Spotkanie z humorem

Konferencja o humorze? Wydaje się nieprawdopodobne czy wręcz śmieszne, a jednak... Konferencja International Society for Humor Studies odbyła się już po raz piętnasty. Tym razem humorolodzy, jak nazwał badaczy humoru Władysław Chłopicki, spotkali się w lipcu ub.r. w Chicago, w Northeastern Illinois University. Na zaproszenie organizatorów odpowiedziało ponad 100 osób z ponad 20 krajów świata, naukowcy różnych dyscyplin: lingwistyki, psychologii, medycyny, historii, socjologii, filozofii.

ISHS

International Society for Humor Studies istnieje od 1976 r. (http://www.uni-duesseldorf.de/ WWW/MathNat/ Ruch/SecretaryPage.html). Skupia naukowców, którzy interesują się szeroko pojętym humorem i analizują go z perspektyw różnych dziedzin naukowych. Lingwiści badają formy językowe i leksykalne, literaturoznawcy analizują humor w literaturze, psycholodzy badają wpływ śmiechu na kondycję psychiczną, organizują terapie śmiechowe oraz badają wpływ humoru na proces uczenia się, socjolodzy badają jak humor wpływa na relacje między ludźmi, jak odbijają się różne grupy społeczne w zwierciadle humoru.

Od pierwszej konferencji, której tematem był humor i śmiech minęło ćwierć wieku, a nauka o humorze wciąż jest mało popularna. Naukową wiedzę na temat tego powszechnego zjawiska usiłuje propagować ISHS, m.in. wydając magazyn oraz organizując konferencje, których celem jest wymiana doświadczeń i integracja środowiska. Podczas dorocznego spotkania naukowcy mają okazję uczestniczyć w „workshopach” oraz wysłuchać zazwyczaj ponad stu referatów.

Jak zostać brzuchomówcą?

Tym razem warsztaty prowadzili Louise Franzini i Marianna Martin.

Jak rozwijać poczucie humoru u dziecka? Louise Franzini przedstawił najpierw powody, dla których warto rozwijać tę cechę u dzieci. Przede wszystkim warto się tym zająć, bo, jak twierdzi profesor, możliwe jest podnoszenie poziomu poczucia humoru, a przez to podnoszenie poziomu inteligencji, samooceny, kreatywnego rozwiązywania problemów, obniżanie poziomu stresu, poprawianie zdrowia psychicznego i fizycznego, pozytywnego nastawienia. Franzini uważa, że przede wszystkim warto pracować nad poprawą poczucia humoru u dziecka, ponieważ podnosi to poziom jego kompetencji społecznych, daje dziecku narzędzie do radzenia sobie w trudnych sytuacjach, pozwala zastąpić negatywne emocje, podnosi poziom empatii. Pierwszym etapem pracy nad poczuciem humoru dziecka mogą być np. zabawy w „a - kuku”, w których występuje zaskoczenie. Dziecko się śmieje, cieszy, warto wzmacniać takie postawy. W późniejszym wieku warto stworzyć kolekcję najśmieszniejszych opowiadań, kawałów czy filmów. Dobrze jest też wprowadzić do codziennych rodzinnych rozmów pytanie: Co śmiesznego przydarzyło ci się dzisiaj? Wtedy zarówno dziecko, jak i rodzice zaczną dostrzegać rzeczy, które mogą być zabawne. Franzini podkreślał, że jego pomysł na wspieranie rozwoju poczucia humoru u dzieci nie spowoduje wychowania zastępu komików, jego celem jest pomoc w wychowaniu otwartych, pogodnych, komunikatywnych i towarzyskich ludzi.

Marianna Martin, która prowadziła warsztaty dotyczące ventriloquismu (jak być brzuchomówcą), uczyła, jak posługiwać się kukiełkami i pacynkami w pracy z dziećmi chorymi, np. w szpitalu. Dzięki umiejętności mówienia z zamkniętymi ustami, to metoda, dzięki której można ciekawiej prowadzić zabawę z lalkami.

Byle było wesoło

Uczestnicy konferencji mieli okazję wysłuchać ponad stu referatów. Tematyka prezentacji była bardzo różna, czego właściwie można się spodziewać po interdyscyplinarnej konferencji. Dyskutowano problemy, począwszy od teorii lingwistycznych, koncepcji filozoficznych, problemów definiowania humoru czy ironii, przez etniczne konteksty humoru, po terapeutyczne funkcje humoru i śmiechu.

Państwo Saltmanowie poruszyli problem humoru na emeryturze. Joyce Saltman, psycholog, terapeuta przedstawiła bogaty zbór dowcipów zebranych w domach starców, których tematem jest seks. Stwierdziła, że jest to bardzo skuteczny sposób kompensacji, a jednocześnie bardzo korzystnie wpływa na ogólne samopoczucie i dobrostan psychiczny. Kopi Saltman przedstawił, jak dzieci pojmują przejście na emeryturę i jak to świadczy o ich poziomie poczucia humoru. Jednocześnie wskazał na to, że dziecięce dowcipy, które towarzyszyły jego przejściu na emeryturę, bardzo ułatwiły jemu samemu zaakceptowanie nowej sytuacji.

Wiele referatów poświęconych było badaniom nad humorem. Barbara Gunning zaprezentowała projekt badawczy dotyczący skutków, jakie ma humor w kulturze organizacji. Zastosowano obserwację uczestniczącą, jako najlepszą technikę zbierania danych na temat kultury organizacji. Badacz stał się jednym z pracowników organizacji, brał udział w spotkaniach formalnych i nieformalnych; jedyną rzeczą, jaka odróżniała go od innych pracowników, był magnetofon, za pomocą którego badacz nagrywał wszystkie sytuacje, w których dostrzegł aspekt humorystyczny. Dane były zbierane według następującego programu: kto był inicjatorem sytuacji humorystycznej, jakie były cele, kto był obiektem dowcipu, a kto widownią, gdzie był ulokowany humor, w jakim kontekście, w jakim klimacie i jaki był to rodzaj humoru. Barbara Gunning, która przeprowadziła badania według zaprezentowanego scenariusza, była bardzo zadowolona z wyników, gdyż okazały się one przydatne do lepszego zrozumienia kultury organizacji, do poprawy jakości działania i jakości pracy zatrudnionych ludzi. Jednocześnie badaczka zauważyła ograniczenia w stosowaniu tej metody. Przede wszystkim - ukryte znaczenie humoru, którego nie jest w stanie zrozumieć ktoś, kto jest w organizacji nowy; badacz nie zawsze ma dostęp do wszystkich prywatnych rozmów (np. do tych, w których część pracowników wyśmiewa się z szefa). Warto też zwrócić uwagę na fakt, że obserwacja ta jest bardzo fragmentaryczna i ograniczona przez możliwość fizycznej obecności badacza.

Najliczniej reprezentowaną dyscypliną była lingwistyka, z twórcą lingwistycznej teorii humoru Salvatore Attardo na czele. Dr Omnia Elkommos z Egiptu przedstawiła analizę dwóch tysięcy kawałów Egipskich, a następnie pragmatyczno-stylistyczną analizę dłuższych dowcipów narracyjnych.

Jak humor wpływa na szybkość przyswajania języka obcego? Agustin Tocalli-Beller z Toronto udowadnia, że humor, dowcip, zabawy językiem znacząco poprawiają szybkość przyswajania słówek oraz wpływają na poprawę jakości uczenia się języków obcych.

Był też referat o dowcipach polskich i niemieckich. Dr Dorota Brzozowska z Uniwersytetu w Opolu przedstawiła analizę porównawczą polskich dowcipów o Niemcach i niemieckich o Polakach. Jacy jesteśmy w sąsiedzkich dowcipach? Reklama biura podróży „Przyjedź do Polski - twój samochód już tu jest” może posłużyć za wskazówkę. Niemcy śmieją się z leniwych, cwanych, nieuczciwych Polaków, za to Polacy wyśmiewają niemiecką kindersztubę, powagę, solidność i... to, że razem z „Ruskiem” Polak zawsze wykiwa Niemca.

Nie ma tu miejsca na przedstawienie wszystkich prezentacji. Dość powiedzieć, że były one bardzo ciekawe i zróżnicowane tematycznie. Począwszy od bardzo poważnie brzmiących, jak np. dowcip polityczny w krajach, w których panuje reżim, po uśmiech bogów czy też, bardzo na czasie, analizę dowcipów o SARS.

Lista tematów, którymi zainteresowani są badacze humoru jest bardzo długa. Slavatore Attardo ma nawet listę 10 najbardziej popularnych tematów humorologicznych. Oto ona: Każda kultura ma swój humor; Istnieją różnice pomiędzy poczuciem humoru różnych kultur; Najstarsza książka z dowcipami ma 2000 lat; Wiele sławnych filozofów pisało o humorze; Kobiety mówią więcej dowcipów niż mężczyźni; Śmiech jest cechą gatunkową człowieka; Dzieci śmieją się, gdy widzą coś absurdalnego; Większość dowcipów, które są poddawane analizie, przez humorologów jest nieśmieszna; Studiowanie humoru nie zabija poczucia humoru w badaczu. Często pomaga mu stać się lepszym opowiadaczem dowcipów.

Każdy intuicyjnie wie, czym jest humor, wie kiedy się śmieje, co go śmieszy. Humorolodzy do tej potocznej wiedzy dodają naukową refleksję. Poczucie humoru jest jedną z bardziej cenionych cech charakteru, wpływającą na atrakcyjność człowieka. Czy badacze humoru są weseli i często się śmieją? Telewizja chicagowska zrobiła reportaż z tej dziwnej konferencji. Pokazała smutnych, poważnych, zafrasowanych profesorów, drzemiących panów naukowców. Natomiast w tle było słychać różne rodzaje śmiechu (jeden z pierwszych wykładów panelowych dotyczył próby klasyfikacji różnych rodzajów śmiechu). Humorolodzy, oglądając program telewizyjny (który bądź co bądź się z nich wyśmiewał), śmiali się głośniej niż respondenci wspomnianego badacza śmiechu.

Mgr Maria Świątkiewicz-Mośny jest doktorantką w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.