)
Ksztacenie to najwaniejsze zadanie kadej uczelni. Zdecydowana wikszo rodkw przeznaczanych z budetu na szkolnictwo wysze dotyczy dziaalnoci dydaktycznej. Pastwo ma zatem prawo, ale i obowizek, kontrolowa jako ksztacenia studentw. Suy temu dziaajca od dwch lat Pastwowa Komisja Akredytacyjna, ktrej zasadniczym celem jest stwierdzanie zgodnoci jakoci ksztacenia prowadzonego na danym kierunku studiw z przyjtymi standardami. Mona si spiera co do obowizujcych standardw, trudno jednak mie wtpliwoci dotyczce zasadnoci funkcjonowania komisji.
W tym miejscu pojawiaj si dwie kwestie, ktre trudno ze sob pogodzi. Po pierwsze, uczelnie s zobowizane do spenienia wymogw komisji akredytacyjnej, co jest warunkiem uznania kompetencji uczelni do prowadzenia studiw na danym kierunku. Po drugie, wielu studentw I roku studiw jest nieprzygotowanych, w stopniu choby dostatecznym, do spenienia wymaga wyszych uczelni.
Wikszo uczelni z pewnoci udoskonali programy studiw, pozyska kadr samodzielnych nauczycieli akademickich, o ile jeszcze jej nie posiada, lecz jak poradzi sobie z efektem ubocznym masowoci ksztacenia, jakim jest obniajcy si poziom kandydatw na studia. Poziom przygotowania kandydatw na studia zwiastuj ju wyniki bada (Education at a glance. OECD Indicators), przeprowadzonych wrd 15-latkw w krajach OECD w 2000 roku w ramach Midzynarodowego Programu Oceny Studentw (PISA), dotyczcych m.in. oceny umiejtnoci matematycznych oraz zrozumienia zjawisk przyrody. Wynik uzyskany przez Polakw jest statystycznie znaczco niszy od redniej wrd badanych krajw. W rezultacie, wrd kandydatw na kierunki techniczne jest wielu nieprzygotowanych do sprostania podstawowym wymaganiom. Sygnalizowali to niedawno dobitnie rektorzy kilku wiodcych uczelni technicznych, zawizujc w Gdasku konsorcjum, ktre ma pomc w doksztacaniu uczniw szk rednich w zakresie matematyki i fizyki, wykorzystujc do tego celu Internet. Ta bez wtpienia cenna inicjatywa ma pomc w zmniejszeniu luki midzy wiedz modziey a oczekiwaniami nauczycieli akademickich w zakresie matematyki i fizyki.
Zauwamy, e PKA nie przeprowadza testw kompetencji, ktre mogyby stanowi ocen jakoci wyksztacenia studentw (w odrnieniu od jakoci ksztacenia). Zatem mona sobie wyobrazi nastpujcy paradoks: kierunek studiw uzyskuje pozytywn ocen komisji akredytacyjnej, gdy spenione s wszystkie wymogi formalne, natomiast wiedza i umiejtnoci studentw znaczco odbiegaj od oczekiwa rynku. Moe warto zastanowi si nad przeprowadzeniem midzynarodowych bada stanowicych kontynuacj programu PISA?
Najblisze lata nie bd atwe dla wielu kierunkw studiw. Nie tylko tych, ktre uzyskaj ocen warunkow jakoci ksztacenia, oznaczajc, e w cigu roku konieczne jest spenienie okrelonych wymogw. Rwnie, a moe nawet zwaszcza tych, ktre, uzyskawszy decyzj pozytywn PKA, spoczn na laurach. Moe si zdarzy, e wadze wydziau bd utosamiay rezultat gry, jakim z pewnoci jest uzyskanie pozytywnej akredytacji, ze zdolnoci do uczestnictwa w grze, ktra przecie toczy si dalej. Udzia w tej grze oznacza de facto zdolno do konkurowania na coraz trudniejszym rynku kandydatw na studia. Umiejtno ta jest bardzo wana, gdy, jak wskazuj statystyki, niekorzystne tendencje demograficzne dotkn za kilka lat wyszych uczelni. Konkurencja bdzie z pewnoci coraz silniejsza, zwaszcza e niebawem moe ona dotyczy obszaru Unii Europejskiej. Samozadowolenie z pozytywnej oceny moe okaza si zgubne. Pamita bowiem naley, e PKA sprawdza jedynie spenienie standardw: kadrowych, programowych, organizacyjnych i innych, co nie oznacza spenienia marze wielu uczelni, jakimi jest zapewnienie odpowiedniej liczby dobrze przygotowanych kandydatw na studia w najbliszych latach. Zreszt sowo „pewno” jest nietrafionym okreleniem sytuacji wyszych uczelni.
W tej sytuacji moliwe s dwa scenariusze dalszych losw kierunkw, ktre uzyskay pozytywn akredytacj. Pierwszy to postawienie na permanentne doskonalenie jakoci ksztacenia, potwierdzane certyfikatami organizacji midzynarodowych (np. EQUIS dla kierunkw ekonomicznych) lub branowych komisji akredytacyjnych (np. Komisji Akredytacyjnej Uniwersytetw, Komisji Akredytacyjnej Uczelni Technicznych, Stowarzyszenia Edukacji Menederskiej SEM Forum etc.). Na podstawie dotychczasowej dziaalnoci tych organizacji wiemy, e wymagania stawiane kierunkom studiw s bardzo wysokie. Drugi scenariusz oznacza utrzymanie status quo i oczekiwanie na mann z nieba w postaci zwikszajcej si liczby kandydatw na studia, najlepiej obniajc jako ksztacenia, aby uatwi studentom ukoczenie studiw. Sprzyjaj temu kuriozalne, ale na szczcie incydentalne, opinie wygaszane przez niektrych nauczycieli akademickich do studentw. Ich sens jest nastpujcy: zapraszamy do studiowania na naszej specjalnoci, gwarantujemy bardzo dobr ocen na dyplomie. To ma zachci studentw do wyboru tej, a nie innej, trudniejszej specjalnoci. Trzeba przyzna, e taka „filozofia” stanowi dobr przynt dla wielu studentw.
Wok wyszych uczelni, zwaszcza tych kiepskich i zarzdzanych krtkowzrocznie, zbieraj si ciemne chmury. Liczba miejsc na I roku studiw we wszystkich polskich uczelniach w roku 2003/04 przewyszya liczb uczniw I klas szk podstawowych. To bardzo ciekawy fakt, o daleko idcych konsekwencjach. Przede wszystkim dla wyszych uczelni. Konkurencja midzy nimi bdzie wzrasta, zwaszcza e, jak podaje „Newsweek” 7/04 (Oxford bliej Polski autorstwa Izabeli Leszczyskiej), opata za studia na kierunku matematyka w Cambridge bdzie porwnywalna z kosztami ponoszonymi przez studentw kierunku zarzdzanie i marketing w renomowanej szkole niepastwowej im L. Komiskiego w Warszawie. „Na szczcie” koszty utrzymania w Wielkiej Brytanii s znaczco wysze ni w Polsce, co stanowi powan barier dla najzdolniejszej modziey przed wyjazdem na studia za granic.
Przyszo naley do tych uczelni, ktre skoncentruj uwag na przyszoci, co w praktyce oznacza, jak pisz James Collins i Jerry Porras z Uniwersytetu Stanforda (w ksice Wizjonerskie organizacje. Praktyki zarzdzania najlepszych firm), zachowanie nadrzdnych wartoci i nadrzdnego celu i rwnoczenie doskonalenie procedur oraz metod dziaania. Akredytacja to wany, lecz nie jedyny element tego procesu.
Dr in. Krzysztof Leja pracuje w Katedrze Marketingu na Wydziale Zarzdzania i Ekonomii Politechniki Gdaskiej.