Dlaczego akurat oni? Nie wiem. Rne pokolenia, odmienne style pisania, inne wiaty literackie.
Eustachy Rylski jest stylistycznym barokowcem, dopracowa si wasnego, rozpoznawalnego jzyka, ktrego bogactwo nie przymiewa jednak wygldw, wydarze, wizerunku bohaterw. Ono je w wyjtkowy sposb wzbogaca, cz uwagi czytajcego skupiajc jednak na sobie. Rylski wyprowadza nas na egzotyczne wyspy, na francusk Rivier lub przynajmniej do nadbatyckiego kurortu.
Kazimierz Oro wybiera ascez i surowo jzyka i stylu, oszczdno i zwizo obrazowania, charakterystyk, zdarze. Porusza si w ograniczonych przestrzeniach: na mazurskiej wsi, w lasach i nad jeziorami.
Pawe Huelle usiad pomidzy nimi – wysmakowany jak Rylski, ale rzeczowy jak Oro. Zabiera nas nad morze, przewanie do Gdaska, ale nie tylko, bo take na pewn szwedzk wysepk lub do opuszczonej wsi mennonitw, holenderskich osadnikw protestanckich na uawach, wsi, ktrej ludno zostaa wymordowana przez Niemcw w czasie wojny (opowiadanie Mimesis).
Trzej bardzo rni pisarze. Czy co ich czy prcz tego, e wydali w ostatnich latach wietne tomy opowiada: Wyspa (wiat Ksiki, 2007), Dziewczyna z ganku (Wydawnictwo Literackie, 2006) i Opowieci chodnego morza (Znak, 2008)? Tak. czy ich powane traktowanie bohaterw i zdarze, kreowanie wiata serio. Kiedy nazywano to realizmem, dzi pojcie to stracio precyzj. Pisarze ci nie odwouj si do uj groteskowych, ktrych peno w naszej literaturze, opanowanej przez mniej lub bardziej udane naladownictwa wczesnego Gombrowicza. Zwulgaryzowana, uwspczeniona groteska postgombrowiczowska straszy nas dzi w „penych humoru i byskotliwych dialogw” (czytaj: tak miesznych, e zby bol), „obfitujcych w liczne dygresje i gry jzykowe” (czytaj: nie do wytrzymania przegadanych) powieciach o piciu odkowej gorzkiej, podrywaniu zgrabnych blondynek i korzystaniu z bankomatw. Literatura, ktra wyywa si w kpinie, karykaturalnie stylizuje bohaterw poruszajcych si w oniryczno−groteskowych schematach wiata przedstawionego, nie umie przekaza adnej prawdy. Jest oznak bezradnoci wobec wiata. Wymylanie coraz bardziej absurdalnych historii to przy tym, z warsztatowego punktu widzenia, literacka atwizna. Kady, kto kiedykolwiek sam pisa i prbowa groteski, wie, o czym mwi.
Na przeciwlegym biegunie mieci si, nazwijmy j tak umownie, proza spod znaku Herlinga−Grudziskiego. Jego opowiadania te byway zabaw, ale dla bardziej skomplikowanych i wymagajcych graczy. Tak gr proponuje dzisiaj Eustachy Rylski w Wyspie, Dworskim zapachu, w Jak granit – opowiadaniach z tomu Wyspa. Zagadka waciwa jest take prozie Pawa Huellego. Kto pamita jego debiut powieciowy albo tom Opowiadania na czas przeprowadzki, ten wie, e pisarz od pocztku intrygowa nas zagadkami. Dzi takich gier nie porzuca, wprowadzajc zagadkowe postaci doktora Czenga, wielebnego Walkera czy nieznajomego z opowiadania land. Zagadkowo najmniej zwraca uwag w prozie Orosia, bo w niej zagadka zostaje zwykle rozwizana w ramach tekstu, czytelnik nie pozostaje z ni po przeczytaniu.
Wan cech, czca proz tych trzech autorw, jest aura metafizyczna. Dla mnie najciekawsze byo zawsze, gdzie si pojawia, jakimi drzwiami wchodzi do utworu tajemnica bytu. W jaki sposb pisarze przechodz z poziomu fenomenologicznego na metafizyczny. Tutaj dzieje si to za pomoc szczeglnego typu postaci i wie przede wszystkim z tematem mierci.
W swoich ostatnich opowiadaniach Pawe Huelle czsto wprowadza motyw mierci. Chciabym tu wspomnie o dwch bardzo podobnych tekstach: Doktor Czeng i Ukiel. W obu emigrant wraca do kraju, by spotka tu mier upostaciowan jako nieznajomy, ktry pojawia si w yciu bohatera nie chcc ujawni swojej tosamoci. Raz jest tajemniczym Chiczykiem, innym razem ywiarzem, ktrego bohater opowiadania identyfikuje jako pastora Roberta Walkera. Ze mierci zwizane jest u Huellego spotkanie z blisk osob, ktra ju odesza, std silna aura metafizyczna.
Upostaciowanie mierci waciwe jest te narracjom Rylskiego, ktry podobnie jak Huelle dokonuje agodnego przeprowadzenia na tamten wiat. W utworze Dworski zapach bohaterem jest pisarz−emigrant (Gombrowicz?) w ostatnich dniach ycia. mier przychodzi do niego pod dwiema postaciami: jako atrakcyjna dziewczyna, ona modego pisarza, ktr starzec na kilka godzin przed zgonem posidzie, i pod postaci parobka z dziecistwa, ktry dzi jest ubeckim tajniakiem, przynosi odlege wspomnienia i dziki butelce samogonu agodnie przeprowadza do innego wiata.
We wczeniejszym, pochodzcym z tomu Tylko chd, a teraz powtrzonym z innym zakoczeniem, opowiadaniu Dziewczynka z hotelu Excelsior mier przychodzi pod postaci intrygujcej nastolatki.
Z kolei w Jak granit dziewczyna dowiadcza mierci chopaka, ktry by jej bliski, i w bardzo niejasnej sekwencji wydarze staje si kim innym lub moe rozdwaja sw osobowo, a sama mier traci odwieczne atrybuty: okrelone miejsce i czas.
Tajemniczo i egzotyk, aluzyjno i obecno symboliki spotkamy w prozie wszystkich trzech autorw. U Rylskiego obecno takich zjawisk wynika z zamotania zdarze fabularnych, prowadzi do odrealnienia wiata i dezorientacji czytelnika. Prcz egzotyki zdarze i tajemniczoci postaci mamy tu do czynienia z egzotyk miejsc. Tajemnicza wyspa na Morzu rdziemnym u wybrzey Afryki, ktra staa si miejscem zesania ksidza Konstantego, to wiat, w ktrym atwo o zamian rl i utrat orientacji. Kto jest kim? – to pytanie, czytajc Rylskiego, trzeba sobie cigle zadawa.
U Pawa Huellego aura tajemniczoci i egzotyki rodzi si z wprowadzenia elementw fantastycznych, przeprawy ze zwykoci w niezwyko (namiot maga, w ktrym pokazuje si wizje, sklep w chiskiej dzielnicy, magiczne przedmioty lub spotkania), ze specjalnego operowania histori w opowiadaniu land, w Mimezis – z przedstawienia tajemniczej grupy mennonitw, a w opowiadaniu Ukiel – ze spotkania postaci historycznej na zamarznitym jeziorze.
Egzotyka u Kazimierza Orosia ma inny charakter, to tajemniczo i specyfika Mazur z okresu powojennego. Jego proz zaludniaj inni ludzie ni w centralnej Polsce, egzotyczni dla warszawiaka, ktry niewiele wie o Mazurach i ich historii. Pokazane przez Orosia w Dziewczynie z ganku dzieje Mazurw maj co wsplnego z dziejami mennonitw Huellego. Ci drudzy jednak nie przetrwali, ich historia jest ju zamknita, a Mazurw poznaje narrator Orosia mieszkajc midzy nimi i wpltujc si w najrniejsze uwikania.
Na bohaterw prozy wszystkich trzech pisarzy istotny wpyw ma historia, raz ta maa, rodzinna czy osobista, innym razem ta wielka, narodowa. Niektrzy z nich yj histori, co tak trudno zrozumie modym krytykom literackim. Take i postaci literackie nie zawsze rozumiej swj uksztatowany przez histori wiat. Narrator opowiadania Franz Carl Weber dziwi si np., e kilkanacie lat po odejciu reimu ludzie w jego kraju wci rozmawiaj o tym, kto na kogo donosi.
Czasem ycie wygrywa z histori, jak w przypadku ksidza z Wyspy Rylskiego, lub j uniewania, jak w Dziewczynie z ganku, gdzie ywio polski, ktry zapanowa na Mazurach, niszczy ich histori. Pami przeszoci potrafi si te wyjtkowo ostro zderzy ze wspczesnoci, wywoujc bolesn deziluzj, jak w opowiadaniu Huellego Pierwsze lato.
Wszystkie trzy ksiki czy tonacja melancholijna, temat samotnoci, przemijania, aura niedopowiedzenia, ale przede wszystkim czy je wymiar duchowy. Czowiek jest istot duchow, mwi ich autorzy, nie redukujc go do roli jednostki spoecznej czy biologicznej.