Społeczne przewidywanie

Celem Narodowego Programu „Foresight dla Polski” jest określenie kierunków badań naukowych i prac rozwojowych, które w perspektywie wieloletniej wpłyną na przyśpieszenie tempa rozwoju społeczno-gospodarczego, racjonalnego wykorzystania wyników badań w praktyce oraz stworzenia dla nich preferencji w przydziale środków budżetowych. Program jest realizowany z inicjatywy i pod kierunkiem ministra nauki i informatyzacji we współpracy z ministrem gospodarki, pracy i polityki społecznej. Obsługę organizacyjno-techniczną przedsięwzięcia zapewnia Ministerstwo Nauki i Informatyzacji. Zostało ono ujęte jako jedno z działań w zakresie wspierania innowacyjności w dokumencie „Plan działań prowzrostowych w latach 2003-2004”, przyjętym przez Radę Ministrów 1 lipca 2003 r.

Wyniki uzyskane dzięki realizacji Narodowego Programu Foresight powinny zostać wykorzystane w przygotowaniu Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-13.

Idea projektu Foresight

Foresight to systematyczny, przyszłościowy sposób docierania do informacji w celu budowania średnio- lub długookresowej wizji rozwojowej, jej kierunków i priorytetów, a w tym kontekście - podejmowanie bieżących decyzji i mobilizowanie wspólnych działań. Foresight tworzy język debaty społecznej oraz kulturę budowania społecznej wizji myślenia o przyszłości. W przypadku projektów typu foresight, analizy i oceny przeprowadzane są przy szerokim udziale aktorów społecznych, jak: przedsiębiorcy, naukowcy, przedstawiciele administracji publicznej, organizacji pozarządowych i społecznych, politycy, którzy, mając bezpośredni kontakt z nauką i gospodarką oraz regulacjami jej dotyczącymi, zapewniają merytorycznie poprawny opis problemów oraz wskazują możliwości ich rozwiązania.

Foresight jako proces został zastosowany po raz pierwszy przez Japonię w roku 1970 i upowszechniony na świecie w latach 90. XX wieku w takich krajach, jak: USA, Holandia, Niemcy, Wielka Brytania, Nowa Zelandia, Szwecja, a także na Węgrzech i w Czechach.

Pojęcie foresight w języku angielskim oznacza przewidywanie i nie ma jednowyrazowego polskiego odpowiednika. Można je rozumieć jako spojrzenie lub sięgnięcie w przyszłość, przy czym nie chodzi tylko o prognozę, ale o możliwość wpływu na bieg wydarzeń. Ma on na celu wskazanie i ocenę przyszłych potrzeb, szans i zagrożeń związanych z rozwojem społecznym i gospodarczym oraz przygotowanie odpowiednich działań wyprzedzających z dziedziny nauki i techniki. Zarówno sam proces foresight, jak i jego wyniki, są wykorzystywane przede wszystkim jako sposób tworzenia, a następnie realizacji polityki naukowej, technicznej i innowacyjnej państwa oraz jako narzędzie rozwijania w społeczeństwie kultury myślenia o przyszłości.

Jako forum debaty społecznej wykorzystuje się dyskusje panelowe, wybór technologii krytycznych, warsztaty celowe, metodę Delphi, scenariusze rozwoju dziedzin, seminaria, konsultacje społeczne itp. Wyniki procesu foresight informują decydentów o nowych tendencjach rozwojowych, pomagają uzgodnić scenariusze rozwoju, pozwalają zharmonizować działania partnerów społecznych (rządu, środowisk naukowych i przemysłowych, małych i wielkich firm, różnych sektorów gospodarki) oraz służą pomocą w ustaleniu kryteriów finansowania nauki i techniki.

Foresight jako nowoczesne narzędzie planowania wskazuje na najbardziej akceptowane społecznie sektory gospodarki i działania, na których powinna się koncentrować finansowa pomoc państwa. Ponadto wyniki zawarte w raportach pozwalają na ukierunkowanie zmian regulacji prawnych w sposób służący poprawie warunków funkcjonowania przedsiębiorstw przy zachowaniu lub zwiększeniu korzyści ekonomicznych państwa.

Zdrowie i życie

Określenie obszarów badań i ich struktury stanowi jedną z najważniejszych decyzji kształtujących projekt Foresight. Na podstawie analizy już wdrożonych procesów foresight w innych krajach, a także propozycji w ramach projektu „Foresight w sferze nauki i techniki: faza przygotowawcza”, zrealizowanego w Polsce ze środków Phare Sci-Tech II, oraz uwzględniając stan rozwoju dziedzin badawczych w różnych resortach, wstępnie wyodrębniono następujące pola badawcze: Zdrowie i życie (chemikalia i farmaceutyki, bezpieczeństwo żywności, technologie w medycynie), Zrównoważony rozwój (poziom życia społeczeństwa, energia, ekologia, technologie na rzecz ochrony środowiska, zasoby naturalne i nowe materiały, wzrost gospodarczy, infrastruktura), Technologie informacyjne i telekomunikacyjne (infrastruktura, sieci, dostęp do informacji, ePolska w eEuropie, edukacja), Bezpieczeństwo (ekonomiczne zewnętrzne i wewnętrzne, socjalne, techniczno-technologiczne, stabilność polityczna).

Do przeprowadzenia pilotażowego projektu Foresight, stanowiącego pierwszy etap realizacji kompleksowego, Narodowego Programu Foresight, wybrane zostało pierwsze pole badawcze Zdrowie i życie. Wybór tego pola badawczego nie jest przypadkowy i został dokonany ze względu na: wysoką skalę i różnorodność problematyki, duże poparcie społeczne, problem zmiany struktury demograficznej społeczeństwa, tradycje w produkcji czystej żywności, stwarzające szansę Polski na dobre miejsce w świecie w rozwoju tej dziedziny, wytyczne dla organizacji i finansowania sektora medycznego w Polsce oraz poszukiwanie niszy na polskim rynku farmaceutycznym i medycznym.

Obecnie sądzi się, że tak, jak tzw. paradygmat technologiczno-gospodarczy do lat 70. XX wieku opierał się na węglu i stali, a teraźniejszy na technologiach informatycznych i telekomunikacyjnych, tak przyszły będzie opierał się na biotechnologii, nastawionej na problematykę medycyny, rolnictwa oraz produkcji żywności wysokiej jakości. Ponadto pole badawcze Zdrowie i życie integruje różnorodną problematykę naukową, technologiczną, gospodarczą i społeczną, związaną z możliwością rozwoju gospodarki i poprawą jakości życia w Polsce, daje możliwość określenia kierunków badań, technologii, usług oraz produkcji rolniczej i przemysłowej, które mają szansę wpłynąć na poprawę stanu zdrowia społeczeństwa oraz na przyspieszenie tempa rozwoju społecznego i gospodarczego.

Uczestnicy projektu

Najtrudniejszą częścią każdego projektu Foresight jest etap wdrażania jego wyników. Dlatego też niezbędny jest udział w pracach organu, jakim jest Komitet Sterujący projektu Foresight, przedstawicieli tych resortów, które mają bezpośredni wpływ na kształtowanie polskiej gospodarki.

Projekt ma charakter apolityczny. Eksperci dobierani są zgodnie z ich kwalifikacjami i doświadczeniem, reprezentują różne grupy społeczne. Dobór ekspertów do pracy w projekcie Foresight ma charakter wieloetapowy. Spośród wszystkich spełniających kryteria kandydatów na ekspertów zostanie dokonana selekcja statystyczna, czyli wybór metodą losowania niezbędnej liczby ekspertów bezpośredniego udziału. Taki wybór został uznany za najsprawiedliwszy dla wszystkich zgłaszających się kandydatów. Eksperci bezpośredniego udziału będą pracować w panelu głównym Zdrowie i życie oraz szczegółowych panelach tematycznych (15-20 ekspertów w każdym panelu). Pozostali eksperci spełniający niezbędne kryteria, którzy podczas losowania nie zakwalifikowali się do pracy w panelach, będą brać udział w procesie konsultacji społecznych.

W prace nad pilotażowym projektem Foresight będą więc włączeni ostatecznie: przedstawiciele wybranych organów administracji rządowej, istotnych z punktu widzenia pola badawczego Zdrowie i życie, wybrani przez: ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego, zdrowia, gospodarki, finansów publicznych, rolnictwa oraz prezesa Rządowego Centrum Studiów Strategicznych, eksperci ds. foresight z Unii Europejskiej, naukowcy z Polskiej Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności, jednostek badawczo-rozwojowych oraz wyższych uczelni państwowych i niepaństwowych, przedstawiciele biznesu, funkcjonujący w cieszących się uznaniem na rynku firmach farmaceutycznych, a także produkujący żywność wysokiej jakości, sprzęt medyczny oraz wdrażający nowoczesne technologie w medycynie, służbie zdrowia i produkcji żywności, przedstawiciele organizacji pozarządowych, przedstawiciele mediów, dzięki współpracy z którymi możliwe będzie przeprowadzenie debaty z udziałem społeczeństwa, prowadzącej do koordynacji wspólnych działań dla rozwoju gospodarki i poprawy jakości życia w Polsce, przedstawiciele ugrupowań politycznych, które kształtują opinię społeczną, propagując swoje programy partyjne i posiadają zdolność przekonywania społeczeństwa o swoich racjach.

Współpraca z wymienionymi grupami aktorów społecznych może pomóc w lepszym zrozumieniu problematyki i celu, jakiemu służy realizacja Narodowego Programu Foresight, a przede wszystkim wdrożeniu jego wyników.

Metodologia i przebieg projektu

Metodologia przeprowadzenia pilotażowego projektu Foresight, pomimo wielu dostępnych technik, opierać się będzie na trzech narzędziach procesu foresight: 1) wyznaczeniu kluczowych technologii za pomocą specjalnie do tego celu dobranych kryteriów, opracowanych przez ekspertów głównego panelu tematycznego, co umożliwi określenie priorytetów polityki naukowej, naukowo-technicznej i innowacyjnej państwa oraz pozwoli na wyznaczenie rozwiązań i określenie przyszłych potrzeb gospodarki i społeczeństwa, 2) panelowej dyskusji ekspertów polegającej na prowadzeniu dialogu i uzgadnianiu stanowisk pomiędzy członkami grupy ekspertów, gdzie w krótkim czasie można osiągnąć wymierne rezultaty, która zwiększa liczbę zaangażowanych w pracę nad projektem aktorów reprezentujących różne interesy i grupy społeczne oraz 3) metodzie budowania scenariuszy, która wskazuje kierunki rozwoju, pomaga oszacować ich trafność, sugeruje sposoby osiągnięcia wyznaczonych celów, wskazuje na kluczowe decyzje, których podjęcie jest niezbędne w najbliższym czasie.

Bezpośredni udział ekspertów w pracach nad realizacją pilotażowego projektu Foresight rozpocznie się z chwilą powołania składu głównego panelu tematycznego Zdrowie i życie, który określi dziedziny szczegółowe w tym zakresie, przygotuje listy ekspertów przeznaczonych do pracy w panelach tematycznych oraz wybierze technologie krytyczne. Celem pracy poszczególnych paneli tematycznych będzie przygotowanie raportów cząstkowych. Końcowym rezultatem przeprowadzenia pilotażowego projektu Foresight będzie opracowanie raportu końcowego z pola badawczego Zdrowie i życie na podstawie raportów cząstkowych i ich weryfikacji w trakcie konsultacji społecznych.

Zakończenie realizacji pilotażowego projektu Foresight w dziedzinie Zdrowie i życie nastąpi do końca 2004 r. Uruchomienie pełnego Narodowego Programu Foresight planuje się natomiast na lipiec 2004 r., gdy zostaną opracowane raporty cząstkowe ze szczegółowych pól badawczych projektu pilotażowego.

Środki na realizację Narodowego Programu Foresight 2003-2006, zostały zaplanowane w budżecie nauki oraz w ramach funduszy strukturalnych Unii Europejskiej.

Rezultatem Narodowego Programu Foresight w Polsce powinno być ukierunkowanie rozwoju badań i technologii na dziedziny gwarantujące dynamiczny rozwój gospodarczy w perspektywie średnio- i długookresowej oraz racjonalizacja nakładów realizowanych ze środków publicznych. Ponadto, efektem Narodowego Programu Foresight powinno być stworzenie języka debaty społecznej oraz kultury budowania wizji myślenia o przyszłości, prowadzące do koordynacji wspólnych działań dla rozwoju gospodarki i poprawy jakości życia w Polsce.

Narodowy Program Foresight zapewni instrumenty do przewidywania kierunków rozwoju technologicznego i socjoekonomicznego, jako podstawowe narzędzie w procesie planowania strategicznego w sektorze publicznym i prywatnym. Wprowadzenie nowych aktorów do realizacji projektu pozwoli na poznanie innego niż ekspercki punktu widzenia problemów, stworzenie poczucia współuczestnictwa i zaangażowania uczestników, poprawienie efektywności i trafności procesów decyzyjnych oraz pozyskanie społecznej akceptacji podjętych w trakcie realizacji projektu decyzji.

Wskazanie na priorytety inwestycyjne w sferze badań i rozwoju technologicznego, odkrywanie potencjalnych możliwości, demonstrowanie dostępnych osiągnięć technologicznych, przedstawienie znaczenia badań naukowych i ich absorpcji przez gospodarkę powinno doprowadzić do zmiany orientacji polityki naukowej i innowacyjnej państwa z gospodarki tradycyjnej na gospodarkę opartą na wiedzy.

Mgr Iwona Nowicka jest pracownikiem Wydziału ds. foresight w Departamencie Strategii i Rozwoju Nauki Ministerstwa Nauki i Informatyzacji.