Masowy student - elitarny uniwersytet

W wielkiej debacie nad kierunkami zmian różnych obszarów życia społecznego w Polsce po 1989 roku, sprawa edukacji zajmuje niewielkie, aczkolwiek znaczące w długiej perspektywie czasowej miejsce. Wagę problematyki edukacji, a zwłaszcza edukacji wyższej, która mnie zajmuje, uzasadnia potrzeba zwiększenia uczestnictwa w różnych sferach życia społecznego, kulturalnego, gospodarczego i politycznego na poziomie lokalnym, europejskim i globalnym. Współczesna kultura zdaje się bowiem rozszczepiać społeczeństwa na binarne grupy, z jednej strony - masowych konsumentów kultury popularnej o nikłych lub żadnych kompetencjach do rozszyfrowywania mechanizmów jej działania, z drugiej - wysoko specjalizowanych fachowców, menedżerów, znawców socjotechniki i zarządzania ludźmi. Głoszony przez niektórych schyłek epoki pracy, ilustrowany w Polsce znikaniem z mapy kolejnych, wielkich zakładów zatrudniających tysiące nisko kwalifikowanych robotników, powstawaniem nowych, do niedawna nieznanych zawodów i rozrastaniem się sfery usług różnego typu, nasila potrzebę redefinicji własnego miejsca człowieka w nieprzejrzystym świecie. Mimo braku jednoznacznej i czytelnej polityki państwa i władz oświatowych, na poziomie praktyki odbywają się próby rozpoznawania kierunków zmian społecznych owocujące lawinowym wzrostem skolaryzacji na poziomie wyższym - od 12,9 proc. w 1992 roku do 40,7 proc. w 2001. Wzrost wskaźnika skolaryzacji może napełniać dumą polityków, którzy upatrują w nim niwelowania wieloletnich zapóźnień naszego kraju i zwielokrotnienia szans na wyrównanie do poziomu europejskiego w tym zakresie, a tym samym przyspieszenie rozwoju gospodarczego i kulturowego kraju. Dla edukatorów ten sam wskaźnik jest powodem zaledwie ostrożnego optymizmu, a bywa też przyczyną niepokoju. Rodzi bowiem pytania o to: 1) o ile zmienili się absolwenci szkół średnich, którzy rozpoczynają studia? oraz 2) o ile zmienił się uniwersytet, który kształci studentów?

Pytanie pierwsze

Okazuje się, że studia wyższe w swoim edukacyjnym projekcie życiowym umieszcza prawie cała populacja uczniów liceów ogólnokształcących, 58 proc. uczniów techników i liceów zawodowych i 19 proc. uczniów zasadniczych szkół zawodowych, co stanowi ponad połowę całej populacji młodzieży.

Zdiagnozowany przez Z. Kwiecińskiego stan aspiracji młodzieży pozwala uzmysłowić sobie masowość podejmowania studiów wyższych, z którą mamy i będziemy mieli do czynienia (Z. Kwieciński, Wykluczanie, Wyd. UMK, Toruń 2002). Nie wnikając na razie w przyczynę tego zjawiska, pragnę zwrócić uwagę na fenomen zupełnie nowego kandydata, z którym przyjdzie nam się spotkać w uczelni.

Uniwersytety miały do tej pory do czynienia z wyselekcjonowanymi do niewielkiej liczby grupami studentów, którzy stanowili elitę intelektualną swojej populacji. Wypływało to z polityki państwa kierującego się ideologią promującą klasę robotniczą i, co było jej konsekwencją, z niewielkiej liczby liceów ogólnokształcących w stosunku do średnich szkół zawodowych. Aspiracje młodzieży do studiowania wymusiły radykalne zwiększenie liczby miejsc w szkołach wyższych państwowych i niepaństwowych. Skłoniły też do postawienia pytania o kandydata, z jakim mamy do czynienia, o jego potrzeby i możliwości.

Badania, przeprowadzone przeze mnie we współpracy z Adelą Kożyczkowską, wskazują na zasadnicze zmiany dokonujące się w strukturze wykształcenia kandydatów na studentów pedagogiki w ostatnich latach. Na studiach dziennych kandydaci legitymują się znacznie niższą niż dawniej średnią ocen uzyskanych na świadectwach maturalnych. Wskazuje to na zasysanie przez ten kierunek absolwentów z „dolnej półki”, o słabym potencjale intelektualnym. Dramatycznie pogorszył się zwłaszcza poziom studentów studiów zaocznych, które do tej pory rekrutowały głównie nauczycieli uzupełniających wyższe wykształcenie. W potocznym doświadczeniu wykładowców ich niższe kompetencje teoretyczne wyrównywane były przez doświadczenie zawodowe, które dawało punkt oparcia w kształceniu. Obecnie wśród kandydatów na pedagogiczne studia zaoczne dominują osoby z pokolenia dwudziestolatków, nie odnoszące sukcesów szkolnych, o trudnych i powikłanych ścieżkach edukacyjnych, prowadzących przez szkoły podstawowe, zawodowe, wieczorowe technika i licea zawodowe do licencjatów szkół niepaństwowych. Jeśli nałożyć na tę sytuację dane uzyskane przez Z. Kwiecińskiego, dotyczące niskiego poziomu alfabetyzacji absolwentów szkół podstawowych, okazuje się, że uniwersytety są szturmowane przez znaczną liczbę młodzieży o niskich kompetencjach do studiowania, o słabym poziomie alfabetyzacji, który uwidacznia się w stosowanych podczas egzaminów wstępnych testach rozumienia tekstu naukowego. Skłania to do postawienia sobie pytania o kształcenie studentów w tak masowym wymiarze. Wyłania się z niego alternatywa: albo uniwersytety konsekwentnie utrzymają politykę elitarności, albo też zredukują poziom swojego kształcenia do pułapu możliwości nowego kandydata masowego.

Pierwsze wyjście w dobie ekonomizacji myślenia o instytucjach edukacyjnych wydaje się być mało realne, aczkolwiek pewne nadzieje budzi Karta Bolońska i zawarta w niej idea kształcenia trójstopniowego, z którego ostatni stopień (ewentualnie dwa ostatnie) może mieć prawdziwie akademicki, elitarny charakter, przy masowości pierwszego. Drugie ogniwo zdefiniowanej alternatywy zdaje się już organizować pracę uniwersytetów, zwłaszcza na poziomie studiów zaocznych. Nadal jednak uniwersytet miota się między próbą uchronienia własnego mitu a twardą rzeczywistością konkurencji o masowego studenta i jego portfel. Jak sobie z tym radzi? należy więc zapytać.

Pytanie drugie

Polskie uniwersytety lat ubiegłych były z pewnością miejscami elitarnymi, kształciły bowiem niewielki procent populacji. Odpowiadało to polityce państwa, które utrzymywało strukturalną przewagę klasy robotniczej, a próg reprodukcji inteligencji zamroziło na 20 proc. populacji. Lata przełomu społeczno-politycznego i kulturowego dokonały zmian w warunkach rynku pracy i konsumpcji, który domaga się obecnie od swoich uczestników wysokich kwalifikacji i wyższego wykształcenia, jako warunku zdobycia pracy, zwłaszcza interesującej i dobrze opłacanej. Wyższe wykształcenie zyskało w ten sposób, nieobecne dotychczas w Polsce, przełożenie ekonomiczne i stało się wartością pilnie poszukiwaną na rynku. Za sprawą popytu na wyższe wykształcenie oferta edukacyjna uległa radykalnemu zwiększeniu.

Analizę tego zjawiska w kontekście studiów pedagogicznych przedstawiła M. Czerepaniak-Walczak (M. Czerepaniak-Walczak, Pedagogika - studia i studenci. Niektóre aspekty kształcenia na kierunku pedagogika, „Forum Oświatowe” nr 1/2002). Z przeprowadzonych przez nią badań wynika, że liczba studentów różnych typów szkół zwielokrotniła się, szczególnie wyraziście w przypadku studentów pedagogiki, którzy stanowią obecnie drugą co do wielkości grupę polskich studentów. Ten dynamiczny wzrost liczby studentów pedagogiki rozkłada się w szczególny sposób na typ uczelni i typ studiów. O ile w 1987 roku studenci pedagogiki kształcili się głównie w uniwersytetach i WSP (95 proc.), o tyle w 2000 roku 37 proc. ogółu studentów pedagogiki studiowało w uczelniach niepaństwowych. Podobne przesunięcie jest widoczne w typie studiów: od 1987 roku radykalnie wzrasta liczba studentów zaocznych w stosunku do stacjonarnych. Jest to szczególnie widoczne w szkołach niepaństwowych, w których stacjonarni studenci pedagogiki stanowią zaledwie 3,24 proc. ogółu studentów kierunku.

Przedstawione proporcje nasuwają pytanie o to, jak zmienia się uniwersytet, aby sprostać nowej sytuacji?

Uniwersytet konkurencyjny

Ostatnia dekada XX wieku zaowocowała wzmocnieniem się pozycji niepaństwowych szkół wyższych, które zaczęły ostro konkurować z uniwersytetami. Początkowo wchłaniały one nadmiar kandydatów, którzy nie pokonali bariery egzaminów wstępnych w uniwersytecie, stopniowo jednak szkoły niepaństwowe zyskują własną pozycję na rynku edukacyjnym, w kilku przypadkach potwierdzoną zyskaną niedawno akredytacją. Powoduje to nową sytuację uniwersytetów, które nigdy dotąd nie musiały stawać do konkurencji z innymi placówkami. Konkurowanie o kandydatów, zwłaszcza tych, którzy wnoszą czesne, odbywa się na wzajemnie powiązanych poziomach: naukowym, dydaktycznym i materialnym. Poziom naukowy obejmuje w szczególności dostępność wykładowców wysokiej klasy, księgozbioru, życie i kontakty naukowe, zwłaszcza zagraniczne, a także specyfikę więzi wspólnoty naukowej. Poziom dydaktyczny wiąże się przede wszystkim z poziomem i organizacją zajęć i konsultacji, liczebnością grup i co z tego wynika - szansą bezpośredniego kontaktu studentów z wykładowcami. Na koniec - poziom materialny, który ilustruje głównie baza lokalowa i sprzętowa uczelni.

Pozycja uniwersytetów w tych zakresach zdawała się niewzruszona, utrwalona wielowiekową tradycją, obecnością wysoko kwalifikowanej kadry, obdarzonej najwyższym autorytetem naukowym, dydaktycznym i moralnym. Ten urok zdaje się ostatnimi czasy nieco blaknąć z kilku względów. Pierwszy z nich wynika z wieloetatowości pracowników naukowych, którzy zatrudnieni są w uniwersytecie i szkołach niepaństwowych równocześnie. Nie ma więc przyczyny, dla której studenci mieliby pokonywać uciążliwe egzaminy wstępne, skoro w szkołach niepaństwowych mogą swobodnie korzystać z wiedzy i umiejętności tych samych profesorów. Czasem nawet dostęp do naukowców cieszących się wielkim autorytetem w swojej dziedzinie jest łatwiejszy, gdyż uczelnie niepaństwowe mogą sobie pozwolić na zaproszenie ich z wykładem gościnnym, na co nie zawsze stać uczelnie państwowe.

Kolejnym argumentem przemawiającym w zbiorowej wyobraźni kandydatów za niepaństwową szkołą wyższą może być jej często znacznie lepsza baza lokalowa, a czasem i sprzętowa (zwłaszcza dostępność komputera), rażąca zwłaszcza w porównaniu z bazą wydziałów humanistycznych i społecznych uczelni państwowych. Nie stanowi również atutu gromadzony w uniwersytetach przez lata księgozbiór, gdyż zwykle uczelnie udostępniają go nieodpłatnie studentom uczelni niepaństwowych. Ważnym wyznacznikiem konkurencyjności uczelni państwowych zdaje się być w tej sytuacji niższy koszt studiowania, jednak wobec małej liczby miejsc dla studentów, kandydaci i tak zmuszeni są podejmować studia w uczelniach niepaństwowych.

Można więc konkludować, że jedyną poważną płaszczyzną konkurencji między państwowymi i niepaństwowymi szkołami wyższymi jest wielki społeczny (również wśród pracodawców) autorytet przydawany tym pierwszym, wynikający z ich wielowiekowego dorobku. Wydaje się, że można analogicznie przewidywać wzrastającą z czasem tendencję podwyższania autorytetu szkół niepaństwowych.

Uniwersytet zaoczny

W ostatnim dziesięcioleciu zjawisko przerostu pedagogicznych studiów zaocznych nad dziennymi przybiera szczególnie ostry wyraz, widoczny w uniwersytecie, a jeszcze bardziej w uczelniach niepaństwowych. Zjawisko to jest szczególnie niekorzystne - pisze M. Czerepaniak-Walczak - w sytuacji, gdy na studiach zaocznych (...) studiują młodzi ludzie bez doświadczenia zawodowego, nierzadko bez możliwości zatrudnienia w ogóle, a w pracy zbliżonej do specjalności studiów w szczególności. Okazjonalne spotkania (...) w dużych grupach, poświęcone omawianiu abstrakcyjnych pojęć, opisanych w trudno dostępnych (fizycznie i intelektualnie) tekstach, dość rzadko mają szansę stać się źródłem krytycznej refleksji. W takich warunkach pobyt na studiach jest po prostu drogą do zdobycia dyplomu (...).

Jedną, może najważniejszą, z przyczyn niekontrolowanego przerostu liczby miejsc na studiach zaocznych, jest z pewnością potrzeba zyskiwania przez uniwersytety funduszy. Czesne to potężne i coraz bardziej doceniane źródło dochodów uczelni, stale cierpiących na ich brak. Logika ekonomii każe zwiększać ten dochodowy typ studiów maksymalnie, do wręcz groteskowych rozmiarów. Na nieszczęście zwiększenie liczby studentów zaocznych nie koreluje z wyraźnym powiększeniem bazy lokalowej, a zwłaszcza kadrowej na tyle, aby warunki studiowania studentów zaocznych pokrywały się z możliwościami dostępnymi studentom stacjonarnym. Dramatyzmu nadaje sprawie fakt, że dyplomy obydwu trybów studiów, stacjonarnego i zaocznego, są równoważne, przynajmniej teoretycznie, bo w praktyce absolwenci sygnalizują, że pracodawcy wyżej sobie cenią dyplomy studiów stacjonarnych.

Zbyt duża, w stosunku do możliwości efektywnego kształcenia, liczba studentów przytłacza uniwersytety, wymuszając zwiększenie liczebności grup, zwłaszcza wykładowych. Logika racjonalności podsuwa przekonanie, że nie ma właściwie różnicy do ilu osób mówi wykładowca: stu, dwustu... Uznając zasadność tej tezy, chcę podnieść wątpliwość, czy tej różnicy nie ma również wtedy, gdy ów wykładowca musi przeegzaminować sto czy dwieście osób. Podobnie gdy student pragnie skorzystać z konsultacji bądź podjąć polemikę lub zadać pytanie podczas wykładu. Największy jednak problem powstaje, gdy studenci przystępują do pracy badawczej związanej z koniecznością napisania pracy magisterskiej. Liczebność grup praktycznie wyklucza bezpośredni, długotrwały kontakt studenta z profesorem, który jest niezbędny do zyskania kompetencji naukowych, ale także jest - czy potencjalnie jest - spotkaniem ucznia z mistrzem, które zaowocować powinno wytwarzaniem aktywnej poznawczo, wrażliwej etycznie postawy wobec świata. Staje się natomiast przykrą, sformalizowaną procedurą o niejasnym dla studentów uzasadnieniu.

Uniwersytet masowy

Zdiagnozowane przez J. Ortegę y Gasseta zjawisko hiperdemokracji zawładnęło ostatnio sferą intelektualną, powodując napływ do uniwersytetów mas ludzkich, dla których żyć to pozostawać takim, jakim się jest, bez podejmowania jakiegokolwiek wysiłku w celu samodoskonalenia, to płynąć przez życie jak boja poddająca się biernie zmiennym prądom morskim (Ortega). Ten sam autor, wśród cech człowieka masowego wymienia: tendencję do korzystania z dóbr dostępnych wcześniej tylko nielicznym, hermetyczność intelektualną, brak poczucia misji, pospolitość, natłok myśli przy braku umiejętności myślenia i zapał do nowych narzędzi przy nieznajomości zasad, dzięki którym ich powstanie było możliwe.

W związku z tą charakterystyką człowieka masowego nasuwa się pytanie: o ile zmienia się instytucja nawykła do elitarnego klienta, która nagle musi, a ze względów finansowych również chce, radzić sobie z masowością kształcenia akademickiego i, co z tego wynika - ze studentem masowym?

Jedyną możliwą odpowiedzią wydaje się umasowienie uniwersytetu w pewnych przynajmniej obszarach jego działania i wydzielenie w jego obrębie elitarnych enklaw, na przykład w postaci studiów doktoranckich czy też sfery badań naukowych, angażujących część kadry akademickiej. Czy zatem uniwersytet ma już cechy instytucji przeznaczonej dla masowego klienta? W świetle klasyfikacji G. Ritzera, z pewnością tak! Jego diagnoza oparta jest na Weberowskiej teorii społecznej, eksponującej pojęcie racjonalizacji (G. Ritzer, Magiczny świat konsumpcji, Wyd. Muza, Warszawa 2001). Uniwersytety wydają się być pojętnymi uczniami w zakresie tzw. racjonalności formalnej, która polega na wyborze środka do celu, ale wyborze kierowanym powszechnie przyjętymi regułami, prawami, przepisami. Owych reguł i norm upatruję w typowych dla współczesnej kultury zachodniej zracjonalizowanych instytucjach, dla których wzorcem była Fordowska koncepcja uzyskiwania produktu, a prototypem - restauracja McDonald. Należą do nich efektywność, kalkulacyjność i przewidywalność, które to reguły są niezbędne do sprawnego funkcjonowania instytucji przeznaczonej dla masowego klienta.

Efektywność wyraża się szybkością, sprawnością i możliwie „samoobsługowym”, nieinterakcyjnym przebiegiem założonego procesu. W przypadku instytucji edukacyjnej, takiej jak uniwersytet, szczególnie niekorzystne jest reglamentowanie kontaktu między wykładowcą a studentem. Nie do pomyślenia jest już studiowanie, jak to dawniej bywało, u takiego czy innego profesora. Teraz studiuje się kierunek odpowiadający danej dziedzinie wiedzy (czy raczej dyscyplinie naukowej), pobierając od wykładowcy, jak z automatu, odpowiednią porcję informacji i nie tracąc czasu na wspólną z nim kontemplację świata, biegnie się dalej, do kolejnego „automatu”, po kolejną porcję informacji. Na dobrą sprawę zupełnie możliwe jest całkowite wyeliminowanie spotkania studenta z wykładowcą, gdyż mogą go zastąpić lista lektur i komputer, który zweryfikuje stopień przyswojenia pobranej „wiedzy”.

Z punktu widzenia efektywności, redukowanie obecności nauczyciela akademickiego w procesie kształcenia jest bardzo pożądane, pozwala bowiem zaoszczędzić czas „marnotrawiony” na pytania, dyskusje, polemiki, egzaminy, konsultacje... i zwiększyć przepustowość studiów, a tym samym zwiększyć też liczbę studentów.

Kalkulacyjność wyraża się w eksponowaniu mierzalnej i policzalnej strony funkcjonowania danej struktury. W aspekcie funkcjonowania uniwersytetu idzie tu o zastępowanie form niewymiernych skalami, testami, kwestionariuszami, rankingami, widoczne w sferze jego pracy dydaktycznej i naukowej.

Zjawisko to ilustrują: testy egzaminacyjne, które zastępują coraz częściej tradycyjny egzamin ustny, polegający w dużym stopniu na dyskusji między wykładowcą a studentem, a także punktowy system oceny dorobku naukowego, w którym publikowane teksty zamieniane są na wartości liczbowe i na koniec - listy rankingowe, wskazujące pozycję danej uczelni wśród innych. Instytucja nastawiona na masowego klienta powinna bowiem posiadać obiektywne (policzalne) miary skuteczności swojego działania (w tym przypadku kształcenia).

Przewidywalność dotyczy powtarzalności reguł i zasad działania oraz dostępności wiedzy o tym fakcie. Uniwersytet, jeśli ma przyciągać masowego klienta, musi działać według przewidywalnych reguł, tak aby student był świadomy tego, czego należy oczekiwać i jakie musi podjąć kroki, aby pomyślnie przejść proces kształcenia. To dążenie do przewidywalności pokazują precyzyjnie opracowane minima programowe, zestawy przedmiotów, programy wraz z literaturą, podane do wiadomości studentów i na koniec - wymagania egzaminacyjne formułowane przez wykładowców wobec studentów. Zabiegi te mają zapewnić przejrzystość kształcenia, ale - parafrazując słowa R. Miller - uniemożliwiają „oczekiwanie na nieoczekiwane” skutki kształcenia.

Masowy klient lubi się dobrze bawić, jak pisze Neil Postman, ale źle znosi duży wysiłek intelektualny, co zdają się ostro widzieć wykładowcy akademiccy: (...) staram się ich motywować do nauki. Ostatnio rozesłałem im e-mailem materiały do przeczytania i poprosiłem dwie osoby o przygotowanie referatu na zajęcia. Na zajęciach okazało się jednak, że większość materiałów nie przeczytała, a autorzy referatu na wszelki wypadek w ogóle nie przyszli. Kiedy zapowiadam kartkówkę, sykają ze zniecierpliwieniem, jakby chcieli powiedzieć „znowu się czepia”. Czasem mam przykre wrażenie, że im przeszkadzam. Tylko po co płacą za studia? (T. Maćkowiak, Płać albo trać, „Newsweek”, nr 6/2004).

Uniwersytet dla masowego studenta musi nieuchronnie usprawnić proces kształcenia, musi zatem zredukować swoje wymagania, zwyczajnie bowiem nie jest w stanie utrzymać dotychczasowego poziomu bez radykalnej poprawy sytuacji materialnej. Logika podpowiada jednak absurdalność istnienia elitarnej instytucji przeznaczonej dla nieelitarnego klienta. Uniwersytet masowy zaczyna więc udawać uniwersytet, tak jak McDonald udaje restaurację.

Dr Małgorzata Lewartowska-Zychowicz, specjalistka w zakresie edukacji nauczycielskiej i pedagogiki ogólnej, pracuje w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Gdańskiego.