Edukacja nauczycieli w Europie

W integrującej się Europie coraz większego znaczenia nabiera wykształcenie i przygotowanie zawodowe nauczycieli. Wszystkie kraje unijne zwracają uwagę na to, że powinno się ono odbywać na poziomie akademickim. Dlatego w wielu krajach wydłuża się proces kształcenia pedagogiczno-metodycznego. W Niemczech nauczyciele kończą na ogół wyższe studia podyplomowe o charakterze uniwersyteckim lub zamiennie studia uniwersyteckie z dwuletnim przygotowaniem pedagogicznym. Niemieccy nauczyciele, którzy chcą uczyć w szkołach podstawowych, średnich lub zawodowych, kończą na ogół wyższe szkoły pedagogiczne. W ramach przeprowadzonej w Niemczech reformy szkolnictwa, od 1995 roku większość uczelni pedagogicznych została podniesiona do rangi uniwersytetów, niektóre zaś zostały wchłonięte przez uniwersytety.

Mile widziane jest również szkolenie wewnątrzszkolne, które wprawdzie nie jest obowiązkowe, ale potrzebne w wykonywaniu pracy nauczycielskiej. Są to na ogół dwudniowe kursy, na których omawia się problemy z zakresu psychologii, socjologii, pedagogiki, głównie pod kątem wykorzystania pracy zawodowej. Organizowane są studia przedmiotowe. Trwają one zazwyczaj 3-4 lata. Po ich ukończeniu nauczyciel musi się poddać egzaminowi państwowemu i dopiero na tej podstawie uzyskuje status nauczyciela kwalifikowanego.

Niemiecki komfort

W Niemczech przez pierwsze dwa lata uczniowie mają na ogół jednego nauczyciela. Dopiero w trzecim roku nauki pojawiają się nauczyciele specjaliści, którzy nauczają różnych przedmiotów. Nauczyciele niemieccy uczą na ogół dzieci w wieku 6-18 lat. Wakacje w Niemczech rozpoczynają się zazwyczaj w sierpniu i trwają sześć tygodni. Zdarzają się odstępstwa w poszczególnych landach. W Niemczech kładzie się nacisk na permanentne dokształcanie i doskonalenie zawodowe, które na ogół odbywa się w uniwersytetach, ale nie tylko, może się to też odbywać w specjalistycznych instytucjach. W zasadzie każdy land rozwiązuje te sprawy we własnym zakresie, przy poparciu związków zawodowych i władz samorządowych. Natomiast w skali całego kraju udziela się Niemieckie Stowarzyszenie Popierające Doskonalenie Zawodowe Nauczycieli.

Rozwinięta jest współpraca między uniwersytetami, szkolnictwem średnim i podstawowym głównie w zakresie wykorzystywania badań naukowych bezpośrednio w pracy szkolnej. Chodzi tu o realizację celów i zadań w zakresie społeczno-emocjonalnego rozwoju dzieci i młodzieży. Nauczyciele akademiccy bardzo często pomagają organizować zajęcia grupowe, dodatkowe zajęcia dla uczniów słabszych, proponują łączenie nauki z zabawą, zwłaszcza w pierwszych latach edukacji. Nauczyciele niemieccy mają pewien komfort, są odciążeni, gdyż na terenie szkoły pracuje personel pomocniczy: rodzice, studenci, wolontariusze, którzy pomagają w trakcie lekcji i przerw.

W szkołach niemieckich zwraca się uwagę na przygotowanie uczniów w społeczeństwie poprzez przekazywanie wiedzy i umiejętności oraz wyposażenie jednostki w narzędzia do zdobywania wiedzy. Badania przeprowadzone przez Uniwersytet Humboldta w Berlinie dowodzą, że przyszły rozwój szkoły i intelektualne zdobycze społeczeństwa nie będą zależeć od różnego rodzaju ustaw czy ciągłego angażowania dodatkowych ludzi. Przeciwnie, aby osiągnąć spodziewane cele, szkoła winna uzyskać większą autonomię w zakresie swojej pracy pedagogicznej, być mniej krępowana przepisami, może mieć swój niepowtarzalny profil i sama powinna mieć wpływ na dobór personelu pedagogicznego przez wewnętrzne konkursy.

Brytyjskie zrozumienie

Inaczej sprawa kwalifikacji nauczycieli przebiega w Wielkiej Brytanii. W brytyjskich szkołach początkowych, które skupiają uczniów w wieku 5-12 lat, nauczyciele są na ogół absolwentami trzyletnich wyższych szkół pedagogicznych. Brytyjski system kształcenia nauczycieli na tle innych państw unijnych, jest skomplikowany i dla cudzoziemców trudny do zrozumienia. Na przykład, aby nauczyciel mógł pracować w szkołach średnich, do których uczęszcza młodzież do lat 18, powinien ukończyć czteroletnie dowolne studia wyższe oraz roczne studia podyplomowe, które z góry ustalają i decydują o późniejszym profilu nauczania i dają ku temu uprawnienia.

Generalnie można przyjąć, że brytyjscy nauczyciele to przede wszystkim osoby z wykształceniem pedagogicznym, uniwersyteckim i politechnicznym. Koniecznie muszą mieć ukończone studia wyższe. Gdy nauczyciel rozpocznie pracę w szkole i jest ona pozytywnie oceniana, po dwóch latach otrzymuje status nauczyciela kwalifikowanego. Są to ustalenia generalne, bo w ostatnich latach zaszły istotne zmiany. Otóż, w szkolnictwie brytyjskim władze szkolne zatrudniają tylko absolwentów szkół wyższych, którzy dodatkowo muszą posiadać wykształcenie przedmiotowe.

W Wielkiej Brytanii w zakresie kształcenia nauczycieli obserwuje się największą dowolność w porównaniu z innymi państwami unijnymi. Sieć informacyjna EURYDICE informuje, że szybkie zmiany wymuszają potrzeby. System pedagogiczny i organizacja oświaty z góry zakłada, że nauczyciel stale towarzyszy swoim uczniom tylko przez pierwsze dwa lata nauki, później też się z nimi nie rozstaje, ale jest odpowiedzialny za główne, wiodące przedmioty, których uczą inni nauczyciele. W trakcie nauki zwraca się baczną uwagę na rozwój moralny, duchowy, kulturowy i przygotowanie do odpowiedzialności w przyszłym dorosłym życiu. Bardzo często określa się to mianem edukacji wzajemnego zrozumienia.

Jest to jeden z niewielu krajów, w których przejście z klasy do klasy jest automatyczne. To również kraj, który stosuje wewnętrzne testy narodowe sprawdzające wiedzę i osiągnięcia uczniów. Nauczyciele brytyjscy mają dużą swobodę w doborze podręczników, ale tylko z oficjalnego wykazu zatwierdzonego przez władze oświatowe.

Holenderscy eksperci

Spośród trzech omawianych państw w Holandii system szkolnictwa jest chyba najbardziej skomplikowany. Holendrzy są zdania, że jest dobry i nowoczesny. W Holandii istnieje kilka możliwości dochodzenia do zawodu nauczycielskiego. Kandydat na nauczyciela ma do wyboru czteroletnie instytuty w połączeniu z roczną praktyką pedagogiczną, czteroletnie wyższe studia zawodowe o charakterze nauczycielskim bądź pięcioletnie studia uniwersyteckie, dodatkowo z rocznym przygotowaniem pedagogicznym. Uzależnione jest to od tego, na jakim szczeblu nauczania będzie chciał w przyszłości pracować. Uważa się, że ten ostatni rodzaj wykształcenia nauczycielskiego jest najbardziej doskonały i zadowalający.

W Holandii preferowana jest tylko jedna specjalność przedmiotowa nauczyciela, co sprawia, że nauczyciele holenderscy są ekspertami w swojej dziedzinie. Dodatkowo ich wiedza wzbogacana jest różnego rodzaju kursami prowadzonymi przez uniwersytety i instytuty specjalistyczne. Nauczyciel holenderski nie jest na stałe przypisany do jednej klasy czy grupy dzieci. Ma to swoje wady i zalety, może on bowiem poznać wiele grup i uczniów, ale nie jest w stanie nawiązać pełnych więzi z uczniami, po prostu brakuje na to czasu. W Holandii nie ma automatycznej promocji z klasy do klasy. Uzależnione jest to od wyników w nauce i decyzji rady pedagogicznej. Holendrzy w swoich programach nauczania zwracają uwagę na rozwój intelektualny, myślenie logiczne i przygotowanie do życia w przyszłym społeczeństwie wielokulturowym.

Wyzwania

We wszystkich państwach unijnych obowiązują wspólne dokumenty o konieczności zawodowego kształcenia i doskonalenia nauczycieli. Wynika to z Deklaracji Bolońskiej, która została przyjęta w 1999 roku, a którą podpisała i przyjęła do realizacji również Polska. Z tym jednak, że zwraca się tu uwagę na tradycje narodowe, specyfikę i przeobrażenia zachodzące w szkolnictwie. Całkowita integracja jest niemożliwa. Odnosi się to przede wszystkim do nauczycieli, w tym ich wykształcenia i specjalizacji przedmiotowych. Na tym polu zarysowują się istotne różnice nawet w trzech omawianych państwach.

Niemcy i Wielka Brytania preferują taką formę kształcenia nauczycieli, aby w przyszłości mogli oni nauczać wielu przedmiotów, jest to więc przygotowanie wieloprzedmiotowe. W Holandii zaś pedagodzy na ogół mają jedną specjalizację. Zapowiadane są tu zmiany, głównie pod kątem specjalizacji dwuprzedmiotowych.

W omawianych państwach, podobnie zresztą jak w Polsce, trwają dyskusje - nierzadko burzliwe i kontrowersyjne - co do czasu pracy nauczyciela. Jest on zróżnicowany. W Niemczech nauczyciel pracuje 18-21 godzin w ciągu tygodnia, w Wielkiej Brytanii 23 godziny, a w Holandii 21-26 godzin. We wszystkich krajach unijnych zajęcia trwają przez pięć lat, sześć dni w tygodniu. Niemcy wyróżniają się, gdyż zajęcia dodatkowo odbywają się co drugą sobotę.

Można przyjąć generalną tezę, że nie tylko w Niemczech, Holandii i Wielkiej Brytanii, ale także w pozostałych państwach Unii Europejskiej duże znaczenie ma kształcenie ogólne i zawodowe nauczycieli. Wszędzie obowiązuje poziom akademicki, w niektórych krajach, jak chociażby w Grecji czy Portugalii, to jednak dopiero pieśń przyszłości. Ale wszędzie na nauczycielu spoczywa ogrom zadań, jego praca podlega ciągłej ocenie i weryfikacji, najbardziej przez samych uczniów. Programy nauczania nie są stałe ani jednolite nawet w jednym państwie. Stosowane są tylko ogólne wytyczne w zakresie podstawowych celów nauczania, wychowania społeczno-emocjonalnego, treści kształcenia, sugestii metodycznych i stopnia nowatorstwa, ciągłości i spójności w zakresie terminologii, a także obciążenia ucznia.

Wszystkie państwa UE stoją w obliczu własnych wyzwań. Są to niesłychanie ambitne zadania w zakresie dyscyplin przedmiotowych, wymogów pedagogicznych i organizacji nauczania. Wszystkie państwa uwzględniają większe niż dotychczas wykorzystywanie zdobyczy naukowych w podnoszeniu edukacji na wyższy poziom, przy zróżnicowanych systemach organizacyjnych. W Niemczech na szeroką skalę zakrojone są prace nad ujednoliceniem systemu oświaty, który na tle wszystkich państw unijnych jest pod względem organizacyjnym najbardziej zróżnicowany i skomplikowany w zależności od landu. Sami Niemcy przyznają, że wiele pozostaje do zrobienia w szkolnictwie specjalnym i nauczaniu dzieci ze specyficznymi trudnościami w nauce. Natomiast w Wielkiej Brytanii podejmowane wysiłki dotyczą głównie wzmacniania poczucia i przynależności do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów, przede wszystkim w Walii, Szkocji i Irlandii Północnej. Istotne zmiany wiążą się też z asymilacją różnych narodowości mieszkających na terenie Wielkiej Brytanii. Dużą wagę przywiązuje się tam do realizowania własnych programów autorskich, prezentowanych przez nauczycieli i własnych indywidualnych schematów pracy.

Zmiany zachodzące w państwach unijnych mają duże znaczenie dla kondycji i stanu polskiej oświaty. W pierwszej kolejności winna być uwzględniona nowa strategia kształcenia nauczycieli. Z uwagi na zbliżający się niż demograficzny wydaje się, że zasadne i celowe jest, aby polscy nauczyciele mieli wykształcenie wieloprzedmiotowe, najmniej dwuprzedmiotowe. Jakoby na przekór temu, polskie szkolnictwo wyższe w ogóle nie chce tego uwzględnić. W tym zakresie robi się niewiele. Wydaje się, że należy też myśleć o nowej strategii odnośnie do procesu dydaktyczno-wychowawczego. Wizja przystąpienia Polski do Unii Europejskiej i rozpoczęty w 1999 roku proces reform szkolnych w Polsce sprawiają, że należy nieco inaczej spojrzeć na nauczyciela zarówno pod kątem jego wykształcenia, jak też osobowości i roli wynikającej z opieki nad dzieckiem i szeroko rozumianej pracy kulturowo-oświatowej w środowisku. Zrozumiałe, iż wciąż centralną postacią powinien pozostawać nauczyciel, jego uniwersyteckie przygotowanie i twórcza inicjatywa. Ma to istotne znaczenie dla wizji oświatowych u progu XXI wieku. Istotną rolę, zwłaszcza w zakresie spraw organizacyjnych, odgrywać będą samorządy na różnych szczeblach.

K. Popper twierdzi, że XXI wiek będzie stuleciem oświaty. Stanie się ona motorem wielu zmian, których konsekwencje mogą być odczuwane przez następne pokolenia. Dlatego tak ważne staje się nie tylko nauczanie, ale także ukierunkowanie uczniów, wskazywanie im właściwych treści i pomoc w zrozumieniu istniejącej rzeczywistości. Wydaje się, że większość pedagogów, w tym również w Polsce, jest świadoma zachodzących przeobrażeń, często sami pragną zmian, nierzadko są ich inicjatorami, aby w ten sposób dostosować się do wymogów czasu.

Prof. dr hab. Ludwik Malinowski, historyk, politolog, jest kierownikiem Katedry Nauk Społecznych Akademii Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie.

Wykorzystano materiały z publikacji „Unia Europejska”, nr 5/03.