Kilka sŁów o zŁej sztuce

Rozważania nad sztuką skupione były przede wszystkim na jej wartościach dodatnich, natomiast bardzo niewiele myśli poświęcono sztuce złej. Problem „estetyki brzydoty” pojawił się dość późno, dopiero w połowie XIX wieku. Natomiast szczyt zainteresowań złą sztuką, którą nazwano kiczem, przypadł na lata 50.-60. wieku XX.

Szerzenie się kiczu w kulturze masowej XX wieku było błyskawiczne i wszechogarniające. Pod wpływem zachodzących przemian cywilizacyjnych i awangardowych praktyk artystycznych przeszłość zaczęto widzieć jako magazyn rzeczy przecenionych, co w konsekwencji zaowocowało gigantyczną „posezonową wyprzedażą” arcydzieł. Niemal jednocześnie doszło do odkrycia i eskalacji kiczu, który raz dostrzeżony, łatwo było już wszędzie odnaleźć. Zaczęto mówić o kiczu Giotta i Botticellego, kiczu B?cklina i Rubensa, kiczu rokoka, klasycyzmu, sentymentalizmu, gotycyzmu itd., kiczu Cervantesa, Goethego i Byrona, kiczu Wagnera i Pucciniego, kiczu Mickiewicza, Witkacego i Gombrowicza etc. Ważniejszym jednak wnioskiem jest ujawnienie bezwzględnej, wszechwładnej i zawłaszczającej mocy kiczu, którego działanie A. Moles nieprzypadkowo określa jako „totalitaryzm bez przemocy”.

Sztuka spełnionych oczekiwań

Po raz pierwszy etymologię wyrazu podał A. Moles: Słowo to jest dobrze znane w Niemczech Południowych: „kitschen” to zrobić coś byle jak, na przykład przerobić stare meble na nowe - jest to wyrażenie potoczne; „verkitschen” to przemycić coś, sprzedać coś innego, zamiast tego, co było faktycznie zamówione - zawiera się tu idea czegoś etycznie pośledniejszego, stanowiącego negację autentyczności.

Innymi słowy - nieautentyczność. P. Beylin zauważa, że cechą charakterystyczną kiczu jest rozpaczliwe dążenie do doskonałości przez powtarzanie gotowych wzorców. Nie mogąc być prawdziwym, dąży do prawdopodobieństwa, składa się z samych pozorów, będąc w całości konwencjonalny. Nie może wykroczyć poza ramy, które sam sobie nadał, pod groźbą samounicestwienia. Postępuje więc odwrotnie do sztuki autentycznej - zapomina o fakcie, iż jego wzorce powstały w zupełnie inny sposób.

Kicz, jako kategoria estetyczna, funkcjonuje jako pewien rodzaj „karykatury” dzieł wartościowych. Cechowany jest zdecydowanie pejoratywnie. Być może dzieje się tak dlatego, iż Dzieło autentyczne jako całość jest niepowtarzalne i nieodtwarzalne. Natomiast kicz jest z reguły powtarzalny i odtwarzalny, bo nie ma własnej tożsamości. Legitymuje się tożsamością dzieł autentycznych (Beylin). Kicz, choć chętnie żywi się schematami uniwersalizacji i wyrwanymi z kulturowego kontekstu strzępami mitycznych fabuł, jest przeciwieństwem uniwersalizmu i mitu. Redukuje człowieka do cielesności i psychiki, odbierając mu duchowość, jako płaszczyznę konstytuowania się głębokich sensów. Kicz odziera rzeczy z ich ponadczasowego wymiaru, gdyż duch tradycji i wiecznych wartości nie jest duchem redukcji; unieruchamia świat i człowieka, ukazując rzeczywistość „tu i teraz”. Nie muszą to być elementy samej teraźniejszości, wystarczą aktualne stereotypy przeszłości. Inaczej mówiąc, następuje degradacja sztuki do poziomu kiczu, ponieważ kicz zaczyna aspirować do poziomu sztuki. Kicz w tym rozumieniu ująć można jako „sztukę spełnionych oczekiwań”, która utwierdza odbiorców w konwencjach, do których przywykli, w nawykach, które sobie wytworzyli.

Sztuka potrzebuje kiczu

Przyglądając się natomiast kiczowi jako kategorii strukturalnej, operacyjnej, dostrzegamy w nim narzędzie opisu stanu współczesnej kultury. Podejście takie prezentuje m.in. A. Moles. Według niego, kicz to społeczna akceptacja przyjemności płynącej z cichego porozumienia i uczestnictwa w umiarkowanym i uspokajającym „złym guście”. Kicz jest również sztuką szczęścia, rajem dla mało wymagających, ale równocześnie obrazem zagubienia, rozpadu wartości, neurastenicznego braku czegoś, za czym się tęskni, i smutnej akceptacji namiastki i prowizorki.

Kicz jest więc pewnym tekstem kultury. Należy do określonego systemu kulturowego i może być czytany jak każdy inny tekst. Warte podkreślenia wydaje się to, iż kicz, podobnie jak dzieło sztuki, ma za dominantę funkcję estetyczną. Również czerpie swą siłę z uporządkowania, z naddanego sposobu przedstawienia. Posługuje się tym samym repertuarem znaków, co czyni go bardzo podobnym do sztuki. Podobieństwo jednak nie oznacza tożsamości.

Istnieje też pogląd, według którego kicz jest niezbędnym elementem sztuki jako systemu artystycznego. Pamięć kiczu należy do porządku samoświadomości sztuki. W ocenie wartości artystycznej dzieła sztuki i kicz się wykluczają, ale jako pojęcia przeciwstawne i zwalczające się paradoksalnie pozostają sobie nawzajem potrzebne, w praktyce artystycznej natomiast są zjawiskami współobecnymi. Sztuka i kicz tworzą zatem dialektycznie złożony system wzajemnych odniesień. A. D?rer powiada: Nikt bowiem nie będzie dobrze wiedział, co daje piękny kształt, jeśli uprzednio nie wie, co daje brzydotę. Również L. da Vinci uważał, iż piękno i brzydota silniej się uwydatniają przez zestawienie jednego z drugim.

Prawdziwie zdumiewająca jest myśl, że sztuka potrzebuje kiczu. Powstaje pytanie: dlaczego? Najbardziej prawdopodobna wydaje się odpowiedź, iż kicz, przez swą obecność, zmusza sztukę do nieustannego wytwarzania przeciwciał, zwalczających zagrożenie nim. Proces ten dokonuje się w porządku makrosystemowym i w granicach poszczególnego dzieła sztuki. Kicz istnieje więc nie tylko na zewnątrz, ale także pojawia się wewnątrz dzieła sztuki, z arcydziełami włącznie.

Inny jeszcze badacz kiczu, K. Liessmann, spostrzega karierę kiczu jako subtelną zemstę na modernistach za ich pomówienia i krytykę kiczu. Przecież to za sprawą awangardy - która przez lata narzucając ton oraz firmując artystyczny smak, w rzeczywistości nieustannie zniewalała go poprzez liczne prowokacje, kwestionowanie i ośmieszanie - doszło do tego, iż wyzwolone z dyktatury awangardy smak i gust estetyczny odkryły nagle przyjemność obcowania z kiczem, sztuką pozbawioną „drugiego dna” i ideologicznych zależności.

Zaprzeczenie prawdy

Jeśli chodzi o zagrożenie stanowisk, zdaje się, dostrzec można wiele: od traktowania go z łagodnym politowaniem, jako przejawu złego gustu innych, do uznania kiczu za rodzaj niszczącego nowotworu. Kicz - to nie jest zabawne cielę o dwóch głowach, lecz choroba groźna, ponura, tragiczna, rozprzestrzeniająca się w dzisiejszym świecie z taką gwałtownością, że da się porównać z zanieczyszczeniem środowiska (A. Osęka). Skoro w kiczu objawia się radykalne zło (zło samo w sobie, będące biegunem absolutnej negacji w systemie wartości), kicz musi być uznany za „zło” nie tylko dla sztuki, ale dla samego systemu wartości (A. Broch). Dziwne, iż zjawisko o tak znikomej „szkodliwości społecznej” prowokować może tak gwałtowne reakcje lub ekstremalne oceny. Może jest to gwałtowny wybuch wstrzymywanych przez dłuższy czas emocji wobec narastających od dawna problemów - zanegowania estetyki „Piękna”, rozpadu systemu „sztuk pięknych”, destrukcji wszelkich norm estetycznych, a także wobec podważania potrzeby istnienia i tworzenia takich norm.

Charakterystyczną cechą wypowiedzi różnych autorów jest to, iż pojęcie kiczu stosowane jest w bardzo różny sposób: odnosi się zarówno do cech i funkcji, jak też do ludzi, postaw, przeżyć, zachowań. Kicz jest rozumiany intencjonalnie i nieintencjonalnie, subiektywnie i obiektywnie, charakteryzowany zewnętrznie i wewnętrznie; widziany jest jako twór natury i twór człowieka. Jest pozbawiony oryginalności, naśladowczy, konwencjonalny, powierzchowny; swą atrakcyjność zawdzięcza cechom najprymitywniejszym; jest nierzetelny, robiony „nie na serio”, pretensjonalny, tani; znamionuje go łatwa dostępność formy i czytelność treści znanej wszystkim. Definicja kiczu najczęściej tworzona jest przez negację lub przeciwstawienie sztuce, choć definicji samej sztuki od dawna już brak. A zatem jest to zestawienie nic nie mówiące, a raczej wartościujące negatywnie, jako że ze słowem sztuka (nawet gdy nie wiadomo, co ono oznacza) łączone są wciąż wartości pozytywne. Jest to więc raczej przeciwstawienie emocjonalno-wartościujące niż cokolwiek definiujące.

Przekonanie, iż sztuka zła to przede wszystkim sztuka nieprawdziwa, udająca, wydaje się być przekonaniem bardzo rozpowszechnionym i głęboko zakorzenionym. W „nieprawdziwości” zawierają się wszystkie takie cechy, jak: imitatorstwo, stwarzanie pozorów, zwodniczość, pretensjonalność, wtórność. Zło tkwiące w tej sztuce jest przede wszystkim fałszem. Jest zaprzeczeniem nie sztuki, lecz prawdy. Usłyszeć można również głosy, iż ludzie chcą być zwodzeni, a zła sztuka właśnie temu służy. Nikt natomiast nie godzi się z fałszem. Dla odbiorców kiczu pełni on funkcję sztuki, traktują więc go poważnie i „naprawdę”.

Dobroczynny nawóz

Dzisiejsza sztuka „prawdziwa” zmusza do oceny tylko wedle jej właściwych kryteriów estetycznych. Potrzeba odnajdowania w sztuce także innych wartości znalazła, o ironio, ujście w ocenie sztuki „złej”. Zaskakuje to tym bardziej, że sztuka ta bynajmniej ich nie ofiarowuje, pozwala tylko odczuć ich brak. Ten paradoks wydaje się być dostateczną przyczyną, aby zajmować się sztuką „złą”. O innych jeszcze pożytkach z kiczu i szmiry pisał J. Andrzejewski: Pogarda dla szmiry treściowej i artystycznej wydaje mi się równie niedorzeczna, jak niedorzeczną byłaby np. pogarda dla nawozu, który być może nie jest przyjemny w wyglądzie i zapachu, jednak sprawia, że dzięki niemu świat roślinny uzyskuje bujną płodność. Zaryzykowałbym twierdzenie, iż większość dzieł wybitnych i uznanych za arcydzieła zawdzięcza w pewnej mierze swoją znakomitość właśnie elementom szmiry, szmiry wczorajszej i współczesnej, bo to ona - łatwa, niecierpliwa, przypochlebna nawet w buntach - w sposób najbardziej bezpośredni reaguje na rozległe manifestacje życia. Spłyca je, trywializuje i upraszcza. Oczywiście! Lecz w ostatecznym rozrachunku bywa dobroczynnym nawozem.

Wydaje się, że dzisiaj sztuka („wysoka” lub „zła”) rzadko zadaje sobie pytanie: czy możliwa jest refleksja estetyczna i jak ona jest możliwa. Krytyczne zainteresowanie rozumu estetycznego zdaje się być zupełnie zagubione. Niemalże wszędzie odnaleźć można konstruowanie wielkich systemów estetycznych: semantycznych, strukturalistycznych, fenomenologicznych itp., podczas gdy w życiu sama sztuka się rozpada. Od czasów Estetyki Hegla uwaga jest bardziej skupiona na budowaniu „systemów” niż na systematycznym tworzeniu warunków postępu w samej sztuce. Estetyka zaś stoi przed wielką bramą potęgi niemożności estetycznej. Jeżeli natomiast chodzi o możliwości wpływu sztuki na epokę, wydaje się, iż jest to, niestety, tylko wielkie złudzenie Platona, jak również Adorna, którzy wierzyli w rewolucyjną siłę sztuki. Mit cywilizacji, w której praca artystyczna jest jedyną prawdziwą formą pracy, wydaje się być nieco przesadzony. Wielkim złudzeniem jest również myśl, że „społeczeństwo stanie się jedynym prawdziwym dziełem sztuki”. Być może nie należy zmieniać świata w imię oraz w interesie sztuki, lecz w imię pracy autentycznej, której sztuka stanowi jedynie jedną z form twórczych. Życie człowieka winno stać się autentyczne, sztuka zaś jest tylko jedną z jego form.

Według H. Benninga, rozkoszowanie się oraz radość wynikające z faktu obcowania z prawdziwą sztuką są dzisiaj coraz trudniejsze, ponieważ w swym dążeniu do objawienia prawdy wymaga ona od odbiorcy specjalnego przygotowania, często fachowej wiedzy i stawia znawstwo ponad przeżycia i emocje. Kicz natomiast, jak podkreśla Benning, nie jest obciążony przymusem interpretacji, gwarantuje radość z odkrywania znaczeń bez konieczności uczenia się znaków, bo jego symbole i piktogramy to część ludzkiego dziedzictwa, materialnej i duchowej tradycji.

Marina Noske, magister pedagogiki, obecnie doktorantka Szkoły Nauk Społecznych przy PAN w Warszawie, praca doktorska z dziedziny psychologii społecznej.