Szkodliwy podział

W styczniowym numerze „Forum Akademickiego” z 2002 roku ukazał się mój artykuł Czy doktor sztuki to obraza dla nauki? Uzasadniałam w nim potrzebę stosowania w systemie szkolnictwa wyższego tych samych nazw stopni akademickich w nauce i w sztuce. Procedury awansowe stosowane w przewodach kwalifikacyjnych I i II stopnia w zakresie sztuki były takie same, jak w przewodach doktorskich i habilitacyjnych w zakresie nauki. Różnicę stanowił w zasadzie jedynie obszar, na którym kandydat do stopnia uprawiał twórczość: nauki bądź sztuki. Przytoczyłam też przykłady absurdów i nieporozumień wynikających z istnienia atrap stopni naukowych, jakimi były kwalifikacje I i II stopnia w sztuce.

Równe prawa

Środowisko artystów prowadzących w szkołach wyższych działalność artystyczno-dydaktyczną na kierunkach artystycznych, zarówno w uczelniach artystycznych, jak i w uniwersytetach, akademiach pedagogicznych i politechnikach, zaczęło domagać się równoprawnego z istniejącym w nauce systemu awansu akademickiego w sztuce. Senaty uczelni, organy przedstawicielskie, konferencje rektorów proponowały, by wprowadzić do systemu awansowego stopnie doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki, co uzupełniłoby dawno zaakceptowane szczeble: magistra sztuki i profesora dziedzin sztuki. Stwierdzano, że podstawą nadania stopni doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki, równoważnych w zakresie uprawnień ze stopniami naukowymi doktora i doktora habilitowanego, powinny być przewody doktorskie oraz habilitacyjne w dziedzinach sztuki i dyscyplinach artystycznych. Postulat zastąpienia kwalifikacji I i II stopnia stopniami doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki wkrótce został urzeczywistniony.

Nadzieje na rychłe usunięcie z systemu awansowego stopni kwalifikacyjnych w zakresie sztuki, niespotykanych nigdzie poza Polską i niezrozumiałych za granicą, przyznających magistrom uprawnienia doktorów i doktorów habilitowanych, rozbudzone zostały pracami nad nowelizacją ustawy z 12 września 1990 o tytule naukowym i stopniach naukowych. Nowelizacja tej ustawy była koniecznością w związku z likwidacją od 1 stycznia 2003 organu ustawowo upoważnionego do zatwierdzania kwalifikacji II stopnia, co miało nastąpić na podstawie ustawy z 20 lipca 2001 o zmianie ustawy o szkolnictwie wyższym, która określiła termin zakończenia działalności Rady Wyższego Szkolnictwa Artystycznego: do końca kadencji, czyli do końca 2002 roku. Rada ta była organem przedstawicielskim uczelni artystycznych, posiadającym w zakresie dziedzin sztuki i dyscyplin artystycznych niektóre uprawnienia Centralnej Komisji do spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych, w szczególności do promocji samodzielnych kadr naukowo-dydaktycznych kierunków artystycznych.

Jednakże w zaproponowanej w styczniu 2002 przez Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu nowelizacji nie zlikwidowano kwalifikacji I i II stopnia, jedynie dodano Centralnej Komisji kompetencję zatwierdzania kwalifikacji II stopnia w dyscyplinach artystycznych. Taka zmiana nie satysfakcjonowała środowiska akademickiego edukacji i twórczości artystycznej, gdyż pozostawiała w systemie kwalifikacje I i II stopnia, świadczące - zdaniem wielu artystów-pedagogów - o braku równouprawnienia obszaru sztuki z obszarem nauki na gruncie szkolnictwa wyższego.

Rada Wyższego Szkolnictwa Artystycznego sprzeciwiła się takiej nowelizacji i opracowała projekt przepisów o stopniach doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki. Ministerstwo Kultury nadało mu urzędową rangę i przesłało ministrowi edukacji. Ideę zrównania nazewnictwa poszczególnych szczebli awansu akademickiego w nauce i sztuce poparły krajowe organy szkół wyższych: Rada Główna Szkolnictwa Wyższego, Państwowa Komisja Akredytacyjna oraz Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich.

Wszystkie te działania spowodowały opracowanie przez urząd ministra edukacji projektu nowej ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki. Uwzględniono w nim postulat wprowadzenia do systemu awansu akademickiego stopni doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki w miejsce dotychczasowych kwalifikacji I i II stopnia. Projekt przeszedł pierwszą turę konsultacji międzyresortowych w maju 2002. Sprzeciw wobec stopni w sztuce zgłosiły: Polska Akademia Nauk oraz Centralna Komisja do spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych. Mimo to rząd przesłał projekt ustawy wraz z projektami aktów wykonawczych do Sejmu RP w październiku 2002. Prace organów Sejmu RP nad ustawą trwały do 14 marca 2003, następnie trafiła ona do Senatu RP, wreszcie, po podpisaniu jej przez Prezydenta RP, została opublikowana w „Dzienniku Ustaw” z 16 kwietnia 2003. Weszła w życie 1 maja 2003. Po roku jej funkcjonowania przedstawiam kilka spostrzeżeń dotyczących spraw sztuki.

Szkodliwe przepisy

Nowa ustawa, która faktycznie, a nie tylko deklaratywnie, zrównała twórczość artystyczną z twórczością naukową w systemie prawa szkolnictwa wyższego i nauki, jest wielką zdobyczą artystycznego środowiska akademickiego. Niestety, tworzenie jej w atmosferze kontrowersji między niektórymi przedstawicielami nauki a przedstawicielami sztuki nie wyszło ustawie na dobre. Nie ustrzeżono się również błędów legislacyjnych.

Uczeni z PAN (szczególnie z Komitetu Nauk o Sztuce) oraz Centralnej Komisji od początku do końca prac nad ustawą kwestionowali zapisy o stopniach doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki. Twierdzili, że stopnie doktora i doktora habilitowanego są własnością uczonych i charakteryzują osoby prowadzące badania naukowe. Artyści powinni używać innych nazw. Skoro nie odpowiadają im kwalifikacje I i II stopnia, to może: mistrz? W opracowaniach niektórych oponentów pojawiały się nawet takie dziwolągi, jak: auktor, auktor habilitowany, edukator, edukator habilitowany...

Całe szczęście, że nie wszyscy uczeni podzielali te poglądy. Jedno z najlepszych przemówień wyjaśniających logikę istnienia takich samych nazw analogicznych stopni awansowych w zakresie nauki i sztuki wygłosił na jednym z pierwszych posiedzeń sejmowej Komisji Edukacji, Nauki i Młodzieży przedstawiciel świata nauki prof. Jerzy Woźnicki, ówczesny przewodniczący KRASP. Z pełną aprobatą projektu zmian wypowiadali się również przedstawiciele ustawowych organów szkolnictwa wyższego: prof. Andrzej Jamiołkowski, przewodniczący Państwowej Komisji Akredytacyjnej, oraz reprezentanci Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego.

Najwięcej nieporozumień wynikało z mylnego przypuszczenia, że za dzieła sztuki i działalność artystyczną mają być nadawane stopnie naukowe. Wyjaśnienie, że stopnie naukowe w dalszym ciągu przysługiwać będą naukowcom, a po przewodach w zakresie sztuki nadawane będą stopnie sztuki, łagodziło obawy, ale doprowadziło do umieszczenia w ustawie przepisów zapewniających szczelne oddzielenie środowisk nauki i sztuki w procedurach awansowych obu sfer. Z punktu widzenia współpracy artystów i naukowców w wielu dyscyplinach na styku sztuki i nauki są to przepisy szkodliwe. Oceniają je negatywnie przedstawiciele bliskich sobie specjalności naukowych i artystycznych, również Centralna Komisja, czemu dała wyraz w sprawozdaniu z działalności w 2003 r.

Przykłady niekorzystnych uregulowań: przepis określający, którzy członkowie rady wydziału mogą brać udział w głosowaniu uchwał kończących kolejne czynności przewodu doktorskiego lub habilitacyjnego, stanowi, że w przewodach naukowych głosują osoby z tytułem naukowym profesora lub stopniem doktora habilitowanego w zakresie nauki, a w przewodach z zakresu sztuki - tylko artyści z analogicznymi stopniami i tytułami. Zgodnie z przepisem dotyczącym pełnienia funkcji promotora pracy doktorskiej lub recenzenta w przewodach i postępowaniach, naukowcy mogą promować i recenzować naukowca, artyści - artystę. Niby słusznie, ale nie całkiem. Świat nie jest dwudzielny, są dziedziny na styku. Zgodnie z literą ustawy, doktor habilitowany w dyscyplinie naukowej architektura i urbanistyka nie może być recenzentem w przewodzie habilitacyjnym z dyscypliny artystycznej architektura wnętrz. Filmolog nie może recenzować twórcy filmowego, teatrolog reżysera teatralnego lub aktora, muzykolog - artysty muzyka. Jeżeli w radzie wydziału obok profesorów z dziedziny sztuk muzycznych zasiadają również profesorowie historycy muzyki, nie mogą głosować w przewodach z zakresu kompozycji i teorii muzyki, choć historia muzyki i teoria muzyki to specjalności pokrewne. Tyle, że jedna należy do nauki, a drugą kiedyś zaliczono do sztuki, choć niejednomyślnie.

Fundamentalne znaczenie

Ustawa nie uwzględnia specyfiki przewodów w zakresie sztuki i zawiera jedną nazwę dla prac doktorskich i habilitacyjnych: rozprawa. Pod tym terminem zazwyczaj rozumie się pisemne opracowanie charakterystyczne dla nauki. Tymczasem przedmiotem oceny w przewodach z dziedziny sztuki jest dzieło artystyczne, które tylko w nielicznych przypadkach można nazwać rozprawą. A mogło być: „rozprawa lub artystyczna praca habilitacyjna”. Rada Wyższego Szkolnictwa Artystycznego zgłosiła taką uwagę w czasie konsultacji międzyresortowych. Niestety, bezskutecznie.

W ustawie zawarto dwa niespójne przepisy dotyczące uprawnień do nadawania odpowiednich stopni, jeden z nich jest niewykonalny. Art. 6 ust. 4 ustawy formułuje wymóg co najmniej rocznego zatrudnienia osób zaliczanych do minimum kadrowego jednostki pretendującej do uprawnienia nadawania stopni naukowych lub stopni w zakresie sztuki. Jednocześnie w art. 49 ust. 3 zapisano możliwość uzupełnienia stanu zatrudnienia przez jednostki organizacyjne posiadające uprawnienia do przeprowadzania przewodów kwalifikacyjnych, które nie spełniają wyższych dla tych jednostek niż poprzednie minimów kadrowych, w ciągu roku od wejścia w życie ustawy, czyli od 1 maja 2003 do 30 kwietnia 2004. Po uzupełnieniu kadry jednostki te spełniałyby wymogi określone w art. 6 ust. 1, 2, 3 ustawy i ich dotychczasowe uprawnienia stałyby się z mocy prawa uprawnieniami do nadawania stopni w zakresie sztuki. Przepis art. 49 ust. 3 nie uwzględnia jednak tego, że w uczelniach zatrudnia się nauczycieli akademickich z dniem 1 października, zatem osoby zatrudnione w jednostce w ciągu roku od dnia wejścia w życie ustawy i tak nie spełnią warunku co najmniej rocznego zatrudnienia w danej jednostce. Od 1 października 2003 do 30 kwietnia 2004 mija bowiem siedem miesięcy. Sformułowano szansę niewykonalną. Nikt tego nie zauważył w trakcie prac nad ustawą: ani doświadczeni urzędnicy, ani eksperci, ani legislatorzy, ani rektorzy szkół wyższych, profesorowie ani parlamentarzyści.

Mimo tych niedoskonałości nowa ustawa o systemie awansu akademickiego ma fundamentalne znaczenie w rozwoju edukacji artystycznej. Może ona wpłynąć na wzbogacenie form i treści przewodów w zakresie sztuki. Wymóg - określony w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy - dołączania do utrwalonego na odpowiednim nośniku dzieła artystycznego opisu jego istoty i dróg dojścia do końcowego rezultatu zmusi kandydatów do stopni i tytułu w zakresie sztuki do większego wysiłku w intelektualnym podbudowaniu prac artystycznych, szczególnie w dyscyplinach, w których dzieło powstaje w czasie jednorazowego wykonania (np. w instrumentalistyce, wokalistyce). Trzeba dodać, że prace przygotowywane w dyscyplinach projektowych (np. w architekturze wnętrz, wzornictwie, grafice projektowej itd.) czy konserwatorskiej również poprzednio zawierały w sobie znaczny udział teorii.

Droga do osiągnięcia tego ambitnego celu wymaga jednak okresu przejściowego, w czasie którego środowisko akademickie kierunków artystycznych wypracuje nowe zasady przewodów doktorskich i habilitacyjnych w zakresie sztuki, zaadaptuje nową ich filozofię. Tymczasem obecnie obserwujemy stan niewiedzy, pomieszania pojęć, przerabiania na siłę sztuki na naukę. Wiele wydziałów ze strachu przed Centralną Komisją wstrzymało na kilka miesięcy wszczynanie przewodów na stopnie w zakresie sztuki.

Jestem przekonana, że w trudnym okresie dostosowywania procedur awansu akademickiego twórców sztuki do nowych standardów potrzebna jest radom wydziałów uprawnionych do nadawania stopni doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki życzliwa pomoc, a także interpretacja przepisów na ich korzyść.

Halina Krasowska-Marczuk pełniła w latach 1997-2002 funkcję sekretarza wykonawczego Rady Wyższego Szkolnictwa Artystycznego.