Podstawowym i pierwszym logicznie pytaniem uczonych jest kwestia: co to jest nauka? Zadawa je na przeomie XIX i XX wieku podczas wykadw Adam Mahrburg, a „suchaczki i suchacze” opublikowali odpowied uczonego w kilku wydaniach. Wedug filozofa, pytanie powysze, nie tracc nic ze swego interesu teoretycznego, narzuca si pod wielu wzgldami jako palca kwestia praktyczna. Tu wspomnia o zdradzonym zaufaniu, jakie og posiada w nauce, wynikajcym m.in. z rozdwiku z moralnoci, religi i poezj.
Nauka wedug Mahrburga to og wiadomoci o pewnym przedmiocie, uoonych w cao teoretyczn, to og poj, powizanych ze sob logicznie i zgodnie z dowiadczeniem. Jako metodyczny wytwr nauka jest jednak nie tylko faktem dokonanym, lecz zarazem deniem, a wic celem i ideaem. Jest systemem prawd lub prawdopodobiestw o pewnym zakresie dowiadczenia. Nauka powiadamia, objania i przewiduje. W tym trzecim jest praktyczna, ale rozwijajc si z wiedzy pospolitej, tumi sobie pierwiastek celowoci praktycznej oraz roszczenia do roli nakazujcej. Pomija te „ocen uczuciow”. Przy opisie nauka wybiera, nic jednak nie opuszczajc. Jest mylowym odtworzeniem wiata zgodnie z zasad najmniejszego wysiku, bowiem zamiast ogromu poszczeglnych dowiadcze, podaje moliwie najmniejsz ilo poj systematycznie powizanych.
Jednolite ujcie nauki uzupeni Mahrburg analiz „podziau i ukadu nauk”, przeprowadzon w drugim wydaniu czci I Poradnika dla samoukw (1901). W kolejnej edycji Poradnika... (t.1, 1915) pisa o nauce Jan ukasiewicz, tekst ten wydano take w kilku odrbnych mutacjach. Powstawa tym samym kanon definicyjny, powszechnie uznawany przez uczonych i amatorw. ukasiewicz szczeglnie podnosi znaczenie twrczoci w nauce. Ta nie polega tylko na intelektualnym odtwarzaniu wiata. Znany logik dowodzi, i nie wszystkie zdania prawdziwe s prawdami naukowymi. Istniej prawdy dla nauki za bahe, bo istniej fakty za bahe. Zadaniem nauki jest tworzenie praw, czyli zda oglnych, wyraajcych zwizki konieczne lub stae, ale nie mona wykreli z nauki zda jednostkowych. Prawdy naukowe mog by postrzegane jako zdania praktycznie cenne, reguy skutecznego dziaania, jednak nisko o nauce myl ci, co radzi by z niej zrobi suebnic ycia codziennego. Zdania prawdziwe nabieraj wartoci naukowej dopiero wtedy, gdy pozostaj w jakim zwizku z potrzebami intelektualnymi. Dc do zaspokojenia intelektualnych potrzeb nauka nie moe poprzesta na odtwarzaniu faktw, lecz musi wytwarza teorie, z ktrych kada zawiera pierwiastki twrcze. Te ujawnia rozumowanie - uczony tym rni si od poety, e zawsze i wszdzie rozumuje. Przy tworzeniu teorii funkcjonuje nie tylko mylenie logiczne, ale i „czynniki alogiczne”, w tym stany intelektualno-uczuciowe, jak zdziwienie, ciekawo, lk, niedowierzanie, a nawet „aprioryczne konstrukcje umysu”.
Przy tym wszystkim adna myl twrcza, nawet najgenialniejsza, nie ma wartoci naukowej, dopki nie zostaje ujta w sowa, pisane nie tylko prosto i jasno, z nienagann cisoci logiczn, ale zajmujco i piknie.
Od Tadeusza Kotarbiskiego pochodzio rozrnienie - wprowadzone do obiegu w 1929 roku - nauki jako „kompleksu czynnoci badawczych i pomocniczych”, a take ustalenie podstaw oglnej metodologii nauk oraz analiza cech odrbnych gwnych dziaw nauki. Z kolei Maria i Stanisaw Ossowscy rozrnili epistemologiczny (nauka jako droga do poznawania wiata) oraz antropologiczny punkt widzenia (nauka jako sfera kultury), sformowali te podstawy Nauki o nauce (artyku w „Nauce Polskiej” XX, 1935). Kanon definicyjny, fundamentalne rozrnienia, autonomi - wszystko to usiowali bezskutecznie obali dogmatycy marksistowscy z wydatn pomoc biurokratycznej wadzy, goszc tezy o „otwarciu” nauki potrzeby „ycia”, propagujc rozmyte kategorie „rewolucji naukowo-technicznej” czy te zowrog wersj „nowej nauki”. Czas pokaza, ile byy warte owe naleciaoci.