)
Wieloletnie badania w Norwegii i na Islandii pozwoliy prof. Przemysawowi Urbaczykowi na sformuowanie wasnych pogldw na temat zasiedlania przez Europejczykw wysp Pnocnego Atlantyku. W jego najnowszej ksice najciekawsze s rozdziay o sprawach mao znanych, czyli osadnictwie wikiskim na Grenlandii i w Ameryce Pnocnej - Winlandii. Autor analizuje w nich przyczyny pocztkowego sukcesu osadniczego, ktry z czasem - jak sdzi Urbaczyk, w wyniku zbytniego przywizania osadnikw do europejskich wzorcw kulturowych, dotyczcych sposobu mieszkania i zdobywania rodkw do ycia - zamieniy si w klsk i doprowadziy do likwidacji europejskiego osadnictwa we wspomnianych rejonach. Bardzo interesujce s wywody na temat organizacji spoecznoci wikiskiej o odmiennej ni w pozostaej czci Europy strukturze wadzy. Wodzowie byli bogaci nie tym, co zgromadzili, ale tym, ile potrafili rozda swoim podwadnym. Autor pokazuje, jak system ten pocztkowo wspomaga niebywa ekspansj Wikingw, by z czasem wyczerpa swe moliwoci i ustpi miejsca wadzy centralnej.
Dla nas najciekawsze bd - zarazem take najwaniejsze z naukowego punktu widzenia - rozdziay, w ktrych autor analizuje skad etniczny spoecznoci wikiskich. Przedstawia w nich teori - ostatnio zdobywajc powszechne uznanie wrd mediewistw - wedle ktrej we wczesnym redniowieczu nie byo spoeczestw jednolitych etnicznie w dzisiejszym tego sowa znaczeniu. Wieloetniczne spoecznoci grupoway si wok wodzw czy klanw wodzowskich z powodw oportunistycznych. Z czasem, w celu wzmocnienia poczucia jednoci grupy, tworzono ideologie, dotyczce wsplnej przeszoci.
Zdaniem Urbaczyka, take Wikingowie stanowili taki wieloetniczny konglomerat. Dotyczy to zwaszcza grup, ktre wyruszay na dalekie wyprawy handlowe, osadnicze lub podboje. Autor przytacza informacje pochodzce ze rde historycznych, bada lingwistycznych oraz wyniki najnowszych bada genetycznych ludnoci Islandii, ktre wiadcz o obecnoci w grupach osadniczych nie samych tylko Norwegw, ale take ludnoci iroszkockiej czy niemieckiej. Przypomina te znan z sag opowie o Natfarrirze - Nocnym Wdrowcu, ktry wskutek zbiegu okolicznoci zosta pierwszym staym mieszkacem Islandii, ale nie umiejc oznaczy zajtego przez siebie terytorium zgodnie ze skandynawskimi zwyczajami zosta usunity na gorsz ziemi.
Dane archeologiczne - wystpowanie w najstarszej fazie osadnictwa charakterystycznych pziemianek - wskazuj natomiast na obecno ludnoci sowiaskiej wrd pierwszych osadnikw islandzkich. Zdaniem Urbaczyka, obiekty te reprezentuj typ budynku charakterystyczny dla obszarw zasiedlonych przez Sowian. Autor rozprawia si ze zwolennikami teorii, e s to budynki, jakie znajdowano na trenach germaskich oraz e mog to by tymczasowe lub pomocnicze budowle w osiedlach skadajcych si z typowych skandynawskich dugich domw. Spora liczba pziemianek, do dugi czas zasiedlenia niektrych obiektw, zachowane lady ich uytkowania wskazuj, i wrd pierwszych osadnikw islandzkich znajdowali si przedstawiciele ludnoci sowiaskiej, ktrzy budowali takie domu, jakie nauczyli si stawia i w jakich yli na terenach, z ktrych pochodzili. Ta cz ksiki stanowi o jej badawczym nowatorstwie i jest istotnym wkadem polskiego uczonego do poznania dziejw zdobycia Pnocnego Atlantyku. Kwalifikuje to ksik i autora do udziau w programie „Translacje”, by przez tumaczenie na jeden z zachodnich jzykw przybliy badania polskiego autora szerszemu gronu historykw, zajmujcych si redniowiecznymi dziejami Skandynawii.
(pik)
Przemysaw Urbaczyk, Zdobywcy Pnocnego Atlantyku, Fundacja na rzecz nauki polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocawskiego, Wrocaw 2004, seria: Monografie FNP. Seria Humanistyczna.
)
Studiujc najnowszy zbir szkicw wybitnego badacza literatury, obcujemy z dojrzaym czowiekiem, kontemplujcym miniony wiek. Rozwaania autora wdruj dwoma wspgrajcymi, wzajemnie uzupeniajcymi si szlakami. Z jednej strony stanowi stricte naukowo-badawcz, rzeteln i gbok analiz, z drugiej za - subiektywny, okraszony licznymi dygresjami autobiograficznymi, zilustrowany przykadami wywd. Charakter obu nurtw, znany ju notabene z dotychczasowego pisarstwa Gowiskiego, sprzyja opisywaniu zjawisk magnetyzujcych uwag znawcy literatury, takich jak: reimy totalitarne oraz jzyk funkcjonujcy w ich obrbie, literatura i jej teoria czy kondycja strukturalizmu. Jak pisze o sobie - ganic si jednoczenie za nadmierny patos czy wrcz kabotynizm - urodzony w poowie lat 30., pozostanie na zawsze kim okrelonym przez wiek XX. Przyjmuje postaw obarczonego dowiadczeniami czowieka porzdkujcego histori, analizujcego jej politematyczn ukadank, ustalajc w niej swoje miejsce.
Gowiski zachowuje cigo preferowanej tematyki, i to nie tylko na przestrzeni najnowszych szkicw. Skrzyda i pita to bowiem kolejne ogniwo spajajce jego twrczo. Niektre elementy owej skomplikowanej szarady, na ktre wskazuje w ostatnim zbiorze swych wykadw, stanowi continuum poprzednich prac, np.: Pismaka 1863, czy Przywidze i figur. Ni autobiograficzna, wica kilka esejw, o charakterze retrospekcji, dotyczy istotnych aspektw ycia autora, ktry opisuje przebieg swojej kariery naukowej, z sentymentem wspomina ocalenie od mierci w obozie koncentracyjnym, dzieli si wraeniami z podry do Parya i Krakowa. Wyjtkowo odwany, nawet kontrowersyjny rozdzia powica rozwaaniom na temat wiary i niewiary w Boga.
Jednak ponura tematyka PRL oraz II wojny wiatowej, ze znaczn przewag tej pierwszej, wyranie dominuje w tym zbiorze. Autor skrupulatnie zgbia dziaanie mechanizmw odpowiedzialnych za uksztatowanie i wieloletnie funkcjonowanie lingua tertii imperii. W centrum uwagi postawi oficjalne i potoczne procesy komunikacji jzykowej, problematyzujc jej drobiazgowe aspekty w sposb ujawniajcy generalia. Szczeglnie zajmujce s rozwaania o syzyfowym trudzie socjalistw w reorganizowaniu jzykowego obrazu wiata Polakw oraz ukierunkowywaniu go na zgodny z radzieck konwencj. Gowiski z ironi wskazuje na liczne bariery i opory zwizane z wdraaniem nowomowy, zwaszcza takich jej przejaww, jak: wykluczenia wszelkiej neutralnoci, wpajanie pozytywnych konotacji do przymiotnika „radziecki”, operowanie „susznym” schematem interpretacji rzeczywistoci oraz „prawidowe” werbalizowanie dotyczcej jej metaforyki. Owe wyznaczniki, realizowane w jzyku nonkonformistycznych obywateli Polski Ludowej, jak konstatuje badacz, przybray form parodystyczn, groteskow czy wrcz skarnawalizowan.
Innym zjawiskiem, z pasj zgbianym przez autora, s „pamitki z lat odwily”. Pod lup znalaza si tu skonwencjonalizowana terminologia, przejawiajca si w eufemizacji jzyka publicystyki popadziernikowej, dotyczca dowiadcze okresu stalinizmu, skonstruowana tak, by nie narusza tabu minionego okresu.
Dobr tematyki szkicw - obrazujcych dwudziestowieczne polskie wyyny i gbokie doy, wznioso i uomno - podporzdkowany jest zasadzie budowy metaforycznego tytuu. Sinusoidalnie skonstruowane dzieje kultury i jzyka dwudziestowiecznej Polski, jej „skrzyda” i nader liczne „pity”, stanowi intrygujc szarad.
Anna Zieliska
Micha Gowiski, Skrzyda i pita. Nowe szkice na tematy niemitologiczne, wydawnictwo literackie, Krakw 2004.
)
Mimesis Auerbacha jest jedn z najwaniejszych ksiek z zakresu nauki o literaturze i, szerzej, humanistyki. Ren? Wellek pisa, e to najbyskotliwsze dzieo z zakresu estetyki i historii literatury opublikowane w ostatnich 50 latach. Auerbacha uwaa si za pioniera w dziedzinie socjologii literatury i historii mentalnoci. Jego pogldy na sztuk zestawiane s z pogldami Hegla. Jak czytamy w przedmowie do drugiego wydania, napisanej przez Michaa Pawa Markowskiego, obaj traktuj j jako zaporedniczenie midzy tym, co duchowe, i tym, co zmysowe. Najwaniejsze jest jednak to, eby „tre”, ktra ma by przedmiotem artystycznego przedstawienia, bya w sobie sama zdatna do takiego przedstawienia. (...) rzeczy same mog przemawia w literaturze w swoim wasnym imieniu tylko dlatego, e dziki podmiotowi znaj konkretny jzykowy ksztat, osadzony w przemijajcym czasie. Markowski uwaa, e take synne „zmieszanie stylw”, ktre jest dla Auerbacha wyznacznikiem realizmu, to kolejna wersja Heglowskiej definicji sztuki.
Zgodnie z zaoeniem badacza, rzeczywisto jest uprzednia wobec reprezentacji, czyli zostaje odsonita lub ujawniona poprzez swoje przedstawienie. Jzykowa reprezentacja nie powinna znieksztaca rzeczywistoci, ale pokazywa to, co w niej najistotniejsze.
Kady rozdzia ksiki powicony jest jednej epoce. Ale Auerbach nie chcia opracowa kompletnej historii realizmu. Byoby to niemoliwe ze wzgldu na ogromn liczb tekstw, ktre musiaby wzi pod uwag. Dlatego z wielu musia zrezygnowa, a o innych tylko wspomnie. Zbigniew abicki, autor przedmowy, zarzuca Auerbachowi pominicie tekstw tak wanych autorw, jak: Kafka (o ktrym jedynie wspomniano), Steinbeck, C?line, Mann, Saint-Exup?ry i Brecht. Auerbach koncentruje si na okoo 20 dzieach, a waciwie ich fragmentach. Dokadnie analizuje np. urywek Odysei, w ktrym Eurykleja rozpoznaje Odyseusza po blinie na udzie, rozwaa zachowania postaci z Misterium o Adamie i opisuje nudne posiki, w ktrych uczestniczy Lucjan Sorel z powieci Czerwone i czarne. Takie szczegy su do omawiania stylw literackich poszczeglnych epok. Fragmenty dzie analizuje na tle konkretnej kultury, obyczajowoci, w konkretnym momencie historycznym. W realizmie schyku redniowiecza wyrnia w ten sposb takie elementy, jak: kreaturalny obraz czowieka stworzony przez chrzecijaskie zmieszanie stylw, zwrcenie si w stron ycia rodzinnego i ksztatowanie si kultury wyszych warstw mieszczastwa. W jednym z rozdziaw autor porwnuje realizm Stendhala z realizmem Balzaka. Zauwaa u Stendhala wicej cech XIX-wiecznej buruazji, a u Balzaka gbsze zanurzenie jego bohaterw w okolicznoci epoki, w ktrej yj. Opisujc Stendhalowsko-Balzakowsk form zmieszania powagi z rzeczywistoci powszedni stawia j wyej od formy reprezentowanej przez Wiktora Hugo, „ktra dya do poczenia tego, co sublime, z tym, co grotesque”.
Nie brak gosw sprzeciwiajcych si Auerbachowskiemu pojciu mimetycznoci w literaturze (odrzucali je poststrukturalici). Wrd zarzutw pojawia si te taki, e sama mimetyczno nie jest bezporednio objaniona przez Auerbacha i, poza tytuem, sowo to nieuywane jest w pracy, tylko zastpione pojciem realizm. Dyskutowano o tym, czy Auerbach by „tylko” filologiem piszcym o literaturze, czy jego Mimesis mona odczytywa w szerszym, kulturowym kontekcie. Tak czy inaczej, lektura ksiki to niewtpliwie bardzo interesujce spojrzenie na literatur rnych epok i bogate rdo wiedzy o kulturze Europy.
Justyna Jakubczyk
Erich Auerbach, Mimesis. Rzeczywisto w literaturze Zachodu, tum. i przedmowa: Zbigniew abicki, przedmowa do II wyd.: Micha Pawe Markowski, Wyd. prszyski i S-ka, Warszawa 2004.
)
Nie chciano tej ksiki. Wydawcy z Europy Zachodniej obawiali si tytuowego przymiotnika. Dowiadczenie podpowiadao im, e ksiki traktujce o chrzecijastwie do dugo zalegaj ksigarskie pki. Moe to i skandal. Chrzecijask Europ napisa ortodoksyjny yd, prof. Weiler, prawnik, wykadowca New York University, czonek komisji prawnej Parlamentu Europejskiego i... apologeta chrzecijastwa. Broni on chrzecijastwa jako wartoci samej w sobie, tradycji i naturalnego, nieodzownego od wiekw oblicza Europy. Poddaje nadzwyczaj wnikliwej analizie zjawisko kryzysu tosamoci europejskiej, wskazujc na rewolucj francusk i pniejszy modernizm, jako na czynniki, ktre w najwikszym stopniu przyczyniy si do podcicia chrzecijaskich korzeni Europy.
Opisuje wspczesn chorob Europejczykw - chrystofobi, przejawiajc si chociaby w micie, jakoby spoeczny i naukowy postp sta si zdobycz uzyskan dziki przeciwstawieniu si Kocioowi. Wskazuje na Europ, jako kontynent, na ktrym wielu wierzcych yje z poczuciem sprzecznoci swej wiary ze wiadomoci historyczno-kulturow. Pisze o pokoleniu pidziesicio-, szedziesiciolatkw, dla ktrych Koci w latach ich dziecistwa i modoci by silnie klerykalny, silnie zinstytucjonalizowany i silnie autorytarny. By jak szkoa, jak rodzice; kojarzy si z niezrozumiaymi obowizkami, przymusem cigego spowiadania si z „czynw nieczystych” i z innymi podobnymi rzeczami. Ludzie ci, nabywajc znacznego dystansu do Kocioa, mieli przewiadczenie, e wiedz o nim wszystko. W istocie czsto wiedzieli niewiele albo zgoa nic. Nie znali nawet ostatnich dwudziestu piciu lat ycia Kocioa. Niektrzy z nich zabierali si do czytania ostatniej ksiki Derridy albo Fukuyamy, albo Eco...; ale nawet na myl im nie przyszo, by przeczyta ostatni encyklik papiea.
Weiler zwraca uwag na zadziwiajc tre Deklaracji Wolnych Bada, dokumentu, jaki musz podpisywa profesorowie tzw. wolnych uniwersytetw. Wynika z niej, e bycie chrzecijaninem i pisanie albo prowadzenie bada z perspektywy religijnej mogoby zagrozi naukowemu rygorowi pracy.
Kwestia invocatio Dei w powstajcej konstytucji europejskiej, tworzonej na podstawie Karty podstawowych praw, nadal jest punktem zapalnym Konwentu. Decydenci, reprezentujcy chrzecijaskie narody, prawie jednogonie stwierdzili, e odwoanie si w preambule konstytucji do Boga, chrzecijastwa lub Kocioa jest powanym naruszeniem wolnoci religijnej czowieka, gdy porzdek konstytucyjny powinien ochrania zarwno wolno do religii, jak wolno od religii. Po przeanalizowaniu preambu kilkunastu konstytucji pastw europejskich, autor stwierdza, e najdoskonalsz wersj, zarwno pod wzgldem prawnym, jak i bdc nonikiem okrelonych wyborw etycznych, przedstawiajc jasny system wartoci, posiada konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej.
Weiler sceptycznie podchodzi do kwestii demokracji. Integracja europejska, historycznie rzecz biorc, ma by jednym z gwnych narzdzi umacniajcych demokracj wewntrz pastw czonkowskich i we wzajemnych ich relacjach. Demokracja staa si ostatecznym celem konstrukcji europejskiej. Tymczasem dla Peryklesa, jak dowodzi, bya ona zaledwie „demokracj rezultatw”.
Sokrates w przemowie na temat ateskiej demokracji, ktr Platon wkada w jego usta w dialogu Meneksenos, tak mwi: Jeden nazywa go [ustrj - red.] demokracj, inny inaczej, a tak naprawd jest to arystokracja z aprobat wikszoci. Weiler odnajduje pararelno sytuacji spoeczno-politycznej staroytnych Aten i dzisiejszej Unii Europejskiej.
Bogdan Bernat
J.H.H. Weiler, Chrzecijaska Europa. Konstytucjonalny imperializm czy wielokulturowo?, tum. Wojciech Michera, Wydawnictwo Polskiej Prowincji Dominikanw W DRODZE, Pozna 2003.
)
Gwnym przedmiotem zainteresowa psychologii ekonomicznej jest analiza zachowa ekonomicznych jednostek i gospodarstw domowych, a take osb podejmujcych decyzje w biznesie i w sektorze publicznym. Dotyczy to m.in. zagadnie zwizanych z przedsibiorczoci, oszczdzaniem, podatkami, inwestowaniem, a take ubezpieczeniami, hazardem i reklam.
Za najtrafniejsze wyjanienie roli ekonomii i psychologii moe posuy anegdota przytaczana chtnie przez znanego ekonomist Thomasa Schellinga. W pewnej firmie, pojawiy si problemy zwizane z brakiem poczucia wsplnoty wrd pracownikw, a co za tym idzie - niezbyt dobr atmosfer pracy. Poproszony o rad psycholog spoeczny zasugerowa, by zainstalowano tam automat z zimn wod, przy ktrym spotykaliby si wszyscy pracownicy chccy ugasi pragnienie. Sugestia okazaa si skuteczna, ale nie zaspokoia oczekiwa pracodawcy. Psycholog zaproponowa wic wprowadzenie przerwy na kaw. Tym razem efekt przeszed najmielsze oczekiwania. Pracownicy nazbyt wiele czasu spdzali na budowaniu wizi interpersonalnych, popijajc „ma czarn”. Tym samym problem nabra charakteru cile ekonomicznego - ile powinna kosztowa filianka kawy, by zrwnoway powstajce straty?
Ksika pod redakcj prof. Tadeusza Tyszki zajmuje si, oprcz psychologii ekonomicznej, m.in. psychologi oceniania i podejmowania decyzji. Wstpne rozdziay pierwszej czci traktuj m.in. o specyfice psychologii ekonomicznej oraz historii wsplnych i oddzielnych losw psychologii i ekonomii czy te o racjonalnoci ludzkich zachowa, ktre stanowi podstawowe zaoenie przyjmowane w ekonomii. Kolejny, zajmujcy si percepcj dziaa ekonomicznych, w tym ryzyka ekonomicznego, ukazuje jak przecitny czowiek spostrzega instytucje ycia gospodarczego, jakimi kategoriami oceny dziaa ekonomicznych si posuguje oraz jak przyswaja sobie wiedz o ekonomii. Nastpny dotyczy oczekiwa ekonomicznych (take konsumenckich i samospeniajcych si oczekiwa inflacyjnych), ktre wpywaj na zachowania inwestycyjne. W ksice nie zabrako take analizy zagadnienia wasnoci i posiadania, a take zachowa ludzi w odniesieniu do pienidza, ktry, tak czy inaczej, pozostaje jedynie rodkiem do zdobycia wartoci. Nie pominito take pojcia dobrostanu psychicznego, w tym jego zwizku z dobrostanem ekonomicznym. Wiele miejsca powicono rwnie tzw. dylematom dbr publicznych oraz socjalizacji ekonomicznej, ktra dotyczy zarwno dorastajcych dzieci, jak i dorosych stajcych przed pojawiajcymi si zdarzeniami ekonomicznymi.
Drug cz ksiki otwiera ekonomiczne i psychologiczne ujcie przedsibiorczoci i przedsibiorcw. Nastpnie omwiono mechanizmy psychologiczne odpowiedzialne za racjonalne i nieracjonalne zachowania uczestnikw rynku oraz zachowania konsumenckie. Wiele uwagi powicono psychologicznym podstawom marketingu i wpywowi reklamy na dokonywanie zakupw. Kocowe rozdziay powicono zagadnieniom negocjacji, podatkw oraz hazardu.
Lektur mona miao poleci zarwno studentom kierunkw zwizanych z yciem spoecznym i gospodarczym, jak i badaczom zajmujcym si ekonomi, psychologi oraz marketingiem i zarzdzaniem. Sign po ni mog, a nawet powinni, take praktycy: biznesmeni, menederowie, analitycy finansowi czy specjalici od reklamy. Wszyscy znajd co dla siebie.
(ami)
Psychologia ekonomiczna, red. Tadeusz Tyszko, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2004.