Język nauki - język polityki

Średniowieczni alchemicy, sponsorowani przez możnych, długie lata poszukiwali kamienia filozoficznego. Idea sponsorów i specjalistów pozostała, lecz przybiera dziś nowe intensywne formy. Naukowcy, pracując dla współczesnych sponsorów, wykonują wiele różnych prac, od badań laboratoryjnych, poprzez różne formy analiz przybliżających osiągnięcia światowe, do różnych form uczestniczenia w przygotowywaniu i formowaniu zarówno poszczególnych decyzji, jak i długookresowych dokumentów - programów i planów rozwoju lub rozwiązywania różnych problemów, na szczeblach: województwa, branży, działu gospodarki lub kierownictwa państwa. Uczestniczący w tych pracach naukowcy pełnią funkcje doradców, konsultantów, ekspertów, analityków, rzeczoznawców czy opiniodawców i recenzentów.

Pracownicy nauki wykonują je na zamówienia. W ich formułowaniu uczestniczą kierownicy wysokich szczebli zarządzania, właściciele lub politycy (nazywam ich dalej politykami). W przypadku niewłaściwie postawionego zadania lub nieuwzględnienia potrzeb odbiorców, mogą powstać istotne różnice między wartościami poszukiwanymi a oferowanymi przez naukowców w końcowej informacji o wynikach badań czy poszukiwań. Mogą one zostać ukształtowane w sposób, który jest oceniany jako bardzo ważny i wartościowy przez naukowca, ale jako mało przydatny przez polityka. Lub odwrotnie. Aby udoskonalić współdziałanie naukowiec - polityk, pomocne może być wzajemne poznanie potrzeb i walorów ich pracy. Istnieją bowiem istotne bariery komunikacyjne, które trudno przekroczyć obu stronom, gdyż mają one głęboko uwarunkowane przyczyny. Źródłami ich jest odmienność funkcji i zadań. Naukowiec jest odkrywcą świata, polityk zmienia świat. Te różne funkcje wymagają różnych wzorów myślenia. Naukowiec będzie raczej preferował teoretyczny punkt widzenia, a polityk praktyczny aspekt, wiążący się z zastosowaniem uzyskanej wiedzy.

Informacja z odkrywania świata

Uzyskiwanie tej informacji wiąże się z koniecznością zawężania pola badań, patrzeniem na problemy przez pryzmat własnej specjalności, otrzymywaniem danych za pomocą określonej metody. Wartością nowej informacji jest prawda o jakiejś cząstce świata. Uzyskiwaniu jej służą stosowane metody, procedury i cały wysiłek badawczy. Istotną część czasu pracy naukowca pochłaniają: pozyskiwanie, weryfikowanie, przetwarzanie oraz uogólnianie danych i informacji. Prace te ukierunkowane są na stworzenie i wzmocnienie dowodu prawdziwości. W tym celu starannie formułowane są też określenia warunków i zakresu tej prawdziwości.

Najwyższe, wydaje się, uznanie wartości prawdy naukowej ma miejsce wówczas, gdy uzyskana prawda, jako wartość niematerialna, staje się wartością samą w sobie, wzbogacając skarbiec nauki światowej.

W procesie prac badawczych powstają wąskie specjalności, posługujące się znanymi tylko wąskim kręgom pojęciami, metodami, procedurami, nazewnictwem. Uzasadniając prawdę, naukowiec wiele uwagi poświęci na opis stosowanych metod badawczych, na historię badanego problemu, na zasługi swych poprzedników. Takie postępowanie jest konieczne do osiągania sukcesów końcowych, ale jednocześnie tworzy ono bariery w komunikacji, zarówno między naukowcami a niespecjalistami, jak i między przedstawicielami różnych specjalności naukowych.

Wynikiem wysiłku badawczego jest informacja naukowa. Jej treść, poparta faktami, danymi, ma raczej charakter probabilistyczny, opisowy, szczegółowy i jest dowodem prawdy.

Ważnym wyznacznikiem stopnia prestiżu pracownika nauki jest uznanie jego środowiska. Tę ważną niematerialną wartość tworzą m.in. jego publikacje. Surowym recenzentem ich prawdziwości i wartości jest środowisko. Przywykło ono do oceniania prac badawczych głównie w kategoriach ściśle specjalistycznych. Inne aspekty tych prac mogą być mniej istotne. Polityk, który jest potencjalnym odbiorcą informacji naukowej, najczęściej nie bywa specjalistą w danej dziedzinie naukowej. Ma natomiast lub może mieć istotny wpływ na wykorzystanie wiedzy w praktyce. Zanim stanie się sponsorem, musi być przekonany, że warto podjąć ten wysiłek. Jak tego dokonać?

Informacja do zmieniania świata

Najprostszym sposobem byłoby dostarczenie politykowi odnośnych źródeł informacji (książek, broszur, kopii artykułów itp.) lub udzielenie pomocy w pozyskaniu. Wykorzystanie ich, pomijając potrzebne znaczne nakłady czasu, wymaga również pokonania szeregu barier (np. językowej, wąsko-specjalistycznej, rozproszenia itd.). Pomoc, którą mogliby uzyskiwać politycy od specjalistów, wymagałaby posiadania przez tych ostatnich umiejętności szybkiego skracania wielostronicowych tekstów, wyszukiwania i oceniania najważniejszych fragmentów. Trafiania w istotę. Dodać tu trzeba, że znalezienie w źródłach gotowej informacji, w pełni zaspokajającej potrzeby polityka, to raczej sytuacja wyjątkowa. Najczęściej stosowane są inne formy wsparcia.

Wydobywanie właściwych informacji ze źródeł jest procesem ich przetwarzania (termin „przetwarzanie” stosuję wyłącznie w określonym wyżej znaczeniu; nie dotyczy ono „przetwarzania danych” stosowanego przez informatyków, a dotyczącego operacji matematyczno-logicznych wykonywanych przez komputery), tzn. oceniania prawdziwości, wartości, weryfikowania, uzupełniania, kompletowania, łączenia, porównywania itd. Dzięki wykonywaniu tych prac, informacje stają się dostępne. Nie przetworzone źródła informacji zawierają niedostępne informacje i wiedzę. Te odpowiedzialne czynności może i powinien za polityka wykonywać specjalista i dostarczać oceny, wyciągi, streszczenia, analizy, porównania, raporty, opinie, recenzje, ekspertyzy lub inne postacie wydobytych i opracowanych treści. Stosowanie przy tych pracach reguł, które służą celom popularyzacji, jest pożądane, ale niewystarczające. Poniżej - szereg uwag pomocnych przy selekcjonowaniu, kompletowaniu i opracowywaniu tych treści.

Punktem wyjścia jest takie profilowanie informacji, aby zawierała ona wszystkie istotne aspekty danego problemu, np.: techniczny, ekonomiczny, społeczny, polityczny, środowiskowy, a nawet psychologiczny czy klimatyczny, jeśli zachodzi taka potrzeba.

Wartościowe będą informacje o koniecznych nakładach czasu i oszacowania materialnych nakładów na zastosowanie informacji. Takie ujęcie podniesie, w ocenie polityka, walor użyteczności informacji. Duże znaczenie dla wzmocnienia siły oddziaływania tego waloru będą miały nie tylko podane skutki stosowania. Dla wzmocnienia siły oddziaływania informacji nie wystarczy więc przytoczyć oczywiste wyniki badać. Szczególne znaczenie będą miały wiadomości o pozytywnym przyjęciu opisywanych zmian przez środowisko, którego będą dotyczyć.

Walor prawdziwości informacji, mając dla polityka podstawowe znaczenie, zwiększa swą siłę oddziaływania nań wówczas, gdy polityk ma zaufanie do twórców danej informacji.

Na kształtowanie się poglądów polityka i jego akceptację silnie wpływają opinie i oceny powstające w grupach społecznych, których dany problem dotyczy. Chciałby on maksymalnie wykorzystać możliwości niesione przez nową informację do osiągnięcia swych celów społeczno-politycznych. Chciałby eksponować zaspokojenie lub deklarować możliwość zaspokojenia różnych potrzeb elektoratu. Z tych przyczyn duże dlań znaczenie ma uwypuklenie wartości użytkowej informacji. Cenne będzie również ukazanie obszaru i warunków jej stosowania.

Rozwiązywanie złożonych problemów społeczno-politycznych wymaga od polityka dużego stopnia elastyczności, umiejętności szybkiego przestawiania się na inne pola działań, do osiągania samych celów. Takiej umiejętności polityka mogą sprzyjać informacje pozwalające na projektowanie różnych wariantów działań, tworzenie różnych możliwości.

W informacji służącej do zmieniania świata konieczne jest wykorzystanie wiedzy pozyskiwanej nie od jednego uczonego, lecz od wielu z nich. Trzeba wtedy analizować, oceniać, wyciągać wnioski z niekiedy sprzecznych tekstów. Obiektywne przedstawienie sprzecznych racji budzi zaufanie i wzmacnia wiarygodność dostarczonego opracowania. Tu również trzeba obiektywnie przypomnieć, że u niektórych specjalistów daje się zauważyć obojętny lub nawet niechętny stosunek do prezentowania dorobku innych specjalistów. Trzeba podkreślić, że taka prezentacja przyjmowana jest przez czytelnika jako wzmocnienie informacji, a nie jako osłabienie autorytetu autora informacji.

Chętnie natomiast stosowanym i skutecznym zabiegiem wzmacniającym prezentowane informacje jest przedstawianie ich na tle rzeczywistego lub możliwego stosowania w innych krajach. Szczególnie pokazywanie w stadium rozwoju i w przyszłości.

Każdy polityk działa w środowisku rywalizujących z nim innych polityków. Proponując rozwiązywanie problemów, chciałby on zaimponować swym wystąpieniem czy opracowaniem. Chętnie więc będzie witał treści, które określa jako informacje politycznie nośne, rewelacyjne. Do swych kontaktów z elektoratem poszukuje informacji, z których mógłby stworzyć wizję mobilizującą elektorat do poparcia jej i jej autora.

Informacje dla kadry kierowniczej

Podobnie kształtują się potrzeby informacyjne kierowników gospodarki i wysokich szczebli administracji państwa. Na szczeblach tych rozwiązuje się problemy i podejmuje decyzje typu strategicznego. Do tego celu potrzeba wiele zróżnicowanej i wysoko przetworzonej informacji. Podejmowanie ich często przebiega również w warunkach braku czasu i odpowiednich informacji. Przedmiot potrzeb zmienia się zależnie od dziedziny i rodzaju działań. Istnieją jednak określone prawidłowości, które trzeba uwzględnić, opracowując informacje dla tych odbiorców.

W miarę wznoszenia się w hierarchii zarządzania, wydłuża się horyzont czasu potrzebnego do rozpoznawania. Konieczne stają się informacje o charakterze prospektywnym (o trendach, kierunkach rozwoju, prognozy, scenariusze i wizje rozwoju). Np. na szczeblu działu gospodarki (ministra) horyzont ten sięga 5-8 lat, na szczeblu kierownictwa państwa bierze się pod uwagę wyprzedzenie sięgające 25-30 lat.

Droga wzwyż to również powiększanie się horyzontu przestrzennego - od województwa, czy działu gospodarki, branży - do postrzegania problemów w skali państwa i globu. Rośnie zainteresowanie uzyskiwaniem odpowiedzi na pytania: Dokąd poszli inni? Jakie uzyskali efekty? Jakie napotykali przeszkody? Dokąd zmierzają? Kto przoduje na świecie i jakie jest miejsce naszego kraju?

Konieczne staje się ukazywanie różnorodnych skutków i efektów. Tych wymiernych i niewymiernych, szacowanych i przewidywanych.

Wznoszenie się wzwyż w hierarchii pociąga za sobą, obok wzrostu ilości potrzebnych informacji, również zapotrzebowanie na zmiany w ich strukturze. Nie pociąga natomiast wzrostu możliwości percepcji odbiorców i wydłużania się czasu potrzebnego na przyswajanie informacji. Niedobór czasu wydaje się być zjawiskiem chronicznym. Ważną dyrektywą staje się więc usunięcie i zmniejszenie nadmiaru szczegółów. Pozostawienie maksimum treści przy minimum objętości. Oznacza to konieczność syntetyzowania. Im wyższy szczebel, tym większe znaczenie ma informacja o charakterze jakościowym, zawierająca: oceny, sądy, poglądy, opinie, szacunki, przypuszczenia. Maleje zaś znaczenie informacji ilościowej, skwantyfikowanej. Decyzje na wysokich szczeblach są bowiem decyzjami politycznymi, w których czynnik jakości gra decydującą rolę.

Dr Ryszard Paś jest wieloletnim pracownikiem służb informacji naukowej, technicznej i ekonomicznej.