Trzy projekty wyłoniono w konkursie specjalnym Polsko-Niemieckiej Fundacji na rzecz Nauki dotyczącym inwazji Rosji na Ukrainę i jej wpływu na Polskę i Niemcy. Na ich realizację zespoły badawcze otrzymają w sumie około 1 mln euro.
Zbrojna agresja Rosji na Ukrainę w lutym 2022 r. nie tylko fundamentalnie zmieniła sytuację geopolityczną w Europie. W wyniku wydarzeń sprzed 3,5 roku długofalowe tendencje, wykraczające daleko poza sferę wojskową, uległy takiemu przyspieszeniu i ewolucji, że z pewnością można mówić tu o „epokowej zmianie”. Zagadnienia te są często przedmiotem gorących wewnętrznych sporów politycznych i skupiają się wokół takich tematów, jak zwiększone wykorzystanie odnawialnych źródeł energii w polityce energetycznej lub postrzegane zagrożenie dla tożsamości narodowej w postaci liberalnej polityki migracyjnej. Nowa sytuacja geopolityczna wywołała jednocześnie zmiany w zakresie stosunków międzynarodowych.
We wrześniu ubiegłego roku Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki ogłosiła konkurs specjalny „Epokowa zmiana? Inwazja Rosji na Ukrainę i jej wpływ na Polskę i Niemcy”. Jego celem ma być analiza obecnych dynamicznych przemian i ich oddziaływania na wewnętrzne konflikty polityczne w Polsce i w Niemczech oraz szerzej rozumianą sytuację polityczną w Europie.
Na konkurs wpłynęła rekordowa liczba ponad 30 wniosków badawczych o łącznej wartości 10,5 miliona euro. Zarząd i Rada Naukowa Fundacji wybrały trzy szczególnie wyróżniające się projekty, łączące w wyjątkowy sposób znaczenie naukowe, jakość metodologiczną i współpracę dwustronną.
Odzew na nasz konkurs pokazuje, jak duży jest potencjał polsko-niemieckiej współpracy naukowej – szczególnie w czasach zmian geopolitycznych i społecznych. Cieszy mnie, że we współpracy z ministerstwami nauki obu krajów możemy wspierać finansowo szczególnie ambitne, znaczące pod względem naukowym i społecznym projekty badawcze. Fundacja wnosi w ten sposób istotny wkład w promowanie doskonałości naukowej – wysyłając silny sygnał wykraczający poza kontekst polsko-niemiecki. Udowadnia, jak skuteczna jest dyplomacja naukowa jako filar polityki zagranicznej w relacjach polsko-niemieckich – mówi Cornelia Pieper, przewodnicząca Zarządu PNFN.
Wszystkie trzy projekty rozpoczną się w 2026 roku. Naukowcy z Niemieckiego Instytutu Spraw Polskich w Darmstadt, Kolegium im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego dla Europy Wschodniej we Wrocławiu oraz Politechniki w Chemnitz analizować będą, jak zmieniła się rola Polski w Europie po 24 lutego 2022 roku i jakie ma to konsekwencje dla stosunków polsko-niemieckich oraz europejskiego porządku bezpieczeństwa. Równolegle zespół z Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą i Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zbada, jak miasta w Polsce, Niemczech i Ukrainie reagują na wyzwania związane z wojną i jakie powstają przy tym nowe formy dyplomacji sub-państwowej. Trzeci projekt realizowany przez CASE – Centrum Badań Społecznych i Ekonomicznych w Warszawie oraz Uniwersytet w Marburgu przeprowadzi badania na temat tego, w jaki sposób linie konfliktów wewnętrznych w obu krajach wpływają na współpracę w zakresie polityki migracyjnej i bezpieczeństwa oraz jakie przeszkody strukturalne istnieją w kontekście europejskim.
Badania zostaną sfinansowane dzięki dodatkowym środkom z Federalnego Ministerstwa Badań Naukowych, Technologii i Przestrzeni Kosmicznej oraz Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego Rzeczypospolitej Polskiej.
Od stycznia 2026 r. PNFN także w Berlinie
Polsko-Niemiecka Fundacja na rzecz Nauki, będąca fundacją prawa cywilnego z siedzibą we Frankfurcie nad Odrą, od stycznia 2026 roku rozszerza swoją działalność na Berlin. Umożliwi to lepsze budowanie sieci kontaktów i współpracę z ważnymi podmiotami ze świata nauki, polityki i społeczeństwa w bezpośrednim sąsiedztwie innych instytucji, takich jak Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Ambasada RP.
Powstanie Fundacji zainicjowała była rektor Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, prof. Gesine Schwan. Przez wiele lat działalność Fundacji w znaczący sposób wspierali były minister spraw zagranicznych RP Władysław Bartoszewski oraz była przewodnicząca Bundestagu prof. Rita Süssmuth, która przez 15 lat kierowała Fundacją jako przewodnicząca Zarządu.
Kapitał Fundacji w wysokości 60 milionów euro został przekazany przez Republikę Federalną Niemiec i Rzeczpospolitą Polską. Do grona fundatorów należy również kraj związkowy Brandenburgia. Fundacja finansuje swoją działalność z dochodów kapitałowych. Specjalne konkursy wspierane są dodatkowymi środkami polskiego i niemieckiego ministerstwa nauki.
PNFN umożliwia polsko-niemieckim zespołom badawczym realizację wspólnych projektów w dziedzinie nauk humanistycznych i społecznych. Od 2009 roku sfinansowała 516 polsko-niemieckich projektów badawczych o łącznej wartości 16,1 miliona euro, w których uczestniczyli naukowcy z ponad 250 uniwersytetów, szkół wyższych i innych instytucji badawczych w Polsce i Niemczech.
W tym roku przyznano dotacje o łącznej wartości 2,8 miliona euro – jest to najwyższa roczna kwota dofinansowania od początku działalności Fundacji. W porównaniu z poprzednimi latami wysokość dofinansowania wzrosła trzykrotnie, a liczba zatwierdzonych projektów i złożonych wniosków podwoiła się.
MK