Pomnik Staszica w Hrubieszowie

Przy ul. 3 Maja w Hrubieszowie stoi tablica ku czci Stanisława Staszica (1755-1826). Wystawiono ją w roku 1922 w setną rocznicę aktu założenia w tym mieście Towarzystwa Rolniczego Wspólnego Ratowania się w Nieszczęściach.

W roku 1811 Staszic zakupił w okolicach Hrubieszowa osiem wsi z przyległościami, a do prowadzenia gospodarstw osadził administratorów. Sam, mieszkając w Dziekanowie, przemierzał swoją posiadłość, rozmawiał z księżmi i chłopami, namawiał unicką ludność do kultywowania wiary, do pracy i pomocy wzajemnej. Rodziła się koncepcja Towarzystwa Rolniczego, w której ukształtowaniu pomagało Staszicowi kilku innych intelektualistów. W roku 1816 dobra hrubieszowskie zostały przekazane na własność chłopom, a w 1822 akt Towarzystwa podpisał cesarz Aleksander I. Car był pełen uznania dla Staszica, dla szlachetnego wyrzeczenia się majątku i prac nad edukacją włościan. Towarzystwo miało bowiem nie tylko cel gospodarczy. Jego członkowie otrzymali ziemię, lasy, stawy, młyny i karczmy do wspólnego użytkowania, ale zostali przy tym zobowiązani do prowadzenia szkół, kształcenia zdolniejszej młodzieży na poziomie wyższym niż podstawowy, prowadzenia szpitala, banku pożyczkowego, opieki nad sierotami i starcami. Staszic zrobił wszystko, by Towarzystwo mogło się utrzymać. Uczył gospodarowania i współrządzenia. Jego eksperyment (na gruncie polskim, bo w Europie powstawały wówczas podobne stowarzyszenia) w pewnej mierze się powiódł. Towarzystwo przetrwało po śmierci Staszica, mimo nasilenia rusyfikacji, wcielenia unitów do Kościoła prawosławnego, wykorzystywania Towarzystwa przez rosyjskich urzędników. Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie w dawnym kształcie odbudowano w okresie międzywojennym. Ostatecznie zlikwidował je w roku 1951 dekret Bolesława Bieruta.

(fig)