Popularyzatorski analfabetyzm

Esej prof. Marka Kusia Pułapki popularyzacji („FA” 1/04) razi jednostronnością i myśleniem życzeniowym. Winę za „fałszywy obraz nauki w społeczeństwie” ponoszą nie szukające sensacji media ani też nastawieni konsumpcyjnie odbiorcy, lecz niekompetencja uczonych, którzy w przytłaczającej większości nie potrafią ciekawie mówić o swojej pracy.

Dla piszącego te słowa publicystyka popularnonaukowa jest od blisko 15 lat podstawowym źródłem utrzymania. W sumie było to ok. 300 artykułów w ponad 40 pismach, kiedyś m.in. w „Przeglądzie Technicznym”, dzienniku „Życie” i „Sprawach Nauki”, ostatnio w „Gazecie Wyborczej” oraz „Wiedzy i Życiu”. Ponadto, niedawno poznałem smak „nieoczekiwanej zamiany miejsc”, gdy moje własne badania z zakresu filozofii ekologii i techniki, stały się przedmiotem popularyzacji na łamach „Forum Akademickiego”, w artykule Proekologiczny kompromis Mariusza Karwowskiego („FA” 1/04). Było to szalenie interesujące doświadczenie.

Generalnie, muszę stwierdzić, że prof. Kuś w swoim eseju źle formułuje cele popularyzacji i bije się przede wszystkim w cudze piersi. Na ile się orientuję, jest to wśród naukowców postawa typowa, wynikająca z roszczeniowego nastawienia do dziennikarza przychodzącego na rozmowę. Dziennikarz zbyt często traktowany jest jak osobisty rzecznik prasowy lub asystent zobowiązany wzbogacać dorobek naukowy pryncypała. Akademicki patriarchalizm źle znosi fakt istnienia niezależnej prasy i wolności słowa. Wyraża się to przede wszystkim w mniej lub bardziej natrętnych żądaniach autoryzacji tekstu.

Na pewno napisze pan bzdury!

Kwestia autoryzacji artykułów popularnonaukowych skupia, jak w soczewce, kluczowe zagadnienia popularyzacji, więc pozwolę sobie umieścić ten problem w centrum niniejszych rozważań.

Naprawdę rzadko zdarza się spotkać uczonego, dla którego standardy prawa prasowego są czymś naturalnym. Zwykle trzeba tłumaczyć, że autoryzacja przysługuje tylko wywiadom i tekstom sponsorowanym. Niektórzy jednak nie chcą słuchać. Pouczającym przykładem może być przypadek pewnego profesora, który świeżo po powrocie z USA o autoryzacji ani się zająknął, ale gdy spotkałem się z nim pięć lat później, odmowa autoryzacji skończyła się awanturą i zapewnieniami, że „nigdy więcej rozmów” ani ze mną, ani z gazetą, którą aktualnie reprezentowałem.

Najuprzejmiejszą formą nalegania na autoryzację tekstu są sugestie w rodzaju: „każdy może się pomylić, więc...” Pomińmy tu fakt, że zasada ograniczonego zaufania jest trudna do przyjęcia w stosunkach między dżentelmenami. Nie wypada zakładać z góry, że rozmówca jest niekompetentnym nieudacznikiem. Problem jest jednak znacznie głębszy, gdyż bardzo wielu, może nawet większość dziennikarzy przed takim argumentem ustępuje. Czasem nie czują się zbyt pewnie w materii, o której przyszło im pisać, często zaś po prostu chcą mieć święty spokój, dobre kontakty i bezpieczną „podkładkę”, którą zapewnia autoryzacja.

W zamian jednak cierpi skuteczność popularyzacji. Dlaczego? Bo z dziennikarzy zostaje zdjęta odpowiedzialność za to, co piszą i jak piszą. Wystarczy umówić się na rozmowę, podstawić uczonemu „sitko” pod nos, potem spisać z taśmy, przekazać do autoryzacji i można drukować bez obaw, że naczelny się przyczepi. Jeśli zaś przyczepią się czytelnicy, to ciężar tłumaczeń spada na uczonego. W tym systemie popularyzacji dziennikarz jest niemal bezwolnym golemem.

Trzeba to uściślić!

Lecz dobrze, rozpatrzmy modelową sytuację, w której całkowicie ubezwłasnowolnieni publicyści jak pszczoły robotnice obsługują uczonego niby królową roju, przekazując na zewnątrz tylko to, co królowa pozwoli i kiedy pozwoli.

Szczerze mówiąc, taki system mógłby dobrze funkcjonować, gdyby wszyscy uczeni byli kompetentnymi popularyzatorami nauki. W zdecydowanej większości jednak nie są i nie chcą się do tego przyznać. Powszechnie przyjmuje się milczące założenie, że umiejętność popularyzacji zyskuje się razem z tytułami przed nazwiskiem. Właściwie to zwrot „milczące założenie” jest eufemizmem, w praktyce zachodzi tu brak jakiejkolwiek refleksji nad sposobem popularyzacji przedmiotu i wyników swych badań.

Normą i regułą jest nastawienie, że teksty popularyzatorskie są częścią własnego dorobku naukowego. To błąd, bo stanowią one dorobek publicysty popularnonaukowego. Z pierwszego błędu wynika jednak drugi, bo jeśli tekst stanowi część dorobku naukowego, to musi podlegać krytyce naukowej i fachowemu wartościowaniu. Artykuł musi zatem, w przekonaniu uczonego, być maksymalnie ścisły, zawierać jak najprecyzyjniejsze przedstawienie wyników i metod swojej pracy, jak pisze prof. Kuś. Rezultatem jest faszerowanie tekstów popularnych terminami fachowymi oraz asekuranckimi sformułowaniami, w rodzaju: „wydaje się prawdopodobne, iż...” To wszystko sprawia, że artykuł popularny przestaje być popularnym. Zwykle mamy do czynienia z mniej lub bardziej pokracznymi hybrydami artykułów fachowych i popularnych. Na przykład, treść jest profesjonalna, a „popularność” mają zapewnić użyte w tekście kolokwializmy... Wynika to m.in. stąd, że naukowiec zwyczajnie boi się, że koledzy po fachu wytkną mu nieścisłości.

Proszę się potem nie dziwić, że czytelnicy wzruszają ramionami i pytają, czemu to wszystko służy (bo skoro nie jest ciekawe, niech przynajmniej będzie z tego inny pożytek!), zaś redakcje rezygnują z lansowania „nudziarzy”. Dziennikarze nie są bez winy, bo idą na łatwiznę, ale naukowcy skwapliwie ich w tę stronę popychają. Obie strony nawzajem blokują sobie rozwój kompetencji popularyzatorskich.

Z takimi oto poglądami musiałem niedawno stanąć po drugiej stronie barykady, przyjmując wizytę red. Karwowskiego. Autoryzacji nie żądałem, mimo to tekst przed drukiem dostałem. Rzecz jasna, sam bym go napisał inaczej, ale zrezygnowałem z wprowadzania poprawek, uznając prawo Mariusza Karwowskiego do własnego sposobu widzenia przedmiotu moich badań. Co więcej, nie poprawiłem nawet drobnych przejęzyczeń we własnych wypowiedziach, wychodząc z założenia, że spontaniczność języka w tekście popularyzatorskim ma większe znaczenie od perfekcyjnej ścisłości. Oczywiście, liczę, że nikt rozsądny nie będzie dokonywał fachowej krytyki moich koncepcji, znając je z drugiej ręki, czyli z tekstu popularnego...

Proszę wymyślić metaforę

Czym więc jest popularyzacja nauki w swej istocie? Zabawą, proszę państwa! Intrygującą zabawą, która uczy i przekazuje idee, ale przede wszystkim jest jednak zabawą. Jak pokazuje historia nauki, uczeni, którzy potrafią bawić się swą pracą, bywają znacznie bardziej twórczy od tych, dla których istnieje tylko „mozolne przesuwanie granic poznania” i „wytężona służba dla dobra ludzkości”. Kto potrafiłby dziś pokazać język jak Albert Einstein? Jak wiele odkryć wzięło swój początek od zabawnych metafor i porównań, snutych daleko poza granicami dyskursywnego wywodu? Jabłko Newtona, winda Einsteina, małpy Kekulego... Przykłady można mnożyć.

Należę do pokolenia wychowanego na „Sondzie” świętej pamięci redaktorów Kamińskiego i Kurka. Czy ktokolwiek z pamiętających ten wspaniały program TV może powiedzieć, że miało tam miejsce drobiazgowe „uściślanie”? Były za to zabawne scenki odgrywane przez redaktorów i mnóstwo efektownych eksperymentów, które dziś można oglądać na pokazach w ramach „Festiwalu Nauki”. Ale już nie w TVP, bo na takie programy nie ma sponsorów.

Niegdyś do moich rozmówców zwracałem się z prośbą: „Proszę wymyślić metaforę ilustrującą istotę zagadnienia”. Musiałem z tego zrezygnować, bo reakcją było całkowite niezrozumienie, prowadzące do zignorowania prośby. Teraz staram się takie metafory wymyślać sam, ale wymaga to przynajmniej podstawowej orientacji w problematyce, o której mowa. Kiedy nie mogę tego zrobić, a naukowiec mi nie pomoże, trzeba z tematu zrezygnować. Dotyczy to szczególnie współczesnej matematyki i fizyki. Gdyby nie tłumaczenia tekstów zachodnich scientific writers, całe połacie współczesnej nauki byłyby w Polsce poza zasięgiem popularyzacji.

Popularyzacja nauki ma swoje reguły, które trzeba poznać i na tej podstawie wypracowywać sobie indywidualny warsztat. Sam wciąż się tego uczę. Sądzę, że podstawy popularyzacji należałoby wykładać przez jeden semestr na ostatnim roku studiów. Może dzięki temu dyskusje podczas autoryzacji artykułu popularnonaukowego przestałyby uparcie zamieniać się w warsztaty dziennikarskie dla początkujących. Przyznaję, że dla mnie to jest główny motyw odmowy autoryzacji - płacą mi wszak za tekst, nie za dokształcanie luminarza nauki.

Dalszym skutkiem tej niewiedzy jest brak orientacji, jakich informacji potrzebuje dziennikarz. Na pewno nie jest to kronika towarzyska instytutu ani serwituty wobec dziekana. To kolejne źródło nieporozumień.

Więcej dobrej woli

Są różni naukowcy i różni dziennikarze, to prawda. Generalnie jednak naukowcom brakuje umiejętności „pozadyskursywnego” mówienia o przedmiocie swej pracy, a dziennikarzom odwagi, by ich do tego nakłaniać. Dlatego jest jak jest i coraz gorzej, bo tendencje te w polskich warunkach napędzają jedna drugą.

Na to wszystko nakłada się proces tworzenia cywilizacji informacyjnej, którego jednym z przejawów jest rosnąca skrótowość przekazu. Kiedy zaczynałem karierę niezależnego publicysty, typowe artykuły popularnonaukowe liczyły 10-15 stron maszynopisu, dziś normą są 3 strony. Wymaga to wypracowywania wciąż nowych ujęć i „chwytów” na przedstawienie tematu. Sprowadzanie wszystkiego do „pogoni za sensacją” jest daleko idącym uproszczeniem i świadczy o głębokiej nieznajomości realiów, np. zasady prezentacji tzw. newsów, która bywa doprowadzana do przesady, ale stanowi warunek konieczny druku.

Poza wyniosłego kapłana nauki, który wobec popularyzacji zgłasza szereg pryncypialnych pretensji, przemilczając własne ułomności, jest nie do przyjęcia. Tym bardziej, kiedy idzie to w parze ze zwykłym lekceważeniem inteligencji odbiorcy, co w eseju prof. Marka Kusia wyraża zdanie: Przecież każdy widzi, że odtwarzacz wyprodukowała firma Sony, a nie jakiś tam fizyk. Jako publicysta popularnonaukowy oczekuję od naukowca współpracy (odpowiadania na e-maile!) i uszanowania niezależności. Jeżeli będę potrzebował guru, to się zapiszę do sekty.

Konrad T. Lewandowski jest absolwentem Politechniki Warszawskiej i doktorem filozofii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, hobbystycznie pisuje literaturę SF i fantasy.