Problemy wolności

Szanowny Panie Redaktorze!

Dla wielkiej rzeszy użytkowników Internet jest źródłem najrozmaitszej informacji. Dla niektórych nawet źródłem wiedzy (większości wiedzy, jaką w ogóle posiadają; resztę czerpią z telewizji). W Sieci istotnie jest mnóstwo mniej lub bardziej pożytecznych treści i danych. A że bajtów dostępnych na milionach serwerów przybywa w zastraszającym tempie, z dnia na dzień coraz trudniej znaleźć to, czego się szuka. Naturalne zatem, że najczęściej wykorzystywanym przez użytkowników Internetu narzędziem są różne programy wyszukujące, wśród których niekwestionowanym liderem jest wyszukiwarka Google. Wszelako przydatność wyszukiwarek i ich wydajność maleje wraz z rozrostem Internetu i woluminu jego zawartości. O tych zagadnieniach miałem już okazję wspominać na łamach „FA”, lecz pozwalam sobie wrócić do tematu, jako że, z jednej strony, jest wciąż aktualny, a z drugiej, pojawiają się nowe pomysły na rozwiązanie problemów.

W obecnym stanie rzeczy dla przeciętnego użytkownika-poszukiwacza informacji wyszukiwarki internetowe mają sporo niedogodności. Przede wszystkim, w większości przypadków podają zbyt wiele odpowiedzi. Informacje istotne dla szukającego są zwykle zanurzone w masie odnośników do stron internetowych prawie wcale lub zgoła w ogóle nie związanych z tematem pytania, a ściślej biorąc - z oczekiwaniami użytkownika. Dzieje się tak, ponieważ od czasu, gdy wyszukiwanie informacji stało się jednym z głównych działań użytkowników Sieci, większość „producentów” witryn stara się podsunąć swój „produkt” jak największej liczbie oglądaczy. Stosują przy tym coraz wymyślniejsze metody, by ich strony zajmowały jak najwyższe pozycje w zestawieniach odnośników, przedstawianych przez wyszukiwarkę w odpowiedzi na niemal dowolne pytanie. Tym samym coraz więcej miejsca w odpowiedziach zajmują reklamy czy inny niepożądany z punktu widzenia użytkownika materiał. Swój udział w tym stanie rzeczy ma niewątpliwie fakt, że najpopularniejsze wyszukiwarki mają naturę komercyjną.

Niepełne, niepewne, niebezpieczne

Jeden z najistotniejszych problemów z rezultatami podawanymi przez wyszukiwarki, to ich „nie pierwsza świeżość”. Zdarza się to zapewne każdemu internaucie (mnie - niemal codziennie), że wśród uzyskanych w wyszukiwarce odpowiedzi, zdających się rokować nadzieje na znalezienie poszukiwanych informacji, wiele jest adresów „ślepych”, prowadzących do nieistniejących już serwerów, witryn bądź stron. Wynika to, jak można podejrzewać, ze stosunkowo niewielkiej częstotliwości odświeżania zawartości baz danych, wykorzystywanych przez programy wyszukujące. Czasem zapewne zawodzi też automatyczne sprawdzanie samego istnienia stron. Skutkiem tego nie raz i nie dwa zdarzyło mi się dostać wyniki wyszukiwania, zwłaszcza w naszych rodzimych rejonach cyberprzestrzeni, zawierające prawie wyłącznie łącza do witryn dawno już pod wskazanymi adresami niedostępnych.

Inna sprawa, że również informacje na stronach istniejących bywają mocno nieświeże, choć ich tytuły czy nagłówki krzyczą o aktualności. Czasem, by to stwierdzić, wystarczy odnaleźć wpisaną gdzieś malutką czcionką datę ostatniej aktualizacji. Częściej jednak żadna data nie jest na stronach umieszczana, a anachronizm zawartych na nich informacji odkrywamy dopiero poznawszy szczegółowo treść i porównawszy ją z rzeczywistością historyczną i bieżącą. Innymi słowy, gdy ktoś znajduje w Sieci wyniki totolotka, zanim pójdzie odebrać wygrany milion, powinien najpierw potwierdzić ich aktualność w jakichś źródłach niezależnych (od Internetu).

W obecnym stanie rzeczy (w Cyberprzestrzeni, ma się rozumieć), przy użyciu wyszukiwarek internetowych w zasadzie nie da się otrzymać informacji pełnych i dokładnych. Z jednej strony, szukający dostaje mnóstwo informacyjnego śmiecia, z drugiej - wiele informacji istniejących gdzieś w Sieci umyka wyszukiwarkom. Żadna z nich bowiem nie jest w stanie sprawdzić naprawdę wszystkiego, co w Internecie dostępne w takiej czy innej formie.

Istnieją też opinie, wedle których wyszukiwarki mogą być dla Sieci wręcz niebezpieczne. Wystarczy sobie uzmysłowić, co się dzieje, gdy kolejne programy wyszukujące raz za razem sprawdzają zawartość jakiegoś serwera. Otóż, generują tym samym w sieci spory ruch, utrudniając dostęp do danych na tym serwerze ludziom i innym programom. W skrajnych wypadkach może nawet dojść do zablokowania serwera, który nie nadąża z realizacją przychodzących do niego żądań, podobnie jak ma to miejsce w przypadku hakerskich ataków typu DoS.

Opanowanie chaosu

Jak poradzić sobie z masą udostępnionej w Internecie informacji, z jej nadmiarem i rozproszeniem oraz wynikającym z tego tłokiem na globalnych infostradach, tak aby użytkownicy Sieci mieli z niej możliwie duży pożytek? Z problemami zatłoczenia od dawna muszą sobie radzić mieszkańcy najludniejszego kraju świata. Tam też, przynajmniej w sferze naukowo-akademickiej, intensywnie rozwija się Internet, a w związku ze skalą społeczną, w jakiej się ów rozwój odbywa, łatwo przewidzieć szybkie wystąpienie w skali kraju kłopotów, o których wyżej. Nie dziwota więc, że właśnie naukowcy z Kraju Środka proponują pewne warianty rozwiązania problemów.

Obecnie paninternetowe wyszukiwarki „starają się” przeglądać i indeksować całą dostępną im w sieci informację. Rosnące rozmiary Internetu i jego dynamika powodują jednak, jak już wspomniano wyżej, że uzyskane w ten sposób wyniki są niepełne i niezadowalające - na przykład zawsze trochę spóźnione, ze względu na ogrom danych do przetworzenia. A z miesiąca na miesiąc jest coraz gorzej.

Jądrem propozycji chińskich naukowców jest wprowadzenie do usługi wyszukiwania hierarchizacji, powiązanej z systemem nazw domenowych DNS, czyli adresów internetowych. Mówiąc w skrócie, chodzi o to, by wyszukiwanie pełne odbywało się tylko na poziomie względnie niewielkich domen, na przykład korporacyjnych, uczelnianych czy metropolitalnych. W każdej z nich należałoby uruchomić specjalny serwer, który za pomocą wyszukiwarek zbierałby i gromadził informacje dotyczące zawartości serwerów w danej domenie, i to serwerów różnego rodzaju - nie tylko WWW, lecz również FTP, udostępnionych w Internecie baz danych, katalogów bibliotecznych i temu podobnych. Na podstawie tego przeszukania tworzone byłyby indeksy i bazy danych, z których korzystałyby wyszukiwarki wyższego szczebla, na poziomie domen regionalnych czy krajowych. Czaso- i zasobochłonny proces przeszukiwania dostępnych w Internecie treści przez programy wyszukujące, działające na serwerach najniższego poziomu, obejmowałby więc tylko ograniczony obszar Sieci. W ten sposób powinno się dać uzyskać wyniki pełniejsze, dokładniejsze i bardziej aktualne, a zarazem w znaczącym stopniu zmniejszyć związane z procesem wyszukiwania obciążenie sieci i serwerów.

Standardy wolności

Wedle pewnej metafory, Internet można widzieć jako swego rodzaju globalny superkomputer, dla którego wyszukiwarki informacji są czymś w rodzaju systemu operacyjnego. Doświadczenia rynku systemów operacyjnych na poziomie pecetów uczą, że nie zawsze to, co najpowszechniej używane, jest najlepsze - to znaczy najbardziej optymalne dla użytkownika. Obecnie zaś mamy do czynienia z tego rodzaju sytuacją - „rynek” wyszukiwarek zdominowany jest de facto przez jeden komercyjny produkt.

Wprowadzenie mechanizmu wyszukiwania hierarchicznego wymaga ustalenia pewnych ogólnych standardów zapisu i wymiany informacji odnoszących się do wyników wyszukiwania lub może raczej informacji o zwartości prezentowanej przez serwery internetowe, a także wzajemnego przekazywania ich sobie przez programy wyszukujące. Potrzebne byłoby więc globalne porozumienie w tej sprawie, podobne do tych, które poczyniono na przykład w kwestii przydzielania adresów internetowych. Jak pokazuje historia organizacyjna Internetu, technicznie nie powinno to stanowić dużego problemu.

A jednak w wypadku usług wyszukiwania, które dotyczą także treści, a nie tylko organizacji, problem nie jest wyłącznie techniczny. Ustanowienie ogólnointernetowego (a tylko wtedy miałby on sens), hierarchicznego systemu wyszukiwania, w celu wyeliminowania negatywnych zjawisk związanych z nieustannym buszowaniem wyszukiwarek po całej przestrzeni Internetu, może być bowiem elementem wzmocnienia jakiejś formy kontroli Sieci. Kontrolowanie działania wyszukiwarek najniższego poziomu może stać się bowiem okazją do decydowania, które treści będą łatwo odnajdywane, a które nie. Związane z tym obawy przychodzą na myśl zwłaszcza w kontekście Kraju Środka. Wzmiankowani wyżej chińscy naukowcy piszą nawet wprost, iż za jedno ze źródeł problemów z wydajnością i efektywnością wyszukiwania internetowego uważają absolutną wolność wypowiedzi w Sieci.

W ogólności dochodzimy zatem do zagadnienia chyba tak starego, jak filozofia i polityka - znalezienia złotego środka między wolnością a efektywnością funkcjonowania. Jak dotychczas, przez wiele wieków historii, ni filozofowie, ni politycy nie znaleźli rozwiązania powszechnie uznawanego za dobre. Czy uda się to w odniesieniu do Internetu? Inna sprawa, że wielka wartość przypisywana kategorii wolności, to wcale nie tak znowu stary pomysł intelektualistów. Tymczasem nawet dziś spory odsetek ludzkości bardziej ceni sobie szeroko rozumianą wygodę, przedkładając „w niewoli przysmaki” nad wysiłek, by zdobyć „w wolności kąsek lada jaki”. Podobnie chyba wśród społeczności internetowej. Nie wykluczone więc, że w Cyberprzestrzeni zrealizowany zostanie ów chiński model rozwoju. Czas pokaże.

Tymczasem, żywiąc głębokie, a być może złudne przekonanie, że wolność wypowiedzi warta jest czasu i wysiłku (na przykład w celu odnalezienia informacji w Internecie), a także wyrzeczeń, gdy trzeba, ślę Panu Redaktorowi serdeczne pozdrowienia i ukłony.

Paweł Misiak

pm@ar.wroc.pl