Uniwersytet „Prowincjonalny”

W ciągu ostatnich kilkunastu lat powstał szereg nowych uniwersytetów „prowincjonalnych”, przekształcanych z istniejących tam wcześniej szkół pedagogicznych czy filii uczelni, mających centrale w innych miastach. Opole, Rzeszów, Białystok, Olsztyn, Zielona Góra to nowe ośrodki akademickie, uparcie walczące o zdobycie kadry zaspokajającej wymogi stawiane przez Państwową Komisję Akredytacyjną. Traktowane są często z lekkim przymrużeniem oka, z pewnym - nie oszukujmy się - lekceważeniem. Myślę, że do czasu.

Dwa przykłady - patrząc z mojej, polonistycznej perspektywy - godne są tutaj uwagi ze względu na fakt, iż po latach pracy stały się ośrodkami na mapie krajowej polonistyki znaczącymi i niesłychanie dynamicznymi. I jest rzeczą oczywistą, że nowe uczelnie potrzebują czasu, by się „przebić”, by naprawdę stanąć do konkurencji z uczelniami o szacownej i długiej tradycji. Przy czym nie zdobywają renomy poprzez zatrudnianie ludzi „z zewnątrz”, choć oczywiście jest to na początku konieczne. Zdobywają renomę dzięki pracy własnych wychowanków. Takimi przykładami są dwa uniwersytety: Śląski i Szczeciński.

Dobry adres

O Uniwersytecie Śląskim pisać tu zbyt wiele nie będę, gdyż słabiej znam jego doświadczenia, trzeba wszakże poczynić parę choćby uwag. Każdy przytomny pamięta, iż Śląsk - także z powodów politycznych - stanowił na kulturalnej mapie Polski swego rodzaju białą czy raczej czarną plamę. Nie działo się tam prawie nic, a uczeni czy artyści, którym zdarzyło się tam rozpoczynać pracę, w dość krótkim czasie uciekali do ośrodków bardziej dynamicznych. Zjawisko to wielokrotnie było opisywane, z godną pamięci troską pisał i mówił o nim Kazimierz Kutz. Niewiele zmieniło początkowo powołanie w Katowicach nowego, „komunistycznego” - no bo jakiego wtedy? - uniwersytetu. I zmienić przecież z dnia na dzień nie mogło. Trzeba było lat, by coś się mogło ruszyć. Nie tylko lat pewnie, także i zmiany warunków funkcjonowania kształconych tam ludzi. I dobrze się stało, że paranoiczny w swej istocie pomysł likwidacji tego uniwersytetu, zgłoszony przez samego ministra edukacji, nie został zrealizowany. Bo właśnie w nowych warunkach okazało się, że młoda ówcześnie grupa naukowców w krótkim stosunkowo czasie sprawiła, iż - z polonistycznego punktu widzenia - Śląsk stał się ośrodkiem niesłychanie ważnym. Młodzi poloniści założyli dwa pisma, których roli w kształtowaniu nowych zjawisk życia literackiego po roku 1989 nie sposób przecenić nie tylko w skali lokalnej, ale też w skali kraju. Myślę tu o „Opcjach” i „Fa-arcie”. Krytycy tu działający dość szybko stali się postaciami, których sądy i oceny mają w życiu literackim kraju istotne znaczenie - wspomnę tylko Dariusza Nowackiego, Krzysztofa Uniłowskiego, Mariana Kisiela czy Roberta Ostaszewskiego. Niebawem zresztą okazać się miało, że Śląsk to swoiste zagłębie młodoliterackie. Stąd pochodzili pierwsi laureaci konkursu im. Jacka Bierezina, m.in. dość już głośny Krzysztof Siwczyk, stąd jest też autor wysoko dziś notowanej powieści Gnój Wojciech Kuczok.

To tylko niektóre przykłady, świadczące o tym, jak bardzo zmieniło się intelektualne i artystyczne życie tej dawnej peerelowskiej prowincji, kojarzonej raczej z gierkowską „Katangą” niż z trudem umysłowym. Obecnie na polonistycznej i literackiej mapie Polski Śląsk stanowi ośrodek niesłychanie ważny, w czym zapewne zasługa sprawującego do niedawna godność rektora Tadeusza Sławka, wywodzącego się zresztą z działającej tu na przełomie ósmej i dziewiątej dekady grupy literackiej „Kontekst” z Szubą, Paźniewskim i Piskorem. Gdyby grupa ta miała wówczas instytucjonalne oparcie w miejscowym ośrodku uniwersyteckim, zapewne jej członkowie rozwijaliby się swobodniej, a jej działalność miałaby większy rozmach. Ale w owym czasie Katowice to nie był w Polsce „dobry adres”, a polityczna otoczka też życia nie ułatwiała.

Rektorat Uniwersytetu Szczecińskiego

Potrzebny jest czas

Jeśli o Szczecin chodzi, to sytuację znam stosunkowo dobrze, gdyż przez ostatnich lat dziesięć miałem możliwość uprawiania tego, co socjologowie nazywają uczenie obserwacją uczestniczącą. Rozpocząłem pracę w roku 1992 i, prawdę powiedziawszy, nie znałem tam osobiście nikogo poza zmarłym przedwcześnie Mirosławem Lalakiem. Nazwiska uczonych - oprócz Erazma Kuźmy, cenionego nie tylko w kraju teoretyka literatury - niewiele mi mówiły. Ale wiedziałem też, że środowisko przez całe lata walczyło o przekształcenie działającej tu uczelni pedagogicznej w uniwersytet, który miał w zamierzeniach nosić nazwę Uniwersytetu Pomorza Zachodniego (w końcu lat 70. działało tu nawet podziemne wydawnictwo do tej nazwy się odwołujące). Uniwersytet nie powstał, po części zapewne „za karę” za Grudzień 70. Podobnie jak „za karę” zlikwidowano wtedy wszystkie czasopisma literackie na Wybrzeżu. W końcu jednak w połowie lat 80. uczelnia została powołana do życia. Oczywiście była to uczelnia „komunistyczna”, inną być przecież nie mogła. Na szczęście nie została zlikwidowana na fali wykorzeniania komunizmu z naszego życia. Przy czym nie chodzi tu tylko o poglądy takiego czy innego polityka, lecz o sprawę fundamentalną, prostą jak konstrukcja cepa, a niemieszczącą się niektórym naszym urzędnikom w głowach - o to mianowicie, że bardzo łatwo jest coś zlikwidować, dużo trudniej coś w to miejsce stworzyć. Obawiam się zresztą, że wysiłki kreacyjne polityków to fenomen rzadki, dlatego, że każda kreacja jest ryzykiem, a tego ci państwo bardzo nie lubią.

Wyzłaszczam się, gdyż do dziś ów zamiar likwidacji uniwersytetów budzi we mnie grozę. Tymczasem właśnie polonistyka Uniwersytetu Szczecińskiego to doskonały przykład autonomii rozwoju życia naukowego, tego, że życie uczelni - choć wciąż ich kondycja finansowa jest haniebna - ma swe własne, niezależne od urzędniczego widzimisię zasady, których efektem musi prędzej czy później stać się wzrost dynamiki życia intelektualnego. Nie dzieje się to natychmiast - by taka inwestycja przyniosła efekty, konieczny jest czas (do tego przydałby się święty spokój i zapewnienie godnych warunków życia, ale i bez tego uczeni też sobie w końcu jakoś poradzą). Tak też było w Szczecinie. Gdy się tu zjawiłem, poznałem spore grono ludzi młodych i zdolnych, znakomicie orientujących się w dorobku współczesnej humanistyki światowej, choć jeszcze nadal naznaczonych kompleksem „prowincji”. W miarę upływu czasu sytuacja zmieniła się zasadniczo. Polonistyka szczecińska - w szczególności teoria literatury, ale przecież nie tylko - zyskała sobie krajową markę. Uczeni płci obojga (muszę o tych płciach, bo mnie profesorka Inga Iwasiów gotowa zastrzelić - to w końcu jeden z największych autorytetów polskiego feminizmu, który to feminizm, nie wiedzieć czemu, ma rodzaj męski; może powinno być: „polskiej feministyki”?) są nie tylko pożądanymi uczestnikami ogólnokrajowych konferencji czy współautorami znaczących publikacji (ostatnio choćby godny polecenia tom Sporne i bezsporne problemy współczesnej wiedzy o literaturze, zredagowany przez Włodzimierza Boleckiego i Ryszarda Nycza, i opublikowany przez IBL PAN, w którym trzy ważne, choć też i godne polemiki, rozprawki opublikowali szczecińscy poloniści), ale też chętnie widzianymi przez wydawców autorami (w ciągu roku trzy pozycje ukazały się nakładem krakowskiego Universitasu). Ma też swoje znaczenie fakt zaproszenia stosunkowo młodego uczonego szczecińskiego do redakcji „Pamiętnika Literackiego”, czasopisma profesjonalnego „z najwyższej półki”. Nie jestem specem od cytowań i tym podobnej naukoznawczej dłubaniny, lecz przecież często dostrzegam nazwiska moich szczecińskich koleżanek i kolegów w indeksach osobowych kolejnych publikacji polonistycznych.

Odrębna pozycja

Efektem rozwoju uniwersytetu jest powstanie w Szczecinie redakcji pisma literackiego „Pogranicza” (pierwotnie kwartalnika, obecnie dwumiesięcznika), a także ożywienie życia literackiego miasta i regionu. Powoli, lecz systematycznie wzrasta krąg uczestników imprez kulturalnych - teatralnych spektakli, spotkań autorskich - przede wszystkim studentów i absolwentów uniwersytetu. Nakładem wydawnictwa 13 Muz ukazują się książki odgrywające rolę nie tylko lokalną, lecz także ogólnokrajową (tu ukazała się powieść Artura Liskowackiego Eine kleine, która dotarła do ścisłego finału Nagrody Nike). Rozwija się życie młodoliterackie wcale nie najniższej rangi, co poświadczają debiuty publikowane w „Pograniczach”. Z lokalnej perspektywy ten wzrost dynamiki życia intelektualnego nie jest może tak wyraźnie widoczny, jak z dystansu; wciąż obecny jest w Szczecinie silny kompleks „prowincji”. Tyle że jest to prowincja, o której poza jej obszarem „mówi się” coraz lepiej i częściej. Miasto, z którego ludzie w poprzednich dziesięcioleciach systematycznie emigrowali do innych centrów - Poznania, Warszawy - teraz coraz wyraźniej określa swą tożsamość, wypracowuje własną, odrębną pozycję na mapie kraju. Czas powoli zdać sobie sprawę, że rola uniwersytetu we wzroście znaczenia tego środowiska jest wprost nieprzeceniona. Tym bardziej rzecz zasługuje na uwagę, że dotyczy to miasta, w którym przez lata ludzie „siedzieli na walizkach”, które wciąż było niedoinwestowane i sytuowane w wyobraźni przeciętnego mieszkańca Polski na dalekich i mało interesujących peryferiach.