SpoŁeczeństwo wiedzy

Rys. 1 Próba określenia obszarów aktywności ludzkiej, w których użytkowanie, przetwarzanie i kreacja wiedzy mają istotne znaczenie.

Zaawansowane społeczności świata zmierzają od gospodarki opartej na przetwarzaniu materii, energii i informacji do społeczeństwa opartego na przetwarzaniu i tworzeniu wiedzy. Oto próba ujęcia rozmiaru tej aktywności: od badań naukowych do administracji i polityki, w całym zakresie widzianym przez pryzmat wiedzy i technologii informatycznych. Może ona ułatwić sformułowanie wizji i misji przedsiębiorstw opartych na wiedzy: szkół wyższych, instytucji badawczych i innowacyjnych.

W latach 60. ubiegłego stulecia w gospodarce amerykańskiej, a potem krajów zachodnich i Japonii, nastąpił znamienny fakt - liczba zatrudnionych w usługach, administracji, badaniach, czyli aktywności polegającej na przetwarzaniu i wytwarzaniu informacji, przekroczyła połowę liczby zatrudnionych w tradycyjnych przemysłach wytwórczych i przetwórczych. Fakt ten dostrzegli i wykorzystali teoretycy zarządzania oraz analitycy i prognostycy rozwoju społeczno-gospodarczego. Wśród tych pierwszych trzeba wymienić Druckera i Sengea, prekursorów i twórców zarządzania wiedzą i organizacji uczących się. Bardzo bliskie tym tendencjom są udane japońskie próby zarządzania wiedzą oraz organizacyjnego tworzenia wiedzy, co czynią z powodzeniem przodujące korporacje japońskie.

Wśród analityków i prognostyków rozwoju społecznego poczesne miejsce zajmują koncepcje Tofflerów, dotyczące roli wiedzy w gospodarce i rozwoju społecznym. Zgodnie z tymi źródłami, wiedza jest substytutem wszystkich czynników produkcji i postępu społecznego (zgodnie z F. Baconem, postęp rozumiem w dwu wymiarach: cywilizacyjnym - innowacje i wynalazki oraz kulturowym - rozumienie siebie i świata). Na płaszczyźnie rozumienia siebie i świata, będącego istotnym składnikiem postępu, wiedza jest jednym z ostatnich pięter, przed mądrością, i powstaje z danych, by przez kolejne agregacje i połączenia dać informacje, w dalszym ciągu tego samego procesu wiedzę, a na końcu mądrość. Jednak trzeba jasno stwierdzić, że zbiór danych nie jest informacją, zbiór informacji nie jest wiedzą, zbiór wiedzy nie stanowi mądrości, zbiór mądrości nie daje prawdy.

Ten liczący się zwrot w aktywności ludzkiej nastąpił dzięki rozwojowi hardwareu i softwareu informatycznego. Wymiar tego rozwoju jest ogromny: począwszy od pierwszych algorytmów von Neumana i Turinga aż po współczesne systemy informatyczne, od pierwszych komputerów w latach 50. (ENIAC) po obecne wersje komputerów osobistych i notebooków. Półwiecze rozwoju można ująć kluczowym określeniem „technologie informatyczne”, czyli hardware i software we wzajemnym synergicznym współdziałaniu. Jednak to nie wszystko, bo powyższe stwierdzenia dotyczą jedynie lokalnego przetwarzania informacji i wiedzy, a nam potrzebne jest jej wykorzystanie w skali kraju, kontynentu i całej planety. W sukurs, jak zwykle, przyszły „odpadki” z zaawansowanych badań wojskowych w latach 80., mających na celu stworzenie elektronicznej sieci poufnej wymiany informacji, odpornej na porażenia nuklearne. W ten sposób z DARPA-Netu powstał Internet.

W obecnej postaci Internet to globalna sieć, umysł świata, jak ją nazywa Derrick de Kerckhove, jeden z liczących się autorytetów w dziedzinie sieciowości. Internet jest rozproszoną inteligencją świata z milionami serwerów, dziesiątkami milionów terminali, uczestniczących w konsumpcji, przetwarzaniu i wytwarzaniu wiedzy. Jeśli do tego dodać komunikację satelitarną, telefonię przewodową i komórkową, to ludzkość ma w rękach niezwykły potencjał sprawczy - wiedzę w każdym miejscu i czasie.

Stąd też - czy jesteśmy w Krzemowej Dolinie, czy w Poznaniu - mamy teoretycznie takie same możliwości przetwarzania wiedzy. Możemy zatem stać się przedsiębiorstwem opartym na wiedzy, czy to w sferze badań, produkcji, usług, kształcenia, czy też w zorientowanej na obywatela administracji publicznej i polityce. Czy jednak pomiędzy wytwórcą nowej wiedzy i jej użytkownikiem nie trzeba żadnego ogniwa pośredniego, transformującego wiedzę do potrzeb różnego typu i szczebla użytkowników, od naukowców i inżynierów przez polityków aż do zwykłych obywateli? Od starożytności rolę tę pełniły biblioteki. Czy dziś zastąpią je serwery? A jeśli nawet, to ktoś i/lub coś będzie musiało ładować tam właściwie przetworzoną informację. Jak to zrobić, jak się do tego przygotować, najlepiej nie przerywając pracy, więc - jak się zaadaptować?

Trzeba wziąć pod uwagę, iż jest to moje spojrzenie, a nie owoc myślenia grupowego; co więcej, widzenie skażone regionalizmem, bo nie pracuję przecież w MIT lub CalTech w USA, ale w Politechnice Poznańskiej.

Metasystem ludzkiej aktywności

W celu ujęcia całości zagadnienia kreacji, użytkowania i transformacji wiedzy w społeczeństwie, rozpatrzmy cały metasystem aktywności ludzkiej (AL), wyróżniając w nim podsystemy, w których wiedza odgrywa istotną rolę. W tym kontekście popatrzmy na rysunek 1, który może dotyczyć pojedynczego człowieka o wysokim poziomie rozwoju ewolucyjnego i szerokiej palecie zainteresowań. Na ogół jednak każdy z członków społeczeństwa „okupuje” w danym czasie kilka subsystemów AL, wyrastających z tego samego rdzenia. Przedstawiono go na rysunku jako wspólny obszar zaciemniony, a nasza podróż wokół rdzenia AL, w miarę dojrzewania osobniczego, też się stopniowo zmienia.

Omówmy w skrócie ten rysunek, jako że będzie on kluczem do dalszego uszczegółowienia aktywności ludzkiej z uwzględnieniem wiedzy i technologii informatycznych. Pierwszy podsystem codziennej aktywności użytkuje każdy z nas i to przez najdłuższy przedział czasu dziennie, troszcząc się o dobre warunki życia swojego i rodziny oraz wypełniając związane z tym czynności. W tym kontekście użytkujemy i przetwarzamy informacje i wiedzę, zwracając się do innych subsystemów AL po pomoc, wyjaśnienia, wyrażając swą aprobatę lub jej brak, a także dla godziwego spędzenia wolnego czasu.

Drugi subsystem, okupowany przez większość społeczeństwa, to nasze zawodowe zajęcie w sektorze produkcji i usług, coraz bardziej nasyconym technologiami informatycznymi, wspierającymi naszą pracę. Wsparcie to może być lokalne lub globalne, jeśli korzystamy z Internetu.

Idąc dalej, napotykamy kolejną dziedzinę aktywności, metafizykę, czym można w skrócie ująć obszar wiedzy i aktywności, służący do wyjaśniania naszego miejsca w świecie, które zwykle trudno wyjaśnić. Mowa tu o kosmologii, duchowości, religii, specjalnych działach filozofii, eschatologii, jednym słowem - wiedzy służącej do racjonalizacji zdarzeń świata i naszego w nim miejsca.

Kolejne podsystemy możemy odwiedzać jako ich użytkownicy, pracownicy, a nawet twórcy. Następny to empatia społeczna, pomoc współobywatelom nie mogącym sprostać wymogom życia w danym społeczeństwie. W każdym bowiem społeczeństwie znajdziemy ludzi biednych, niepełnosprawnych, chorych, niedoinformowanych, którzy chętnie przyjmą pomoc indywidualną i zinstytucjonalizowaną.

Następny szeroki podsystem aktywności, kultura symboliczna, to świat wartości, estetyki, piękna, niezależnie od jego natury i środków wyrazu. Sięga tam od czasu do czasu każdy z nas, a niektórzy tworzą dzieła literackie, malarskie, muzyczne i coraz częściej wirtualne, do szerokiego użytku.

Nauka, jako kolejny podsystem AL, zmierza do identyfikacji otaczającej nas rzeczywistości, tworząc nową wiedzę jako wynik badań poznawczych, innowacyjnych czy nawet awansowych. W miarę rozwoju społecznego, coraz większy procent osób znajduje zatrudnienie na tym obszarze (wg statystyk OECD, w Japonii w dziale innowacje - nauka pracuje ponad 1 proc. ogółu zatrudnionych). Z tego rosnącego basenu wiedzy i umiejętności społecznej czerpie podsystem inżynieria, z całą gamą środków wsparcia informatycznego w badaniach, wytwarzaniu i użytkowaniu coraz bardziej mechatronicznych produktów i usług, łącznie z rodzącą się inżynierią wirtualną, sięgającą z wolna po symulację całego cyklu życia produktu i usługi.

Efektywne działanie każdej społeczności nie jest możliwe bez administracji każdego szczebla i instytucji politycznych, wypracowujących i interpretujących prawo oraz rozwiązujących problemy społeczne. Jest to więc istotny podsystem AL, wypracowujący normy aktywności i odpowiedzialny za efektywność całego metasystemu ludzkiej aktywności. Zatem sformułowanie właściwej wizji i misji w tym podsystemie AL jest niezwykle istotne.

Tak, w dużym przybliżeniu, wygląda sfera całej działalności człowieka, gdzie tworzenie i przetwarzanie wiedzy ma istotne znaczenie w zapewnieniu warunków życia i postępu. Mimo iż granice poszczególnych subsystemów są często rozmyte, rzeczą niezwykle istotną jest harmonijne i synergiczne ich współdziałanie. Zależy to w dużym stopniu od szerokości i efektywności myślenia liderów politycznych i gospodarczych, a także od postawy każdego z członków społeczeństwa oraz dostępu do wiedzy.

Rys. 2 Wzajemny interakcyjny wpływ społeczeństwa wiedzy i technologii informatycznych w postaci mapki myśli i skojarzeń.

Społeczne tworzenie i przetwarzanie wiedzy

Do niedawna wydawało się, iż nową wiedzę można uzyskać tylko jako efekt badań naukowych, dlatego intencjonalnie dzielono je na poznawcze i stosowane. Ten podział, na szczęście, nie funkcjonuje, odkąd okazało się, iż na badaniach można zarabiać duże pieniądze. Pozbywając się tych uprzedzeń, popatrzmy na rysunek 2, stanowiący tzw. mapę myśli (mapa myśli to technologia twórczej pracy umysłowej angażująca synergicznie obie półkule mózgowe) i skojarzeń na temat społeczeństwa wiedzy i technologii informatycznych, sporządzonej w celu wypracowania wizji i misji przedsiębiorstw opartych na wiedzy, w pierwszym rzędzie zaś: szkół wyższych, przedsiębiorstw innowacyjnych, produkcyjnych i usługowych.

Pierwsza, główna gałąź mapki, to tworzenie wiedzy w nauce, z badaniami poznawczymi, innowacyjnymi i awansowymi. Wymagają one potężnych baz danych, baz wiedzy i dużej mocy w twórczym przekształcaniu nowej wiedzy w dedykowane hierarchiczne bazy wiedzy, zorientowane na wielu użytkowników, od samych twórców począwszy (np. Science Citation Index), a na politykach i zwykłych obywatelach skończywszy. Każdy z nich chce dostać informację użyteczną i zrozumiałą dla siebie, aby się przekonać, iż warto prowadzić i finansować badania naukowe. Część w ten sposób wytworzonej i przetworzonej wiedzy jest zaczynem myślenia innowacyjnego o produktach i usługach w gospodarce. Tutaj inżynier zajmuje się tylko tym, co kupi nabywca: od wskaźnika laserowego dla wykładowcy do łodzi podwodnej dla rządu.

Rozpoczynając więc innowacyjne projektowanie, inżynier (zespół projektujący) musi wykonać badania marketingowe, a potem wykorzystać wsparcie informatyczne w projektowaniu, wytwarzaniu i użytkowaniu, by oddać wysokiej jakości wyrób czy usługę w ręce użytkownika. To wsparcie wiedzy, zależnie od systemu powoływanego do życia, może ujmować inżynierię wiedzy (przy problemach decyzyjnych z dużym ryzykiem), a także symulacje i inżynierię wirtualną, istotną dla skrócenia cyklu projektowo-konstrukcyjnego i zwiększenia bezpieczeństwa użytkowania.

Gospodarka to również coraz częstsza e-praca (tele) i e-konsulting we własnym domu, bez dojazdów do pracy. Pozwala to zaoszczędzić np. na państwowych inwestycjach w szersze drogi. Gospodarka to coraz częściej przedsiębiorstwo wirtualne, sieciowe połączenie partnerów współpracujących w celu zmniejszenia kosztów, skrócenia łańcuchów decyzyjnych, dystrybucyjnych itp. Warto sobie uzmysłowić, jak przeorientować nasze kształcenie w szkołach wyższych do potrzeb takiej gospodarki.

Ale to nie wszystko. Organizacja taka w ujęciu amerykańskim, przetwarza wiedzę, a sterując właściwie tym procesem w korporacji można być zawsze rynkowo konkurencyjnym i innowacyjnym. W ujęciu japońskim, liczy się nie tylko wiedza dostępna w bazach wiedzy, danych i procedurach, ale wiedza ukryta w ludziach i w organizacji (którą trzeba wyartykułować, sformalizować i zaimplementować w produkty i usługi, oraz w całej organizacji).

Kolejna gałąź mapy myśli i skojarzeń to kultura symboliczna, gdzie cyrkulacja wiedzy zaczyna się u twórców kultury i w ujęciu klasycznym jest rozpowszechniana dalej przez biblioteki, muzea, galerie oraz ich wirtualne odpowiedniki i emanacje. Ale na scenę już wkroczyły tryumfalnie multimedia, sztuka high tech, nawet wirtualna rzeczywistość, a wszystko to jako udany efekt współpracy twórców kultury i twórczych inżynierów, dostarczających oprogramowanie i sensomotoryczną interakcję. Jest tu dużo miejsca na kształcenie takich specjalistów w naszych szkołach wyższych, co z wolna i z oporami rusza z miejsca.

Jak się wydaje, omówione systemy aktywności ludzkiej wytworzyły już dużo nowej wiedzy, pora więc zatroszczyć się o przechowywanie wiedzy w stanie nadającym się do wszechstronnego wykorzystania. Pora również na jej kategoryzację, indeksację, kondensację i hierarchizację, a także digitalizację, jako że niecała wiedza jest dostępna w postaci cyfrowej na serwerach i innych nośnikach. To ważne zadanie bibliotek szkół wyższych i wszystkich wytwórców wiedzy, by całe nasze zasoby umieścić w sieci, tworząc w ten sposób inteligencję rozproszoną, nowy umysł świata.

Internet sprawia, że wiedza jest dostępna w każdym czasie i miejscu, tworząc nową cechę wiedzy: sieciowość, wykorzystywaną szeroko przez szybkie systemy wyszukiwania, np. Google, Copernic2001Pro, UltraNet. Sieciowość może być do pewnych celów lokalna, jak w zintegrowanych systemach bibliotecznych typu „Horizon” i w innych sieciach lokalnych, a może też być globalna, dając w efekcie biblioteki wirtualne, instytuty i centra wirtualne, tworzące również nową wiedzę. Bo w cyberprzestrzeni zaczynają pracować inteligentne roboty, zwane agentami, wypełniając coraz więcej zadań zleconych przez użytkowników. Te zadania będą łatwiejsze i ulegną rozszerzeniu, jeśli strony internetowe zostaną oznaczone semantycznie. Wtedy w sieci semantycznej możliwe będzie również automatyczne tworzenie nowej wiedzy i realizacja bardziej skomplikowanych zadań przez zespoły inteligentnych agentów.

Jedną z immanentnych cech cywilizacji wiedzy jest konieczność ustawicznego uczenia się. Klasyczne szkoły wyższe muszą więc wyciągnąć z tego wnioski, co w skali kraju idzie bardzo opornie. Sieciowość wiedzy i rachunek ekonomiczny zmuszą je do wejścia w nowe nisze rynkowe, do szerokiej skali telenauczania i do tworzenia uniwersytetów wirtualnych, podobnie jak to dzieje się już z wirtualnymi przedsiębiorstwami. Do tych zmian w kształceniu trzeba dołączyć możliwości, jakie dają technologie informatyczne, udostępniając bazy danych, bazy wiedzy, zintegrowane i wirtualne laboratoria. Nie do pogardzenia w ustawicznym kształceniu są najnowsze zdobycze neurofizjologii i psychologii kognitywnej, co można ująć jednym hasłem kluczowym: superlearning. Zwiększa to bowiem efektywność kształcenia w stosunku do raportowanej już w literaturze przewagi kształcenia sieciowego nad klasycznym stacjonarnym.

Czas już na koordynację i porządkowanie aktywności ludzkiej, co w idealistycznym zamiarze ma robić administracja i polityka. Tu są niezbędne bazy danych i bazy wiedzy o obywatelach i dla obywateli. Niezbędne będzie e-doradztwo i e-konsulting, łącznie z sieciowymi badaniami opinii publicznej, a być może w niedalekiej przyszłości będziemy mieli e-wybory i e-plebiscyty. W społecznościach lokalnych mają sens, i już wchodzą w użycie, subsieci społeczne (community webs, c-webs), jako platformy przetwarzania i wytwarzania wiedzy społecznej, niezbędnej do harmonijnego życia i postępu w każdej przyszłej subspołeczności.

Jak widać, wiedza, oprócz sieciowości, ma również inne, nowe własności, które trzeba rozpoznać i wykorzystać, sięgając np. po jej ekologię i logistykę. Tu w pierwszym rzędzie leży wizja i misja szkół wyższych oraz instytutów badawczych, po to, by proces ten był sterowalny dla pożytku społecznego i nie wymknął się spod kontroli. Widać stąd również, że przedsiębiorstwa przyszłości muszą być organizacjami opartymi na wiedzy. Im wcześniej to zrozumieją, tym lepiej się zaadaptują, tworząc właściwy kształt swej wizji i misji.

Istotne fakty

Ten bardzo szeroki, i z konieczności pobieżny, sposób analizy wytwarzania i cyrkulacji wiedzy w przyszłym społeczeństwie wyjawił kilka istotnych faktów godnych rozwagi. W pierwszym rzędzie to sieciowość wiedzy, dostępność w każdym czasie i miejscu, co stwarza nieosiągalną dotąd potencję kształcenia i zaopatrywania społeczeństwa w wiedzę, dobra i usługi. Po drugie, wiedza będzie tworzona i wykorzystywana w sposób bardziej rozproszony. Zarysowują się zaś trzy główne centra wytwarzania wiedzy: badania naukowe w szkołach wyższych i instytutach, badania i projektowanie innowacyjne w gospodarce oraz sieci społeczne (te ostatnie jako niezwykle istotne źródła samowiedzy społecznej).

Prof. dr hab. Czesław Cempel, mechanik, pracuje w Instytucie Mechaniki Stosowanej Politechniki Poznańskiej.