)
Niewtpliwie ksika Lewisa jest bogat biografi autora Boskiej Komedii oraz cennym rdem informacji o Europie XIII i XIV wieku. Do dokadny opis ycia poety uwzgldnia m.in. dzieje mioci do Beatrycze, w ktrej zakocha si jako niespena dziesiciolatek (jego wybranka miaa wwczas dziewi lat). Niestety, planowanie maestwa naleao wtedy do rodzicw, wic dwunastoletni Dante zosta oficjalnie zarczony z Gemm Donati. Owocem pniejszego zwizku bya dwjka dzieci (co ciekawe, crka wstpia do zakonu i przyja imi Beatrycze). Mio do Beatrycze Dante opisa ju po jej przedwczesnej mierci w yciu nowym.
Sednem istnienia, zdaniem autora ksiki, bya dla Dantego Florencja. Lewis twierdzi nawet, e pisarz by do niej przywizany w sposb niezrozumiay dla wspczesnego czowieka (z czym mona by polemizowa). Obszernie opisano burzcy spokj dawnej Europy spr gwelfw z gibelinami. Mia on take wpyw na losy pisarza. W 1302 roku, na skutek politycznych zawirowa i oskare o wymylone zbrodnie, Dante zosta skazany na mier i ju nigdy nie mg wrci do Florencji (w 1315 roku wygnacom dano szans na powrt pod warunkiem zapacenia czci grzywny i stawienia si jako bosi pokutnicy ze sznurem na szyi). Zmar w Rawennie i zosta tam pochowany, a jego szcztki w rodzinne strony sprowadzono dopiero kilkaset lat pniej. Wspczesna Florencja o swoim wielkim przodku przypomina m.in. poprzez 30 tablic z cytatami z Boskiej Komedii, umieszczonych w rnych czciach miasta.
Podczas dziewitnastu lat wygnania Dante stworzy wiele wanych dzie i sta si dobrze znanym pisarzem. Spod jego pira wyszy wtedy m.in.: traktat O jzyku pospolitym (o wyszoci jzyka narodowego nad acin przy tworzeniu poezji) i Monarchia (o relacjach pomidzy cesarstwem a papiestwem). Trway take prace nad najwikszym i najbardziej znanym jego dzieem Komedi, ktrej pniej dodano okrelenie Boska. Autor pracy udowadnia, e jest ona autobiografi poety i „summ kbicych si w nim namitnoci i wizji” - jak czytamy na okadce. Analizuje kolejne krgi Pieka, Czyca i Nieba, przez ktre przechodzi Dante i opisuje ludzi i sytuacje, ktre spotykaj tam poet. Zamieszcza w ksice mnstwo cytatw z Komedii i innych dzie twrcy. Opisuje wiele wydarze z historii Florencji, ktre miay wpyw na ycie Dantego. To zapewne byby dobry sposb na wskazanie analogii midzy yciem a twrczoci. Jednak przeskoki w kolejnych akapitach (a nawet w tym samym) od biografii, poprzez konteksty historyczne, do treci konkretnego dziea wcale nie tworz harmonijnego obrazu. Przy takim natoku informacji w pracy pojawia si pewien chaos. Czasem nie wiadomo, czy jeszcze jest streszczany utwr, czy to ju jego interpretacja, czy po prostu spekulacje autora ksiki.
Doceniam wiedz Lewisa o stosunkach panujcych we Florencji, interesujce s wszelkie wiadomoci o wczesnym yciu i na pewno niezbdne przy pisaniu biografii. Jednak nie mog one wprowadza zamieszania i wywoywa w czytelniku wraenia, e czyta prac, w ktrej pozlepiano dane z rnych rde. Te wiadomoci istniej na rwnorzdnych zasadach i gdyby nie komentarz z okadki, nie wiedziaabym, przez jaki waciwie pryzmat patrze na opisywan tu ksik: biografii poety jako rda inspiracji, jego utworw jako ilustracji ycia, czy moe historii Florencji?
Justyna Jakubczyk
Richard W.B. Lewis, Dante, tum. Dorota Strukowska, Wydawnictwo Dolnolskie, Wrocaw 2004, seria: Historia i Tradycja.
)
Subdyscyplina pedagogiki, pedeutologia - nauka o nauczycielu - dotychczas w niewielkim stopniu obecna w programach ksztacenia przyszych pedagogw, doczekaa si w tym opracowaniu metodologicznego namysu nad zasadnoci swego istnienia, przedmiotem, zaadaptowanymi metodami, ktrych uywa jako narzdzi swych bada, celem oraz dynamik dalszego rozwoju. Pionierstwo ksiki tkwi w tym, e skoncentrowano si na osobie nauczyciela akademickiego. Postawiono szereg pyta o formacj przyszego nauczyciela szkoy wyszej. Generalnie - w swoich podstawach - nie rni si ona od formacji nauczyciela, ktry bdzie pracowa w szkoach podstawowych czy rednich. Podkrelono zasad, i jako ksztacenia jest tym wysza, im mniejszy dystans dzieli sfer bada naukowych i sfer wykadw od wicze.
Zastanowiono si nad moliwoci odzyskania relacji mistrz - ucze, dostrzegajc szans przywrcenia zachwianych proporcji, rwnie pomidzy prac badawcz a dydaktyczn, w mniejszej liczbie studentw.
Pracownicy dydaktyczni Akademii witokrzyskiej zwrcili uwag na braki dzisiejszych nauczycieli w wyksztaceniu filozoficznym, rozumianym nie tylko jako zapoznanie si z histori filozofii, ale take znajomo antropologii, etyki, logiki, aksjologii. Podniesiono te kwesti personalistycznego traktowania uczcych si, ktrzy, przyswajajc sobie wzorzec postpowania nauczyciela wzgldem nich, sami - choby niewiadomie - staj si jego naladowcami.
Publikacja odnosi si do wspczesnych trendw pedagogiki wiatowej. Zwraca uwag na niekorzystny stan obniania poziomu nauczania w wymiarze masowym oraz denie do wyksztacenia ludzi poruszajcych si w wiecie maszyn i urzdze elektrycznych, a nie zawsze wdroonych do krytycznego mylenia i do wraliwoci na jako otoczenia przyrodniczego. Zaakcentowano wystpujce w krajach wysoko rozwinitych zjawisko dumy z osigni technicznych, przy nasilajcym si braku poczucia sensu istnienia i towarzyszcemu mu nihilizmowi, ktry niszczy naturalne siy fizyczne i duchowe czowieka.
Nauczyciel jako czowiek dy winien do wasnego rozwoju, dba o aktualizacj wiedzy, ktr przekazuje. Z bada przeprowadzonych przez kieleckie rodowisko pedagogw wynika, e miernikiem samorozwoju nauczycieli jest aktywno innowacyjna, ktr nauczyciele przejawiaj w swej pracy. Nauczyciele wprowadzaj nowe metody pracy z uczniem, na wyszym poziomie nauczania staraj si by nie tyle rdem wiedzy, co tumaczem wiata udostpniajcym okrelone treci, porednikiem midzy kultur a jej odbiorcami - co jest w zupenej zgodnoci ze synnym raportem J. Delorsa.
Negatywnym aspektem innowacyjnoci okaza si jednak motyw, dla ktrego nauczyciele si jej podejmowali. Przodoway, prcz chci podniesienia efektw wasnej pracy i osignicia osobistej satysfakcji z pracy, motywy „bycia na topie”, schlebianie modnym treciom, uzyskanie wyszej oceny dyrekcji, lk o utrat stanowiska pracy, rywalizacja midzyklasowa o wysz redni czy wiksz liczb przeczytanych ksiek (w szkolnictwie podstawowym).
Bogdan Bernat
Modernizowanie pedeutologii akademickiej, red. K. Duraj-Nowakowa, Kieleckie Towarzystwo Naukowe, Kielce 2003.
)
S ksiki, o ktrych warto wiedzie, czym na pewno nie s. I do takich naley Bya sobie krytyka... Zatem, nie jest to antologia prezentujca wszystkie tendencje istotne dla krytyki ostatnich lat, nie ilustruje te najgoniejszych sporw i dyskusji ani nie daje przegldu stanowisk (cho o tak pomylan kronik ycia literackiego warto by si pokusi). Powtarzajc za autorami wstpu, ksika ta nie tworzy listy przebojw, krytycznoliterackiego the best of...
Czym jest wobec tego omawiana pozycja? Jest subiektywn kolekcj wystpie krytycznoliterackich lat dziewidziesitych i pierwszych, ktre z jakich powodw, mniej lub bardziej zasadnych, zrobiy na Nowackim i Uniowskim szczeglne wraenie. Na przykad zmusiy do przeprowadzenia wasnego stanowiska albo stanowiy interesujc autoprezentacj, czy te daway generaln diagnoz, powizan z prb zredefiniowania pojcia literackoci. Inne po prostu si podobay. S to teksty krytykw przewanie legitymujcych si formalnym wyksztaceniem polonistycznym: Arkadiusz Bagajewski, Przemysaw Czapliski, Inga Iwasiw, Piotr liwiski i in. Oczywicie, to znaczne uproszczenie. Z autorw obecnych w omawianym tomie nie dotyczy to Kingi Dunin (z wyksztacenia socjologa), Karola Maliszewskiego (studia filozoficzne), Pawa Dunin-Wsowicza (studia dziennikarskie). Sporo nazwisk. A i tak w prasie literackiej atwo znale opinie, e dzi prawdziwych krytykw ju nie ma! Zamilkli lub przynajmniej ograniczyli swoj dziaalno. I niewtpliwie jest co na rzeczy. Mona przypuszcza, e w niedostatek wynika z faktu, i ycie literackie po roku 1989 nie jest dostatecznie spolaryzowane, brak te wyrazistych sporw estetycznych, konfliktw poetyk, wojen na programy. Nieatwe wydaje si rwnie pytanie o miejsce, z ktrego przemawia krytyk w interesujcej nas dekadzie. Bo przecie tradycyjne umieszczenie ich w fotelach dla porednikw midzy pisarzami (wydawcami) a czytelnikami (publicznoci), wydaje si ju dzi nie mie racji bytu.
Okazao si bowiem, e o ewentualnym sukcesie komercyjnym ksiki decyduje patron medialny, skuteczna kampania reklamowa, wyrazisty wizerunek pisarza (pisarki), utrwalony w szerokiej wiadomoci przez media elektroniczne i pras wysokonakadow. Co wicej, lapidarna wzmianka „warto przeczyta”, podpisana nazwiskiem gwiazdy z serialu M jak mio, wicej znaczy ni najdusze rozbiory profesjonalnych krytykw. Taki sam wpyw na publiczno ma te znak firmowy, logo czy winieta wysokonakadowego czasopisma. „Gazeta Wyborcza” napisaa, w „Polityce” dobrze o tej ksice mwili, lecz kto konkretnie napisa lub dobrze powiedzia? Nie wiadomo. Zreszt jakie to ma znaczenie, skoro mamy bezgraniczne zaufanie do naszego ulubionego tytuu prasowego.
Nie mona wprawdzie utosami dominujcego dyskursu medialnego z ca kultur, ale trzeba uzna, e wywiera on na kultur ogromn presj. Dzi bowiem niepotrzebny jest zakaz publikacji, wystarczy co lub kogo przemilcze. Co zatem dyskurs dominujcy robi z literatur? Przede wszystkim orzeka, co jest, a co nie jest literatur, dokonuje preselekcji dzie, informuje o pojawiajcych si ksikach, powicajc im mniej lub wicej miejsca, lansuje autorw. Inaczej mwic, formuje porzdek literacki, ktry moe by zmieniony tylko tutaj. Co nie oznacza, e nie bd nastpoway powolne zmiany. Bo w demokracji - jednak! (jak pisze Kinga Dunin) - mona prbowa powiedzie wszystko, ale tylko nieliczni bd wysuchani. Miejmy nadziej, e wrd nich znajd si autorzy artykuw prezentowanej ksiki.
Magorzata Paweczyk
Bya sobie krytyka... Wybr tekstw z lat dziewidziesitych i pierwszych, opr. Dariusz Nowacki, Krzysztof Uniowski, wydawnictwo uniwersytetu lskiego, Katowice 2003, seria: Bibliotheca Alia Universa.
)
Wyraenie „czowiek renesansu” w jzyku potocznym oznacza kogo, kto posiad umiejtno czenia i wykorzystania wiedzy z odlegych dziedzin nauki czy sztuki. „Czowiek owiecenia” natomiast jest postaci dosy md, niepokan, jego celem jest wychowanie spoeczestwa albo poszukiwanie polityczno-spoecznych przyczyn ksztatujcych XVIII-wieczny wiat. Wiek XX okaza si bardzo krytyczny wobec mylicieli owiecenia. W ich ideach dopatrzono si bowiem przyczyn nowoczesnego za, z caym przynalenym mu obrazem rewolucji, totalitaryzmw czy upadkiem podstawowych wartoci gwarantujcych wiatu ad i bezpieczestwo. Na tym tle ksika powicona Adamowi Smithowi wydaje si czym bardzo interesujcym z dwch zasadniczych powodw. Po pierwsze, posta jednego z najsynniejszych twrcw ekonomii klasycznej doczekaa si wnikliwego i bogatego studium naukowego. Po drugie, Smith, „wzorcowy” czowiek owiecenia, po lekturze miao moe by nazwany czowiekiem renesansu.
Stefan Zabieglik jest adiunktem w Zakadzie Nauk Filozoficznych na Wydziale Zarzdzania i Ekonomii Politechniki Gdaskiej, autorem m.in. Krzywego zwierciada filozofii, czyli dziejw pojcia zdrowego rozsdku i Historii Szkocji. Dzieje myli owiecenia, a szczeglnie szkockich naukowcw, s jego pasj od wielu lat. W serii Myli i Ludzie ukaza si po raz pierwszy tom powicony Smithowi i trzeba przyzna, i autor poprzez swoje zaangaowanie oraz wiedz, przedstawi szkockiego naukowca w sposb niezwyky.
Z nazwiskiem Smitha zazwyczaj kojarz si tylko zagadnienia zwizane z ekonomi i polityk gospodarcz, a jako jedyne jego dzieo wymienia si Bogactwo narodw. Oczywicie, takie konotacje maj wszelkie prawa bytu. Twrca teorii ekonomicznej, ktrej podstaw jest zapewnienie wzrostu gospodarczego, do dzi jest wzorem dla wielu ekonomistw. Jego analizy procesu produkcji, wymiany i akumulacji dbr, podziau pracy, cen towarw i podzia pac w naszej rzeczywistoci zasuguj na uwag. Piszc monografi Smitha Zabieglik wyszed poza tak cile okrelony krg pojciowy. Dla niego autor Bogactwa narodw jest uczonym, ktry oprcz mechanizmw rzdzcych rynkiem gospodarczym dostrzeg jeszcze jeden waki aspekt - jako relacji midzyludzkich wpywajcych na wiat materialny. Smith nie stworzy wasnego systemu etycznego. Jednak w Teorii uczu moralnych omwi takie zagadnienia, jak: koncepcja sympatii, cnoty i namitno, moralna ocena czyjego i wasnego postpowania, zwyczaje i uyteczno. Zatem, wg Smitha, czowiek nie jest tylko wytwrc dbr materialnych. Ludzie ulegaj emocjom, ktre naley okieza tak, aby ich dziaania byy uyteczne dla spoeczestwa wanie ze wzgldu na ocen etyczn. Dla Smitha-ekonomisty wany jest rwnie jzyk. Zachowao si, co prawda, niewiele jego rozpraw krytycznoliterackich, lecz wrd nich znajduj si m.in. rozwaania o rodzajach metafor, doskonaoci stylu, budowie sowotwrczej i skadniowej jzyka. Nieobce Smithowi byy rwnie zagadnienia zwizane z histori astronomii czy oddziaywaniem muzyki i malarstwa na ycie czowieka.
W monografii Zabieglika posta Smitha przedstawiona jest barwnie i inspirujco. Twrca klasycznej teorii ekonomii nie jest jedynie uczonym posugujcym si such i dla wikszoci odbiorcw niezrozumia terminologi, zwizan z mechanizmami rynku pracy. Dziki takiemu przedstawieniu, a szczeglnie licznym passusom opisujcym jego przyja z D. Humem, posta Smitha nie jest ju tylko przypisana do nauk ekonomicznych.
Monika Szabowska
Stefan Zabieglik, Adam Smith, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2003, seria: Myli i Ludzie
)
Wiele spodziewaam si po tej ksice. Tytu brzmia zachcajco. Podtytu natomiast zasia ziarno niepokoju. Przyjrzaam si autorce: dyplom Instytutu Junga w Zurychu, doktorat z psychologii, warsztaty i seminaria na caym niemal wiecie. Gotowa byam na fascynujc wdrwk. Srodze si jednak zawiodam. Zamiast klarownej wypowiedzi, trafiam na postmodernistyczny zlepek myli, idei, trendw. O ile podobny synkretyzm, wiadczcy o poszukiwaniu prawdy o ludzkiej duszy przez wyznawcw rnych religii, sekt czy szk naukowych, mona by przyj, o tyle okraszenie wszystkiego nieznonym sosem New Age wywoao reakcj alergiczn.
Caa rzecz skada si z trzech czci. W pierwszej autorka zarysowuje dwie przestrzenie, w ktrych zamierza si porusza. S to wiaty: widzialny i niewidzialny. Drugi jest punktem docelowym w wdrwce, do ktrej Singer zaprasza czytelniczk. Zamiarem autorki jest bowiem pomoc kobiecie w dotarciu do jej wntrza, poznaniu zahamowa i mocy, pozbyciu si nieuwiadomionych dotd obcie. W pierwszej czci Jungowskie teorie i interpretacje przeplataj si z anegdotami z ycia autorki, wzbogaconymi wykadni jej snw (nie chc by uszczypliwa, ale bardziej podrcznikowych snw nie mia chyba nawet sam Freud). Autorka umieszcza tu rwnie fragmenty apokryfw oraz przykady z wasnej praktyki psychoanalitycznej.
Nastpnie przychodzi czas na dokadniejsze przedstawienie dwch wiatw z punktu widzenia nauki i religii. Singer ukazuje tu ewolucj idei na gruncie nauki, ktra w ostatnim czasie zdaje si zblia do tego, co nierozpoznawalne, nie dajce si zmierzy, podporzdkowa reguom, czyli wszystkiego, co przynaley do wiata niewidzialnego. W dalszej czci wywodu autorka duo miejsca powica gnozie, ktra wanie przeywa renesans, zwaszcza na terenie USA. Singer wydaje si by zafascynowana tym sposobem dochodzenia do prawdy. Rwnolegle z traktatem na temat moliwoci poznawczych, jakie daje gnoza, rozwija wtki religii chrzecijaskiej, dotyka rwnie tradycji judaistycznej, od czasu do czasu siga do mitw greckich oraz apokryfw.
W ten sposb przedzieramy si przez 2/3 objtoci ksiki, by na koniec stawi czoa naukom June Singer. Przedstawione tu porady z trudem taktuje si powanie. Co zatem proponuje autorka? Poczwszy od „praktyki zamiatania wity”, czyli przygotowania sobie witego miejsca, przez „praktyk umierania” (Zamykasz oczy i wyobraasz sobie, e jeste na ou mierci. (...) Pozwl odpyn swojej tosamoci. Zaakceptuj to, e twoi najblisi bd przez chwil cierpie, lecz pniej pjd swoj drog) dochodzimy do „praktyki zajmowania si ciaem” oraz praktyk introspekcji i ekspresji, odczytywania snw, gnozy i kreatywnoci. Zainteresowanych pozostaymi praktykami odsyam do lektury.
By moe znajdzie si osoba, ktrej ksika Singer wskae sposb poznania siebie i uczynienia swego ycia lepszym. Jednak w mojej opinii, droga, ktr przebya autorka, jest zbyt krta. Trudno si oprze wraeniu, e najwikszym blem wspczesnej kobiety, wyzwolonej od dawnych stereotypw, rl i uprzedze, jest to, e uciekajc przed sw tosamoci, wpada w puapk pozornej wolnoci. Gubi si. I wtedy na horyzoncie pojawia si psychoanalityk, ktrego zadaniem jest zaproponowanie terapii. W omawianym tu przypadku w autorytet czerpie penymi garciami z wszelkich dostpnych mu rde kulturowych, krasi wszystko grafomaskimi wtrtami i... sprzedaje.
Beata Maj
June Singer, Wspczesna kobieta w poszukiwaniu duszy. Oparty na teorii Junga przewodnik po wiecie widzialnym i niewidzialnym, tum. Maria Kabaa-Rejment, Wydawnictwo Literackie, Krakw 2003.