Rybiccy, Maleccy

Krzysztof Rybicki

Czytając Wasze wspomnienia, odnajduję w nich zapis drogi, jaką każda i każdy z osobna szedł. Jest to historia dróg, na których żeśmy się spotykali. Te indywidualne poniekąd drogi łączyły się ze sobą i tak powstawało środowisko.

Jan Paweł II

List Ojca Świętego do osób, które opowiadały mi najwięcej o swoim ojcu i dziadku, wielkim polskim fizyku Marianie Mięsowiczu, list przysłany z Watykanu w styczniu 1997 roku, przeczytałam dopiero w domu, po powrocie z Krakowa, kiedy mogłam zagłębić się w lekturze ofiarowanej mi przez państwa Marię z Mięsowiczów i, zmarłego niedługo po naszym spotkaniu, Krzysztofa Rybickich książki Zapis drogi. Wspomnienia o nieznanym duszpasterstwie księdza Karola Wojtyły. Ten zapis należy do tradycji rodzinnej i Rybickich i Maleckich, tj. drugiej córki prof. Mięsowicza, Teresy, oraz jej męża Piotra. Należy też do dziejów duchowych oraz intelektualnych krakowskiej inteligencji.

Słowo „środowisko” powtarzało się wielekroć w rozmowie - kiedy dotyczyła ona fizyki, ale też wtedy, gdy drugie i trzecie już pokolenie mówiło o swoich życiowych wyborach oraz losach. Podobnie jak w pierwszej części sagi tej rodziny („FA” nr 3/04), wspomnienia, sądy o świecie, motywy postępowania, najoczywiściej odnoszone bywały do osoby pierwszego w niej i najwybitniejszego fizyka. O jego córkach, zięciach i wnukach dowiadywałam się niejako przy okazji i wyczytałam sporo we wspomnianej książce.

Ciastka i... bomba atomowa

Dzieciństwo Marii i Teresy upływało pośród tarapatów finansowych. Nigdy nie było wiadomo, czy pojadą na wakacje, czym pojadą i na jak długo. Toteż kiedy w 1945 roku, bawiąc z matką w Rabce, zawiezione tam przez przyjaciół domu, zobaczyły niespodziewanie ojca, stojącego w drzwiach z ogromnym pudłem ciastek, przyszło im do głowy najgorsze - że chyba zdefraudował jakieś pieniądze. Okazało się, iż wygłosił on w Krakowie wykład o bombie atomowej, zrzuconej właśnie na Hiroszimę, której działanie wydawało się wówczas niepojęte. Marian Mięsowicz z gronem współpracowników dyskutował o problemach rozszczepienia jąder pierwiastków promieniotwórczych jeszcze podczas wojny, zdobywając skąpe wówczas i trudno dostępne wiadomości na ten temat. Uniwersytecki woźny, który od strony organizacyjnej wykład przygotował, zebrał drobne opłaty za wstęp, zaś autor podzielił się z nim po połowie. Podejrzana w czasach stalinowskich koneksja intelektualna ściągnęła uwagę służby bezpieczeństwa - kiedy po serii pomiarów promieniowania kosmicznego w wielickiej kopalni soli profesor (tytuł ten uzyskał w roku 1949) wyjechał na powierzchnię, zabrano go prosto na przesłuchanie.

Córka przypomniała rodzinną anegdotę dlatego, że dobrze ilustruje cechę umysłu profesora: ciekawość tego, co nowe, połączoną z niezawodną intuicją, która zawsze kierowała go ku zagadnieniom najistotniejszym, a dopiero „kiełkującym” w nauce. Tak było z fizyką cząstek elementarnych, za której ojca w Polsce jest uważany i której rozwojowi swoimi pracami towarzyszył. Podobnie z fizyką wysokich energii. Pani Teresa Malecka, profesor muzykologii (drogą akademicką poszła za ojcem, a poświęciła się temu, co było jego wielką pasją - muzyce) przypomniała jeden z Wieczorów Wawelskich, podczas którego licznie zebranym humanistom wydało się, że pojęli istotę i sens „wielkiego wybuchu”, przedstawione im przez Mariana Mięsowicza.

We wspomnieniu starszej córki zostały stosy zeszytów z notatkami, jakie ojciec robił przy naukowych lekturach. Bardzo pod koniec życia chory, przeglądał książki i czasopisma w łóżku, podkreślając fragmenty, do których pragnął wrócić.

„maŁo eksploatacji”

Prof. Krzysztof Rybicki o teściu: Jakimś magnetyzmem własnym pościągał rozmaitych ludzi, którzy do dzisiaj są wybitnymi fizykami i stworzył coś takiego, co jest stworzyć najtrudniej, to znaczy środowisko. Czwarty w kolejności urodzin wnuk, fizyk: W momencie, kiedy dziadzio umarł, nie miałem dwudziestu jeden lat. Łączność z nim i z tradycją uzyskuję po jego śmierci, pracując w instytucie, który on współtworzył, a atmosfera została przez niego ukształtowana. Mogę ją porównać z atmosferą panującą w różnych innych ośrodkach, również zagranicznych. I teraz widzę, jak cenny był ten jego stosunek do uczniów, w którym przeważało partnerstwo nad „eksploatacją”. Udział eksploatacji musi być znaczący, gdyż grupa, w której pracujemy, powinna z naszej pracy odnosić korzyść, ale i jednostka musi korzystać. Dziadek umiał nadać najwłaściwsze proporcje. Dzięki tej atmosferze wielu wybitnych ludzi pozostało w polskiej fizyce, a nie uciekło do zachodnich, nieporównywalnie bogatszych ośrodków, ani nie obrało zupełnie innej kariery.

Z perspektywy dwu następnych pokoleń widać coś, co mogłoby się wydawać nie całkiem zgodne z ową nieustająco żywą ciekawością nowego - we własnej dziedzinie, ogarnianej szeroko, ale i w całej otaczającej rzeczywistości - szczególną troskę o wychowanków, o szkołę, którą tworzył, skupiając wokół siebie zdolnych uczniów, troskę, jaka chyba (tak mówią następcy profesora) przeważała nad ambicją pomnażania własnych osiągnięć badawczych. Nieczęste to połączenie, nawet u twórców wielkich szkół naukowych.

Marian Mięsowicz był profesorem Akademii Górniczo-Hutniczej, uczelni technicznej, ale całe życie tkwił w centrum krakowskiej (także polskiej) fizyki i skupiał wokół siebie badaczy ze wszystkich placówek, gdzie fizykę uprawiano. Lubił podkreślać tę swoją „techniczną przynależność” właśnie dlatego, że przezwyciężył przedziały między placówkami. Obyczaj cotygodniowych spotkań całego środowiska, zapoczątkowanych w 1959 roku, istnieje nadal. Profesor uczestniczył w nich nawet wtedy, gdy już zdrowie szwankowało. I do końca uczestniczył bardzo czynnie. Piotr Malecki: Ojciec miał taki niezwykły dar, że na seminarium, niekoniecznie z najbliższej mu dziedziny, kiedy wydawał nam się niezbyt zainteresowany, pozwalał toczyć się dyskusji, a w jej centralnym momencie zadawał pytanie zupełnie fundamentalne, które kierowało uwagę na nowe tory. Pani Teresa skwapliwie dodaje, że nie były to nigdy pytania złośliwe, konfundujące prelegenta i zebranych, ale najżyczliwiej ukazujące jakiś niedostrzeżony horyzont.

Atmosfera współpracy w tym szerokim środowisku ciągle (Marian Mięsowicz umarł w 1992) odbiega od klimatu innych ośrodków. Przywołam tu jeszcze żartobliwe powiedzenie prof. Maleckiego: Czasami marzę o takim klasycznym modelu, kiedy ten mistrz tłumi swoich uczniów, nie daje im się habilitować, a oni strasznie chcą i mówię moim uczniom: żebyście wy tak chcieli! Przy takich tęsknotach stara się on iść w ślady swego teścia, który wydoktoryzował, wyhabilitował i „uprofesorował” bardzo wielu fizyków.

W rodzinie wyrośli

Najstarszy wnuk: Myśmy się rodzili nie tylko naszym rodzicom i nie tylko naszym dziadkom. Myśmy się rodzili ciociom, wujkom - oni wszyscy nas wychowywali, kształtowali nasze umysły i charaktery. Drugie pokolenie, które uwierzytelniło określenie rodu jako „uczonego”, jeszcze przed ukończeniem studiów znalazło się w bardzo mocno formującym środowisku. Dr Maria Rybicka tak to przedstawia w Zapisie drogi: W 1959 było już jasne, że będziemy z Krzysztofem małżeństwem. Byliśmy zdecydowani naprzód skończyć studia. Miało to nastąpić w 1960 roku. Chcieliśmy się pobrać w rok później, a nasi rodzice byli już (chyba) zaniepokojeni długim narzeczeństwem. Udałam się po poradę do Wujka, który odradził łączenie dwóch tak ważnych spraw jak początek pracy i początek życia małżeńskiego. W tym czasie bardzo często zwierzałam się Wujkowi z bardzo osobistych problemów, tak bardzo osobistych, że trudno mi o tym pisać. Zawsze Wujka rady były niesłychanie uspokajające - nie wpadać w popłoch, spokojnie podejść do problemów, a zobaczy się je we właściwych proporcjach. Wujek udzielił nam ślubu 15 lipca 1961 roku w Katedrze na Wawelu. Później chrzcił wszystkie nasze dzieci. Wszystkie, to znaczy i trzech synów drugiej pary skojarzonej w duszpasterskim środowisku - Teresy i Piotra Maleckich. Nie wiem, czy trzeba przypomnieć, że Wujek to ksiądz Karol Wojtyła.

Spotkanie z potomkami Mariana Mięsowicza zakończyło się odczytaniem, a w większej części przytoczeniem z pamięci, „Przykazań kierownika naukowego”, które profesor sformułował i wpajał uczniom. Pierwsze: Zły kierownik naukowy dobiera sobie współpracowników gorszych od siebie. Dobry - dobiera lepszych od siebie. Drugie: Dobry kierownik naukowy opublikował już w życiu tyle, że nie musi swoim nazwiskiem ozdabiać prac swych uczniów. Trzecie: Uczony powinien zacząć myśleć o pieniądzach nie wcześniej niż mając lat trzydzieści pięć. Czwarte: Jeżeli uważacie siebie za bohaterów, to pamiętajcie, że jeszcze większymi bohaterkami są wasze żony.

Atmosfera

Syn uczestników kajakowych spływów z Wujkiem towarzyszył dziadkowi na jednym z seminariów z cyklu „Nauka - religia - dzieje”, jakie co dwa lata gromadzą u Jana Pawła Drugiego w Castel Gandolfo fizyków, matematyków, kosmologów, filozofów. Wspomina: Młodzieńczy sposób, w jaki ten człowiek, którym ja się musiałem opiekować, wykładał okropnie trudne problemy tak, żeby ludzie z innych dziedzin mogli zrozumieć, był po prostu wstrząsający. Wtedy zrozumiałem, kto jest moim dziadkiem.

Pytanie, czy tradycja, jaką mi opisali rodzice i synowie, do czegoś ich zobowiązuje, wywołało u tych drugich ożywiony sprzeciw. Dość długo wyjaśnialiśmy sobie sens mojego pytania i motywy ich postaw i zachowań. Nie możemy od tego uciec, nawet gdybyśmy chcieli. Potem usłyszałam jeszcze, że naśladowanie wzoru jest czymś nazbyt naturalnym, by o tym mówić. Wyliczono, iż wśród pięciu wnuków Mariana Mięsowicza są: anglista, filolog klasyczny, informatyk oraz dwaj fizycy. Najmłodszy, student, świadomie do tradycji nawiązuje. Postawił na komputerze dziadkową fotografię, uczy się z książek jego autorstwa, ale i z tych podręczników znajdujących się w domowej bibliotece, które służyły dziadkowi do nauki.

Obok „środowiska” powtarzało się często słowo „atmosfera” i wtedy w Krakowie uprzytomniłam sobie współzależność tych pojęć. W prawdziwym środowisku, tj. takim, gdzie ludzie czują się razem odpowiedzialni za to, co jest celem ich wysiłków, musi panować atmosfera przyjazna, nacechowana wzajemnym zaufaniem oraz wzajemnym uznaniem walorów i zasług. Podczas naszego spotkania znalazłam się w takiej atmosferze i poznałam środowisko stanowiące część szerszej wspólnoty ludzi nauki. Rozmawialiśmy o rzeczach oczywistych, które należy nazywać i przywoływać, żeby oczywiste być nie przestały.

Tekst powstał na podstawie audycji Rody uczone, nadanej w programie BIS Polskiego Radia SA w maju 2002 r.

Sprostowanie

W notatce dotyczącej Stypendiów Krajowych FNP dla Młodych Naukowców, przedstawionej w „Forum Akademickim” nr 3/04 na str. 7 pojawił się błąd. Podaliśmy, że najwięcej stypendiów otrzymali uczeni z Uniwersytetu Warszawskiego, tymczasem najwięcej, bo aż 16 stypendiów w tegorocznej edycji konkursu, zebrali młodzi naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Przepraszamy.

Redakcja