Programiści i recenzenci

Szanowny Panie Redaktorze,
Co ma wspólnego sposób powstawania oprogramowania ze sposobem publikowania wyników naukowych? Na pierwszy rzut oka wydawać by się mogło, że niewiele zgoła. A jednak można się doszukiwać pewnych analogii w funkcjonowaniu jednych i drugich „produktów” wśród odbiorców czy użytkowników. Ciekawe spostrzeżenia na ten temat znalazłem ostatnio w krótkiej pracy S. Rai z Uniwersytetu Stanforda. Autor twierdzi, że w obu przypadkach działają bardzo podobne mechanizmy selekcji, oddzielania ziarna od plew. I tu, i tam, zarówno w dziedzinie oprogramowania, jak i prac naukowych, rzetelna krytyka ma służyć eliminacji błędów i podnoszeniu jakości.

Tajemnica produktu

Sztuka programowania, a ściślej biorąc, tworzenia programów komputerowych służących różnym celom, stała się pod koniec zeszłego wieku ważnym w skali światowej przemysłem. Jedna z największych światowych firm, Microsoft, w tej właśnie branży od wielu lat robi „kokosy”, produkując oprogramowanie nie zawsze najlepszej jakości, za to, dzięki działaniom marketingowym, zjawiskom rynkowym i współzależnościom rozmaitych mechanizmów i powiązań, niezmiernie rozpowszechnione na całym świecie. Oczywiście, kod źródłowy takiego oprogramowania jest zazwyczaj trzymany w tajemnicy, a niektóre rozwiązania są opatentowane, co ma zapewnić producentom maksymalne korzyści.

Oprogramowanie firmowe, sprzedawane w postaci skompilowanej, z utajnionym kodem źródłowym, jest często oceniane jako - mówiąc łagodnie - mało doskonałe. Nawet najbardziej rozpowszechnione programy zawierają sporo błędów. Przy tym temu, kto na błąd się natknął, trudno wskazać jego konkretne źródło, gdy nie wiadomo, co w kodzie siedzi. Ta wiedza dostępna jest jedynie twórcom, czyli producentowi i od niego tylko zależy, czy zechce z niej skorzystać. Oczywiście, komercyjne nie zawsze znaczy niedobre. Trafiają się też produkty o przyzwoitej jakości, cenione przez użytkowników i co jakiś czas udoskonalane. Niemniej istnieje sporo programów drogich, a po prostu kiepskich.

Po co lepiej?

Najczęściej formułowane zarzuty przeciw oprogramowaniu komercyjnemu dotyczą paru ogólnych kwestii. Na przykład różnicy między możliwościami przedstawianymi przez producenta a stanem faktycznym. Drugi często powtarzany zarzut, to znaczne opóźnienia lub wręcz brak działania producenta, jeśli chodzi o poprawianie błędów i braków zgłaszanych przez użytkowników. W całkiem „poważnych” i drogich programach zdarzają się błędy proste, łatwe do wyeliminowania na etapie testowania. Najwidoczniej jednak nie zawsze owo testowanie jest prowadzone, zapewne z uwagi na pośpiech.

Zarzuty tego rodzaju wysuwane są najczęściej pod adresem programów, które zdominowały lub zmonopolizowały rynek w określonej dziedzinie. Przestają się wtedy sprawdzać wyobrażenia liberałów o absolutnej skuteczności samoregulujących mechanizmów gospodarczych. Jeśli produkt dominuje lub monopolizuje rynek, to producent nie ma w zasadzie żadnej motywacji, by go doskonalić. Kieruje raczej wysiłek w stronę likwidowania potencjalnych rywali, na przykład przez wykupienie całej firmy lub patentowanie ogólnych rozwiązań, co wiąże ręce ewentualnym konkurentom. Pieniądze same się robią, a klientów wyrażających niezadowolenie z działania produktu można odesłać z kwitkiem, twierdząc, że próbują go używać w sposób niezgodny z przeznaczeniem. Któż by się przejmował tym, że można zrobić rzecz lepiej.

Dominacja tego czy innego produktu może być skutkiem dominującej pozycji firmy, która potrafi skutecznie przekonać klientów, że to ich oprogramowanie jest najlepsze, de facto narzucając większości przekonanie o doskonałości tego właśnie produktu. Za przykład mogą służyć systemy operacyjne czy oprogramowanie biurowe największej firmy softwareowej na świecie. Monopolizacja pewnych obszarów rynku oprogramowania bywa też wynikiem splotów interesów biznesowych z politycznymi, co znajduje wyraz w administracyjnym narzucaniu określonych rozwiązań jako jedynych oficjalnych standardów. Użytkownicy zmuszani są do stosowania określonego programu, bo inaczej nie da się załatwić pewnych urzędowych konieczności. W ten prosty sposób napędza się firmie rzeszę klientów. Przykłady takich złotych interesów można znaleźć w naszym kraju.

Dobre, bo darmowe?

Skrajnie odmienne podejście w dziedzinie tworzenia oprogramowania, które można nazwać podejściem prospołecznym, reprezentuje światowy ruch twórców oprogramowania o otwartym kodzie źródłowym. Chodzi o udostępnianie, oprócz gotowych wersji programów, również ich pełnego kodu źródłowego. Oprogramowanie tego rodzaju jest zazwyczaj rozpowszechniane za darmo, czasem na zasadzie „co łaska”. Twórcy czy też wytwórcy programów typu open source najczęściej wyraźnie proszą użytkowników o krytykę, o wszelkie uwagi na temat funkcjonalności, napotkanych błędów czy ewentualnych pomysłów co do dalszego rozwoju produktu. Oprogramowanie o publicznie dostępnym kodzie źródłowym pozwala zainteresowanym na dokładne prześledzenie, jak to działa i co może z tego wynikać. Odpowiednio przygotowanemu użytkownikowi umożliwia też dokonywanie dowolnych modyfikacji czy uzupełnień, często wchodzących w skład kolejnych, doskonalszych wersji.

Jednym z najstarszych, a zarazem wzorcowych przykładów oprogramowania o kodzie otwartym jest system do składu tekstów TeX, stworzony przez Donalda Knutha jeszcze w latach 70. Równolegle ze stworzeniem TeX-a Knuth opublikował książkę, w której opisał szczegółowo mechanizmy i algorytmy, na których opiera się działanie systemu. Udostępnił też pełny kod źródłowy. Od wielu lat, w postaci kolejnych wersji, kod ten jest dostępny w Internecie na wielu serwerach na całym świecie. Dzięki wieloletniej współpracy licznej rzeszy entuzjastów i fachowców z całego świata, stale rozwijany i doskonalony system TeX jest dziś najdoskonalszym, najsolidniejszym, a zarazem bardzo elastycznym programem w swej kategorii.

Drugim, nawet szerzej znanym przykładem oprogramowania o kodzie otwartym, jest system operacyjny linux. Występujący dziś w wielu różnych odmianach i próbujący, gdzieniegdzie skutecznie, konkurować z „jedynie słusznym” systemem stosowanym na większości komputerów klasy PC, powstał i rozwija się jako efekt pracy wieluset wolontariuszy z całego świata. Ojciec linuxa Linus Torvalds stworzył początkowo na własne potrzeby jądro małego systemu operacyjnego, będące namiastką systemu z wielkich komputerów na pececie. Systemik ów dość szybko zyskał popularność i po kilku latach przybrał postać wielkiego dzieła zbiorowego. Dzięki rzeszy krytycznych i twórczych użytkowników na całym świecie system szybko się udoskonala.

Publikacja publikacji nierówna

Standardową procedurą w uprawianiu nauki jest publikowanie wyników prac w recenzowanych czasopismach. Proces recenzowania ma zapewnić, że drukowane artykuły będą spełniały przynajmniej minimalne wymagania stawiane pracom naukowym, to znaczy będą zawierały jakieś nowe i oryginalne wyniki lub prezentowały nowe interpretacje bądź zastosowania wyników już znanych. Osobną kategorię stanowią, oczywiście, prace przeglądowe, podsumowujące i przedstawiające w sposób jednolity stan badań i osiągnięć w jakiejś dziedzinie.

Mechanizm zapewniania jakości publikacji poprzez ich recenzowanie przez specjalistów przed zakwalifikowaniem do druku sam w sobie jest dość skuteczny, jednak od kilkunastu lat, wskutek przyspieszenia pracy naukowej, obiegu informacji i gwałtownego wzrostu jej ilości, okazuje się coraz mniej efektywny. Coraz trudniej systemowi recenzji przed publikacją spełnić nawet minimalne wymaganie, jakim jest wyłapanie istotnych błędów merytorycznych, które zdarzają się nawet najlepszym autorom. Wciąż jednak istnieje ogólniejsza zasada działalności naukowej, jaką jest publikowanie wyników wraz z opisem użytych metod, a tym samym poddawanie swojej pracy pod krytyczny osąd społeczności naukowej.

System zapewnienia kontroli jakości poprzez krytyczne recenzowanie, jak pisze Rai, przypomina mechanizmy sprzyjające doskonaleniu oprogramowania o otwartym kodzie źródłowym. W obydwu przypadkach najważniejsza jest otwarta dyskusja nad „produktami”, czego warunkiem jest możliwość poznania wszystkich szczegółów „od kuchni”. Wtedy bowiem możliwa jest krytyka nie tylko merytoryczna, ale przede wszystkim konstruktywna, ułatwiająca znalezienie bądź wskazująca sposoby poprawienia stanu rzeczy. Oprogramowanie firmowe, o kodzie utajnionym, można oceniać tylko ze względu na widoczne efekty działania, czyli raczej niekonstruktywnie.

Sprawa zasad

Wprowadzenie ewentualnych poprawek w oprogramowaniu o kodzie ukrytym zależy od dobrych chęci producenta. Motywacja zaś zależy, jak wspomniałem wyżej, od istnienia konkurencji. W wypadku „producentów” publikacji nie tylko nierecenzowanych, ale też nie poddających się krytyce merytorycznej z uwagi na nierespektowanie podstawowych zasad naukowego dyskursu, nie ma nawet takiej motywacji. Ewentualna dyskusja tego rodzaju prac sprowadza się zwykle do wymiany inwektyw między autorem a jego krytykami albo do twierdzeń w rodzaju: „a ja wiem lepiej”.

Z lektury doniesień na temat przejawów nieuczciwości naukowej można odnieść wrażenie, że praktyka unikania krytyki, charakterystyczna dla oprogramowania firmowego i twórczości pseudonaukowej, zdarza się coraz częściej także w dziedzinie publikacji naukowych. Być może jest to efekt niewydolności tradycyjnych mechanizmów regulowania jakości wyników, a może przenikania do nauki paradygmatów postępowania z dziedziny komercji. Naukowcom próbującym normalnie pracować pozostaje uzbrojenie się w zdwojoną porcję krytycyzmu wobec czytanych prac i utrzymywanie jak najwyższych standardów metodologicznych w pracy własnej.

Chyba warto częściej przypominać sobie ogólne zasady prowadzenia badań naukowych, w najszerszym rozumieniu tego słowa, poczytać np. filozofów. Skąd jednak wziąć na to czas, skoro rzeczywistość wymaga „produkowania” coraz większej ilości wyników, a właściwie publikacji.

Zadumany nad próbą znalezienia własnego rozwiązania tego dylematu, przesyłam Panu Redaktorowi niniejszy tekst i serdeczne pozdrowienia.

Paweł Misiak

pm@ar.wroc.pl