Współczesne możliwości migracji niedźwiedzia brunatnego w polskich Karpatach wynikają w dużej mierze z długotrwałych zmian w użytkowaniu ziemi. Podobne zależności mogą dotyczyć również innych dużych drapieżników. – dowodzą naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego i POlskiej Akademii Nauk. Wyniki ich badań ukazały się na łamach czasopisma „PeerJ”.
Społeczeństwa Europy stoją przed wyzwaniem związanym z rosnącą liczebnością dużych drapieżników, powiększaniem się ich zasięgów oraz narastającymi konfliktami wynikającymi z ich obecności. W projekcie CELSA – to porozumienie wybranych europejskich uczelni, w tym Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego celem jest propagowanie ściślejszej współpracy pomiędzy partnerami w sferze aktualnych wyzwań obejmujących aktywność badawczą – naukowcy wykazali, że istotnym czynnikiem sprzyjającym tym tendencjom są historyczne zmiany użytkowania ziemi oraz procesy depopulacji.
Przeprowadzone badania pokazują, że współczesne możliwości migracji niedźwiedzia brunatnego w polskich Karpatach wynikają w dużej mierze z długotrwałych zmian w użytkowaniu ziemi. Podobne zależności mogą dotyczyć również innych dużych drapieżników. Na poprawę jakości i łączności siedlisk dużych ssaków, takich jak niedźwiedź brunatny, wpływają szczególnie procesy depopulacji obserwowana na obszarach wiejskich w całej Europie. Szczególnym przykładem tego procesu w Polsce jest Beskid Niski, który dzięki swojej wyjątkowej, a zrazem dramatycznej historii związanej z przesiedleniami oraz intensywnym przemianom krajobrazu, umożliwił ocenę środowiskowych skutków depopulacji z perspektywy czasu – tłumaczy Anna Szwagierczak z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Zapoczątkowało to proces rewildingu, czyli powrotu do stanu naturalnego, którego pierwszym etapem na tym obszarze było wkraczanie roślinności drzewiastej na grunty porolne, a następnie zwiększanie się powierzchni lasu. Trend wzrostu powierzchni lasów obserwuje się w Beskidzie Niskim również współcześnie, co znacznie zwiększa możliwość odnowienia się siedlisk dużych ssaków.
W celu zrozumienia wpływu zmian użytkowania ziemi przeprowadzono modelowanie łączności siedlisk metodą modelowania najmniejszego kosztu (Least-cost modeling). Pozwoliła ona na wyznaczenie położenia potencjalnych korytarzy migracji przebiegających przez Beskid Niski.
Obszar ten łączy dwie karpackie subpopulacje niedźwiedzi brunatnych: wschodnią i zachodnią, za których źródłowe obszary występowania uznano Bieszczady i Beskid Sądecki. Dodatkowo przyjęta metoda pozwoliła nam na oszacowanie jakości wyznaczonych korytarzy z perspektywy siedliskowej – przekonuje Anna Szwagierczak.
W analizie wzięto pod uwagę ukształtowanie powierzchni badanego obszaru, stopień antropopresji (odległość od zabudowy i ciągów komunikacyjnych), rozmieszczanie przestrzenne oraz wiek lasów. Oprócz współczesnych zbiorów danych przestrzennych zastosowano także dane pozyskane map historycznych. W ten sposób naukowcy mogli analizować dane obejmujące przemiany krajobrazu w czterech przedziałach czasowych, począwszy od lat sześćdziesiątych XIX wieku do czasów współczesnych.
Analiza wykazała, że kluczowe znaczenie dla poprawy jakości i łączności siedlisk niedźwiedzia brunatnego ma wzrost powierzchni lasów obserwowany w całym analizowanym okresie. Stał się on szczególnie dynamiczny po masowych przesiedleniach ludności i utrzymuje się obecnie. W trakcie wzrostu powierzchni lasów znaczącej poprawie uległa również jakość siedlisk niedźwiedzia brunatnego.
Obecnie w różnych częściach Europy obserwujemy procesy depopulacji. Choć przebiegają one w różnym tempie, mają odmienne przyczyny i niosą odmienne skutki, to – jak pokazują nasze badania – w dłuższej perspektywie czasowej ich oddziaływanie na środowisko przyrodnicze może być pozytywne – wskazuje Anna Szwagierczak.
Lepsze zrozumienie tych procesów zarówno z perspektywy środowiskowej, jak i społecznej pomoże w kształtowaniu unijnej polityki renaturyzacyjnej.
Wyniki badań naukowców z Instytutu Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ oraz Instytutu Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN ukazały się na łamach czasopisma „PeerJ”.
Łukasz Wspaniały, źródło: UJ