)
Konieczno oceny jakoci ksztacenia w polskim szkolnictwie wyszym jest mocno wyraana od pierwszej poowy lat dziewidziesitych. W istocie jednak rwnie wczeniej wiele osb ze rodowisk akademickich uwiadamiao sobie jej potrzeb. Take w skali szerszej, w wielu krajach europejskich w latach 90. zaczy pojawia si instytucje, ktre za cel stawiay sobie ocen jakoci w szkolnictwie wyszym. Czsto byy to inicjatywy oddolne, niezalene od dziaa prowadzonych przez ministerstwa edukacji w poszczeglnych krajach. W Polsce najstarsza tzw. komisja rodowiskowa, Komisja Akredytacyjna Stowarzyszenia Edukacji Menederskiej „Forum”, powstaa w 1993 r.
Kilka lat pniej powoano nastpne komisje, ktre niewtpliwie spowodoway, e zaczto coraz wicej mwi i czyni na rzecz poprawy jakoci ksztacenia. Komisje te, nie majc jednak umocowania prawnego, nie mogy i nie mog wpywa na jako ksztacenia w uczelniach, ktre nie wykazuj chci wsppracy z nimi, ani te zapobiega patologiom, ktre pojawiy si w naszym systemie szkolnictwa wyszego.
Dopiero ustawa z 20 lipca 2001 r. o zmianie ustawy o szkolnictwie wyszym oraz o wyszych szkoach zawodowych powoaa Pastwow Komisj Akredytacyjn, jako ustawowy organ dziaajcy na rzecz jakoci ksztacenia, okrelajc jej zadania, zakres odpowiedzialnoci oraz tryb pracy.
W przeciwiestwie do komisji rodowiskowych poddanie si ocenie PKA jest obligatoryjne, a jej negatywna ocena niesie za sob konsekwencje w postaci decyzji ministra waciwego do spraw szkolnictwa wyszego o cofniciu lub zawieszeniu uprawnienia do ksztacenia na danym kierunku studiw i poziomie ksztacenia. Tak wic, PKA jest jedynym, obejmujcym cay obszar szkolnictwa wyszego, ustawowym organem dziaajcym na rzecz oceny jakoci ksztacenia, ktrego opinie i uchway maj moc prawn.
Komisja sw dziaalnoci obejmuje wszystkie uczelnie dziaajce na podstawie ustawy z 12 wrzenia 1990 r. o szkolnictwie wyszym oraz ustawy z 26 czerwca 1997 r. o wyszych szkoach zawodowych, czyli praktycznie cae cywilne szkolnictwo wysze, zarwno pastwowe, jak i niepastwowe. Ponadto, zgodnie z ustawami z 27 lutego 2003 r. o utworzeniu Akademii Marynarki Wojennej im. Bohaterw Westerplatte, o utworzeniu Akademii Obrony Narodowej oraz o utworzeniu Wojskowej Akademii Technicznej im. Jarosawa Dbrowskiego, kompetencje Komisji rozszerzone zostay take na tworzenie i prowadzenie w tych uczelniach kierunkw studiw dotyczcych nauk innych ni wojskowe.
Zgodnie z art. 38 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyszym, do zada Komisji naley m.in. opiniowanie wszystkich wnioskw, dotyczcych: tworzenia nowych uczelni, tworzenia przez ju dziaajc uczelni nowej jednostki podstawowej lub zamiejscowej jednostki organizacyjnej, tworzenie w ju istniejcych uczelniach nowych kierunkw studiw, przyporzdkowanie specjalnoci prowadzonych w wyszych szkoach zawodowych do odpowiednich kierunkw studiw.
Do zada PKA naley take dokonywanie oceny jakoci ksztacenia oraz przeprowadzanie kontroli przestrzegania warunkw prowadzenia studiw wyszych we wszystkich polskich uczelniach: pastwowych i niepastwowych, akademickich i zawodowych, nadzorowanych zarwno przez ministra waciwego do spraw szkolnictwa wyszego, jak i ministra zdrowia, ministra kultury i dziedzictwa narodowego oraz ministra infrastruktury.
W tym miejscu naley doda pewien komentarz. Ta cz powyszego zdania, ktra mwi o przeprowadzanej przez PKA kontroli przestrzegania warunkw formalnoprawnych, zazwyczaj umyka uwadze osb, ktre zapoznaj si z naszymi zadaniami. Std gosy, mwice o przesadnej dbaoci ze strony PKA o stron formaln prowadzenia studiw, gdy tymczasem jest to jedno z podstawowych, wymienionych w ustawie, naszych zada. Co wicej, poniewa zarwno ustawa o szkolnictwie wyszym, jak i rozporzdzenia ministra edukacji narodowej i sportu, formuuj minimalne warunki, jakie musi spenia uczelnia, aby mie okrelone uprawnienia, ich niedopenienie prawie automatycznie zmusza nas do reakcji w postaci oceny warunkowej i oczekiwania, e w cigu roku uczelnia doprowadzi do sytuacji, i te - minimalne - wymagania zostan spenione.
Czasami napotykamy sytuacje, w ktrych jest oczywiste, e uczelnia nie bdzie w stanie naprawi w tak krtkim czasie nieprawidowoci, ktre wystpuj i wtedy nasza ocena jest negatywna. Tego rodzaju sytuacje mielimy ju w kilkunastu uczelniach, z czego w 16 przypadkach nasze oceny ju uprawomocniy si.
Warto take podkreli, e w przypadku tworzenia nowych struktur (wydziaw, jednostek zamiejscowych, kierunkw studiw) nasze opinie nie s wymagane, gdy te nowe struktury s tworzone przez tzw. uczelnie autonomiczne, tzn. speniajce rygory art. 12 ustawy o szkolnictwie wyszym. Nie oznacza to jednak, e nowo tworzone jednostki w szkoach autonomicznych nie bd prdzej czy pniej podlegay ocenie jakoci w ramach drugiej czci naszych zada.
Mamy wreszcie trzeci wany zakres dziaalnoci, a mianowicie wyraanie zgody na utworzenie i prowadzenie kierunku studiw innego ni okrelone w rozporzdzeniu ministra edukacji z 28 marca 2002 r. w sprawie warunkw, jakie powinna spenia uczelnia, aby utworzy i prowadzi kierunek studiw oraz nazw kierunkw studiw.
I tu znw prawie natychmiast cinie si komentarz dotyczcy waciwego rozumienia zada, ktre w tym wypadku stoj przed Komisj.
Oto dziaania PKA w tym zakresie powinny mie miejsce wwczas, gdy w danej uczelni naprawd mamy do czynienia z sytuacj wyjtkow, tzn. ze wzgldu na kompetencje kadry nauczajcej, wyposaenie uczelni itp., mona przedstawi szczegln ofert dla modziey. Natomiast, jeli po prostu ze wzgldu na rozwj nauki i gospodarki rodzi si nowa potrzeba w dziedzinie edukacji, to wwczas na licie kierunkw studiw ustalonych przez ministra edukacji powinna pojawi si nowa pozycja.
Szczegowy opis dziaa i rezultatw pracy PKA zosta przedstawiony w broszurze rozesanej do rektorw wszystkich polskich uczelni.
Najbardziej syntetyczny obraz obejmujcy dziaania PKA mona zawrze w nastpujcym opisie liczbowym.
Przez pierwsze dwa lata wpyno do nas i zostao rozpatrzonych ponad 1200 spraw dotyczcych tworzenia nowych struktur, z tego ponad 340 wnioskw o utworzenie kierunkw studiw w nowo tworzonych uczelniach zawodowych. Tylko 81 spord tych 340 spraw zostao zaopiniowanych pozytywnie. Oznacza to, e tempo wzrostu liczby nowych szk wyszych w istotny sposb ulego zmniejszeniu (w porwnaniu z okresem 1999-2001). Jednoczenie spord ponad 609 wnioskw o utworzenie nowych kierunkw studiw w uczelniach ju dziaajcych tylko 233 mogy by zaopiniowane pozytywnie.
Drugi podstawowy obszar naszej dziaalnoci, tzn. ocena jakoci ksztacenia, obja w latach 2002-03 pidziesit kierunkw studiw. Rozpoczcie wizytacji jednostek wyznaczonych do oceny nastpio w poowie padziernika 2002 r. Do koca 2003 r. Komisja dokonaa wizytacji 345 jednostek organizacyjnych wyznaczonych do oceny w 2002 i 2003 r.
W analizowanym okresie PKA wydaa 227 ocen pozytywnych, 100 ocen warunkowych i 16 ocen negatywnych, co stanowi odpowiednio ok. 66 proc., 29 proc. oraz 5 proc. ogu wydanych prawomocnych ocen. Dalsze 2 oceny, w tym 1 warunkowa i 1 negatywna, jeszcze nie s prawomocne.
Wrd ocen negatywnych 7 dotyczy uczelni pastwowych, natomiast 9 uczelni niepastwowych (niektre z nich zostay powoane jeszcze na mocy ustawy z 1990 r.).
Niewtpliwie najwaniejszym rezultatem dziaania PKA jest zmiana sposobu mylenia wielu przedstawicieli rodowisk akademickich na temat jakoci ksztacenia i odpowiedzialnoci za ofert edukacyjn dla modziey. Wnioski, ktre otrzymujemy, s obecnie zdecydowanie mniej liczne, a jednoczenie znacznie lepiej przygotowane.
wiadomo, e poszczeglne kierunki studiw bd ocenione przez niezalene zespoy wizytujce, powoduje zupenie nowe nastawienie ocenianych jednostek organizacyjnych do ich powinnoci wobec studentw. Take fakt, i w 2004 r., podczas podziau rodkw na dydaktyk (dla uczelni pastwowych), wzite zostay pod uwag rezultaty oceny jakoci w latach 2002-03, zmusza wszystkich czonkw spoecznoci akademickiej do nowego spojrzenia na sprawy jakoci.
Dr hab. Andrzej Jamiokowski, prof. UMK, fizyk, rektor UMK w latach 1993-99, jest przewodniczcym Pastwowej Komisji Akredytacyjnej.