Historyk z ostrym piórem

Paweł Jasienica (1909-1970) Właściwie: Leon Lech Beynar. Historyk, publicysta, działacz polityczny i społeczny, autor m.in.: Polski Piastów, Polski Jagiellonów, Archeologii na wyrywki. Współredaktor „Tygodnika Powszechnego”, członek ZLP i wiceprezes Pen Clubu.

Twórczość Jasienicy należy do pesymistycznego nurtu w polskim pisarstwie historycznym - twierdzi Janusz Tazbir w szkicu poświęconym autorowi Polski Piastów. Czy na pewno? Do dziś to pytanie dzieli krytyków oceniających twórczość Jasienicy. Popularność, jaką cieszą się jego eseje, wzbudza zarówno radość, jak i niepokój badaczy. Niezaprzeczalnym faktem jest to, iż jako jeden z niewielu Jasienica odważył się opisać pod kątem historii politycznej prawie całe dzieje Polski (śmierć przerwała jego pracę). Dlatego jako historyk-publicysta wzbudza emocje wśród czytelników. Dla jednych jest zbyt „popularyzatorski”, a jego ocena wydarzeń jednostronna, dla innych - stwarza możliwość nowego spojrzenia na dzieje Polski. Kim był autor wzbudzający do dziś tak wiele kontrowersji?

Nazywał się Leon Lech Beynar, urodził się 10 września 1909 r. w Szymbirsku jako syn Nicolasa Beynara i Heleny z Maliszewskich. Dzieciństwo spędził w Rosji i na Ukrainie. Po wielu latach z pewnym rozrzewnieniem, lecz i dystansem spojrzał na ten okres, podkreślając, iż zasadniczo mieszkający w Rosji i na Kresach Polacy nie potrafili wyjść poza swój krąg, jakby sielskie życie na miarę Mickiewiczowskiego Soplicowa miało trwać wiecznie. Dlatego rewolucja 1917 r. była nie tyle politycznym, ile społeczno-obyczajowym szokiem dla nieprzygotowanej społeczności. W 1920 Beynarowie przyjeżdżają do Wilna. Leon podjął studia w uniwersytecie, gdzie jego mistrzem stał się Stanisław Kościałkowski. Tu też poznał Cz. Miłosza, A. Gołubiewa, M. Zdziechowskiego. Pracował jako nauczyciel w Grodnie oraz spiker rozgłośni Polskiego Radia w Wilnie. Opublikował wiele rozpraw m.in. pomoce dydaktyczne do nauki historii w szkole. W chwili wybuchu wojny, jako oficer rezerwy, brał udział w kampanii wrześniowej. Po ucieczce z niewoli niemieckiej, powrócił do Wilna, gdzie od 1940 walczył w oddziałach ZWZ-AK dowodzonych, m.in. przez Z. Szendzielarza, pseud. Łupaszka. Czas wojny nie oznaczał zerwania z publicystyką i działalnością naukową. Był współredaktorem pisma konspiracyjnego „Dla Polski”. W l. 1942-44, wraz ze S. Stommą, prowadził tajne wykłady dla młodzieży. Dla Beynara wojna nie zakończyła się 8 maja 1945. Pełen buntu i niezgody na zaistniałą sytuację walczył jeszcze do sierpnia przeciwko Armii Czerwonej i polskim komunistom. Ten fakt, jak okazało się później, miał decydujący wpływ nie tylko na życie osobiste, ale i na jego działalność twórczą.

Pseudonim Paweł Jasienica przyjął w 1946, w chwili podjęcia pracy w krakowskim „Tygodniku Powszechnym”. Mając tzw. nie najlepszą przeszłość, wolał nie sprawiać kłopotów współpracownikom i redakcji oraz ukryć fakt przeżycia wojny przed bliskimi. Sprawa była skomplikowana, wg oficjalnych wiadomości Beynar zginął pod koniec wojny. Jego żona przebywała jeszcze w Wilnie, gdzie władza sowiecka bez żadnych procedur „rozprawiała się” ze swoimi przeciwnikami. W 1940 rodzice i siostra pisarza zostali zesłani do Kazachstanu, Jasienica wiedział, że podobny los może spotkać jego żonę, dlatego wolał sam wyjaśnić sytuację niż dopuścić do jej niepotrzebnego nagłośnienia. Historia spłatała mu jednak figla. Literacki pseudonim z czasem stał się imieniem i nazwiskiem, używanym w oficjalnych dokumentach. W związku z aresztowaniem Łupaszki, Jasienica w 1948 trafił do więzienia. Miał dużo szczęścia, po paru miesiącach został zwolniony, a w 1949 oczyszczony z zarzutu zdrady ojczyzny. Historia lubi jednak zataczać swoje dramatyczne koło, o czym jej wierny uczeń przekonał się w 20 lat później.

W 1951 Jasienica przeniósł się do Warszawy. Był członkiem ZLP i Pen Clubu, od 1966 aż do śmierci - jego wiceprezesem. Cały czas tworzył, prowadził działalność polityczno-społeczną. W 1964 podpisał „List 34”, słynny protest intelektualistów przeciwko polityce kulturalnej państwa. Nie był obojętny na represje, jakie spotkały studentów w marcu 1968 i stanął w obronie zarówno ich, jak i inscenizacji Dziadów Mickiewicza. Wszystko to doprowadziło do fatalnego końca, którym było głośne wystąpienie Gomułki. Nazwał on Jasienicę „zbrodniarzem narodu polskiego”. Nazwisko pisarza wpisano na listę „zakazanych” autorów. Jasienica nie miał prawa do obrony ani publikacji. Rozżalony i osamotniony zajął się już tylko pracą twórczą.

Był bardzo płodnym pisarzem, do najpopularniejszych jego książek należą: Polska Piastów, Polska Jagiellonów, Słowiański rodowód, trylogia Rzeczpospolita Obojga Narodów, Dwie drogi, Rozważania o wojnie domowej. W styczniu 1970 pisze Pamiętnik. Przedstawia w nim autobiografię swojego pokolenia, wpisaną w tragiczny splot historycznych wydarzeń. Zmarł 19 sierpnia 1970 w Warszawie. Jego ostatnie dzieło ukazało się w 1986, najpierw w obiegu niezależnym, trzy lata potem - oficjalnie.

Myślę, że twórczość Jasienicy wzbudza emocje dlatego, iż sprawy trudne ukazał w przystępny sposób. To, co znane było historykom, nagle dostępne stało się dla ogółu. Jego twórczość odbiegała od wzorców narzuconych przez ówczesne dziejopisarstwo, tchnął on w faktografię odrobinę wyobraźni i pięknego słowa. Jasienicowe eseje są kunsztowne, choć krytyczne i bolesne czasami, lecz pokazują to, czego w podręcznikach do historii brakuje - ludzką myśl stwarzającą dzieje własnego narodu i państwa.