Po raz czternasty wręczono Nagrodę Narodowego Centrum Nauki. W tym roku otrzymali ją: matematyk, biolog i archeolog. Uroczystość odbyła się na Zamku Królewskim na Wawelu.
Gramy dla polskiej nauki – to hasło Narodowego Centrum Nauki. W środę zagrano na wyraźnie męską nutę. Po raz siódmy w historii Nagroda NCN, najważniejsze wyróżnienie dla naukowców młodego pokolenia, trafiła w jednym roku w ręce trzech badaczy. Zostali wybrani spośród 102 zgłoszeń naukowców, którzy uzyskali stopień doktora do 12 lat wstecz.
W obszarze nauk ścisłych i technicznych wyróżniono dr. hab. Piotra Achingera, matematyka z Instytutu Matematycznego PAN, specjalizującego się w geometrii algebraicznej. Doceniono jego przełomowe wyniki dotyczące rozmaitości algebraicznych nad ciałami o charakterystyce dodatniej i ciałami niearchimedesowymi.
Jest autorem cyklu ośmiu prac, w których rozwiązał klasyczne problemy geometryczne w nowym, trudniejszym kontekście. Wykazał, że pewna szeroka klasa obiektów geometrycznych ma zaskakująco prostą strukturę. Wcześniej niewiele wiedziano o strukturze nawet bardzo prostych obiektów tego typu. W swoich badaniach nawiązuje m.in. do koncepcji lustrzanej symetrii i rozwija zagadnienia badane przez laureatów Medalu Fieldsa Petera Scholzego i Pierre’a Deligne’a. Wykorzystywane w tych pracach metody błyskotliwie łączą techniczne pojęcia algebraiczne i topologiczne z przenikliwą intuicją geometryczną.
Doktorat uzyskał na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley, a habilitację w Instytucie Matematycznym PAN. Staż podoktorski odbył w Institut des Hautes Études Scientifiques we Francji. Od ubiegłego roku, poza Warszawą, pracuje jednocześnie w Kijowie, na nowo utworzonym wydziale matematyki w Kyiv School of Economics.
W obszarze nauk o życiu nagrodzono dr. hab. Pawła Sikorskiego z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego za wyniki dotyczące tego, jak komórki rozpoznają dwuniciowe RNA (dsRNA) i przekształcają ten sygnał w precyzyjną odpowiedź biologiczną.
Dwuniciowe RNA działają w komórce jak sygnał alarmowy. Uruchamiają odporność wrodzoną, czyli pierwszą linię obrony organizmu. Ta reakcja musi być kontrolowana, bo zbyt silna może uszkadzać komórki i prowadzić do rozwoju chorób autoimmunologicznych. Laureat wykazał, że sposób reakcji komórki zależy od cech cząsteczek RNA, m.in. od ich długości, budowy końców i modyfikacji chemicznych. Poszczególne elementy odpowiedzi mogą być uruchamiane niezależnie od siebie. Na przykład sygnał zapalny może działać niezależnie od wstrzymania produkcji białek czy rozkładu RNA. Pokazał też, że modyfikacje chemiczne wpływają na sposób jego rozpoznawania przez komórkę i uruchamianą odpowiedź immunologiczną. Właściwości RNA, takie jak trwałość, efektywność translacji czy zdolność do wywoływania odpowiedzi immunologicznej, można precyzyjnie kontrolować. To otwiera możliwość projektowania cząsteczek RNA o z góry określonych parametrach biologicznych i terapeutycznych.
Sikorski kieruje grupą w Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych UW. W 2024 roku otrzymał Nagrodę Prezesa Rady Ministrów za osiągnięcia naukowe, które stały się podstawą habilitacji.
W obszarze nauk humanistycznych, społecznych i o sztuce uhonorowano dr. Dawida Kobiałkę, który prowadzi interdyscyplinarne badania archeologiczne miejsc masowych zbrodni z czasów II wojny światowej. Zajmuje się archeologią sądową, archeologią zbrodni, archeologią niedawnej przeszłości i współczesnych konfliktów zbrojnych, a także studiami nad dziedzictwem oraz archeologią publiczną i wspólnotową.
Jego zespół odnalazł, udokumentował i zbadał szczątki ponad tysiąca ofiar zamordowanych w czasie II wojny światowej, m.in. pod Chojnicami, w Lesie Szpęgawskim i nad jeziorem Borówno. Badania objęły również kompleks obozowy Lamsdorf (Łambinowice), w którym w latach 1943–1944 zmarło 60 włoskich jeńców. Wszystkich udało się zidentyfikować z imienia i nazwiska. Badacze dotarli też do niektórych ich potomków. Na prośbę części rodzin szczątki przewieziono do Włoch. Badania mają wymiar społeczny. Pozwalają pełniej opisać historię ziem, na których w czasie wojny dochodziło do masowych zbrodni, i uwzględnić ofiary, które dotąd pozostawały w cieniu Auschwitz. Rozmowy ze świadkami i mieszkańcami miejsc kaźni łączą archeologię ze studiami nad współczesnością.
Doktorat z archeologii obronił na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, pracował także w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. W tym roku jest także finalistą Nagród Naukowych „Polityki”, nad którymi patronat medialny sprawuje „Forum Akademickie”. Zwycięzców poznamy w najbliższą niedzielę.
Każdy z laureatów otrzymał statuetkę i nagrodę o wartości 50 tys. zł. Dołączyli tym samym do grona 39 dotychczas wyróżnionych Nagrodą NCN.
Mariusz Karwowski, źródło: NCN
Laureaci Nagrody NCN
2013: Anna Matysiak (HS), Andrzej Dziembowski (NZ), Piotr Garstecki (ST)
2014: Marcin Miłkowski (HS), Janusz Bujnicki (NZ), Michał Horodecki (ST)
2015: Michał Bilewicz (HS), Wiesław Babik (NZ), Piotr Śniady (ST)
2016: Marcin Szwed (HS), Katarzyna Starowicz-Bubak (NZ), Mikołaj Bojańczyk (ST)
2017: Anna Brożek (HS), Szymon Świeżewski (NZ), Adam Rycerz (ST)
2018: Bartosz Brożek (HS), Joanna Sułkowska (NZ), Piotr Sankowski (ST)
2019: Michał Wierzchoń (HS), Roman Szczęsny (NZ), Dawid Pinkowicz (ST)
2020: Jakub Growiec (HS), Wojciech Fendler (NZ), Michał Tomza (ST)
2021: Paweł L. Polkowski (HS), Sebastian Glatt (NZ), Jonatan Gutman (ST)
2022: Karolina Safarzyńska (HS), Michał Bogdziewicz (NZ), Piotr Wcisło (ST)
2023: Karolina Ćwiek-Rogalska (HS), Łukasz Opaliński (NZ), Katharina Boguslawski (ST)
2024: Błażej Skrzypulec (HS), Marcin Magierowski (NZ), Wiktor Lewandowski (ST)
2025: Maciej Stolarski (HS), Łucja Kowalewska (NZ), Bartosz Szyszko (ST)