Nauczyciele akademiccy i studenci nieakademiccy

Połączenie wyższych uczelni w jednym resorcie ze szkołami średnimi i podstawowymi tworzy złudzenie, że mamy do czynienia z jednolitym systemem szkolnictwa i stanem nauczycielskim. System przekazywania wiedzy w szkole jest jednak inny niż ukształtowany przez wieki europejski model uniwersytetu jako wspólnoty akademickiej - nauczających i nauczanych. Nie może być bowiem uniwersytetu bez prowadzenia badań naukowych, samo przekazywanie wiedzy jest cechą szkoły, a nie uczelni. W szkole nauczyciel ma obowiązek być mądrzejszy od ucznia i nie może przyznać, że czegoś nie wie. W uniwersytecie nauczający ma mieć nie tylko większe doświadczenie od nauczanych, ale i odwagę przyznania się do swej niewiedzy w kwestiach szczegółowych.

Student to dorosła osoba studiująca, której nie należy mylić z osobą zapisaną do szkoły wyższej. Jest podmiotem, a nie przedmiotem procesu dydaktycznego. W szkole są klasy, klasówki, lekcje, uczniowie i nauczyciele, w uczelni - sale wykładowe, zaliczenia, wykłady, studenci oraz profesorowie i wykładowcy. Istotną przyczyną obecnego stanu polskiej edukacji wyższej jest pomylenie tych dwóch porządków. Przed wojną istnieli profesorowie licealni i gimnazjalni, która to nazwa odzwierciedlała ich kwalifikacje. Termin wyższa uczelnia miał wówczas głęboki sens, informował bowiem o istnieniu również renomowanych szkół nie dających absolwentom wyższego wykształcenia.

Symptomem degrengolady rangi profesora uniwersytetu w realnym socjalizmie było zredukowanie go do rangi nauczyciela akademickiego. Ten kuriozalny stan jest totemem państwa wciąż ludowego, chociaż już kapitalistycznego, wbitym w korpus systemu edukacji. Jest kolejnym etapem bitwy o edukację narodową, rozpoczętej od pauperyzacji zawodu nauczyciela i negatywnej do niego selekcji. Nieuniknionym skutkiem jest obniżenie się średniego poziomu wiedzy ogólnej, zarówno nauczanych, jak i nauczających. Trzy błędy ortograficzne, które dyskwalifikowały powojennego maturzystę, obecnie nie dyskwalifikują nawet autorów podręczników akademickich, niejednokrotnie z tytułem profesorskim.

Istota kształcenia

Studia polegają na studiowaniu, a nie na uczeniu, są samodzielnym zgłębianiem wiedzy przez studenta. Żaden profesor wyższej uczelni z prawdziwego zdarzenia nikogo nigdy niczego nie nauczył i nie nauczy. Od tego jest nauczyciel. Profesor ma wykładać, nauczać i kształcić. Wykładanie to przedstawianie stanu wiedzy i niewiedzy w danej dziedzinie. Do tego jest konieczne prowadzenie badania naukowych. Nauczanie polega na wskazywaniu drogi i stawianiu wyzwań intelektualnych, kształcenie natomiast - na kształtowaniu osobowości przez dawanie świadectwa samym sobą. Do tego są potrzebne kwalifikacje nie tylko intelektualne, ale i moralne.

Klasycznym forum nauczania uniwersyteckiego jest seminarium, co po łacinie oznacza szkółkę drzew, gdzie rozsiewa się wiedzę i hoduje wyrastające osobowości. Nie przypadkiem wywodzi się od gaju Akedemosa. Kultura w ogóle wywodzi się od uprawy, dlatego też kształcenie przypomina pracę rolnika, dając trwałe rezultaty dopiero po dłuższym czasie. Prowadzić seminaria, a więc nauczać, miał tradycyjnie prawo tylko profesor. Obecnie coraz częściej dopuszcza się jednak do tego niedoświadczonych doktorów. Profesor kształcący studentów ma dawać świadectwo wiedzy, kompetencji, umiłowania mądrości i poszanowania wartości. Tego nie zrobi nauczyciel akademicki, mający narzucić słuchaczom swą wolę i poglądy. Studenci potrafią docenić autorytety oraz ich wysokie wymagania merytoryczne.

Uczenie to przedstawianie faktów, zawsze uproszczonych i zdezaktualizowanych. Nauczanie polega natomiast na zachęcaniu do własnego myślenia. A myśli tylko ten, kto wątpi. Niezgodę studenta na stwierdzenia wykładowcy trzeba więc traktować jako przejaw myślenia i oceniać pozytywnie. Od studenta należy wymagać argumentacji i obrony własnych poglądów. Nie da się zatem nauczać przez proste przekazywanie wiedzy. Konieczne jest odnoszenie się do systemu wartości oraz jego kształtowanie - kształcenie całego człowieka.

Kapitał kulturowy

Kształcenie jest rozwijaniem kapitału kulturowego. Podstawowym mechanizmem socjalizacji studentów była zawsze tradycja i atmosfera środowiska akademickiego. Etos akademicki był tradycyjnie elitarny. Ten ustabilizowany układ stosunków społecznych i mechanizmu reprodukcji elity intelektualnej został zaburzony w XX wieku przez kilka procesów: eksterminację polskiej elity intelektualnej przez obu okupantów w czasie II wojny światowej; rewolucję kulturalną wczesnych lat realnego socjalizmu, która wypromowała dużą grupę nowej inteligencji pochodzenia plebejskiego; trwale i strukturalnie antyinteligencką postawę władzy partyjno-państwowej, czego widomym skutkiem była celowa pauperyzacja zawodów inteligenckich; masowe pojawienie się od lat 90. szkół wyższych w ośrodkach nie tylko nie mających tradycji akademickich, ale nawet inteligenckich. Uczelnię niepubliczną założyć dość łatwo, kształcić w niej - bardzo trudno. Przed półwieczem wyrosło bowiem pokolenie, w którego karierze zawodowej chęć szczerą ceniono wyżej od matury. Obecnie przechodzi ono na emeryturę, zostawiając po sobie swych wychowanków i własny system wartości.

Dysfunkcja społeczna

Kształcenie na poziomie uniwersyteckim opiera się na założeniu, że wiedza jest całością i częścią znacznie szerzej rozumianej kultury, a jej podział na dyscypliny ma bardziej znaczenie organizacyjne niż merytoryczne. Wykracza to poza przyjęty w edukacji szkolnej atomizm, według którego wiedza jest poszatkowana na niepowiązane ze sobą przedmioty dydaktyczne. Kształcenie w wyższej uczelni nie może się więc ograniczać do przekazywania wiedzy w oderwaniu od systemu kultury, którego jest częścią. Nawet najbardziej wyspecjalizowany wykładowca z prawdziwego zdarzenia nie może pozostawiać wątpliwości, że na zajęciach z przedmiotów ścisłych nie przestają obowiązywać zasady ortografii, a na przedmiotach humanistycznych tabliczka mnożenia.

W latach 80. pojawiły się w szkole podstawowej, a następnie upowszechniły, zjawiska dysleksji, dysgrafii, dysortografii, dyskalkulacji i braku kindersztuby. Nasilenie tych zjawisk jest miarą niepowodzenia systemu edukacji szkolnej. Uczniom wykazującym te dysfunkcje wydawano dokumenty zwalniające ich od obowiązku poprawnego czytania, pisania, liczenia i kulturalnego zachowania. Obecnie zjawisko to dotarło do wyższych uczelni. Rodzi to pytanie, czy umiejętności te są niezbędnym warunkiem ukończenia szkoły podstawowej, czy też jest możliwe masowe promowanie magistrów z tymi dysfunkcjami społecznymi?

Odpowiedzią obecnego kierownictwa MENiS na to pytanie była decyzja wprowadzająca dodatkowe godziny wychowania fizycznego w zamian za „uproszczenie wymagań” dotyczących wiedzy w zakresie nauk przyrodniczych i humanistycznych, w tym likwidację obowiązkowego egzaminu z matematyki na maturze. Znajomość matematyki na poziomie szkoły średniej staje się zatem wiedzą hobbystyczną, a nie kanonem wiedzy człowieka ze średnim wykształceniem.

Pojawia się pytanie, czy osoby dotknięte wspomnianymi dysfunkcjami są w stanie opanować zasób wiedzy i umiejętności charakteryzujących inteligenta, czy raczej należy je uznać za analfabetów funkcjonalnych? Obserwowanym rezultatem kuriozalnych rozwiązań instytucjonalnych MENiS jest postępujące rozwarstwienie placówek szkolnictwa wyższego - niezależnie od ich nazw - na wyższe uczelnie, w których niezbędna będzie nie tylko umiejętność czytania, poprawnego pisania i liczenia, ale również logicznego formułowania zdań i abstrakcyjnego myślenia, oraz na wyższe szkoły zawodowe, gdzie umiejętności takie wymagane nie będą. W ten sposób zlikwidowane na poziomie szkolnictwa ponadpodstawowego zasadnicze szkoły zawodowe odrodzą się na poziomie szkolnictwa wyższego. Pozytywnym rezultatem tej operacji będzie tylko poprawa abstrakcyjnych wskaźników skolaryzacji oraz korzyści ekonomiczne wyższych szkół zawodowych, masowo zasilanych osobami z dysfunkcjami społecznymi.

Wartości a komercja

Popyt na wyższe wykształcenie ma wymierną wartość rynkową. Zwiększenie wymagań wobec maturzystów o umiejętność poprawnego czytania, pisania i liczenia mogłoby popyt ten zmniejszyć, co w okresie nadchodzącego niżu demograficznego oznaczałoby zwiększoną konkurencję między placówkami szkolnictwa wyższego. Dla najsłabszych szkół wyższych miałoby to przykre skutki, gdyż ich potencjalna klientela nie przebrnęłaby przez sito egzaminu maturalnego.

Szkodliwe skutki komercjalizacji szkolnictwa wyższego wynikają z nierównoprawnego traktowania uczelni publicznych i niepublicznych. Przy żenująco niskich, zmniejszających się i nieefektywnie rozdysponowanych nakładach finansowych państwa na edukację i naukę trwa desperacka rywalizacja uczelni o czesne klientów. Skoro rzymska zasada pecunia non olet odnosiła się do braku skrupułów przy pobieraniu opłat od szaletów publicznych, to niby dlaczego miałaby się nie odnosić do pobierania czesnego od osób zapisanych na studia, chociaż nie mających predyspozycji do studiowania? Stąd dylemat moralny: czy kształcić ludzi, aby zapewnić im status inteligentów z wyższym wykształceniem, nie dla wszystkich z nich przecież osiągalny, czy raczej dbać o finanse placówki, a więc o obfity nabór i niewielką selekcję uczestników studiów, kosztem rezygnacji z akademickich norm etycznych i przyzwolenia na narzucenie uczelni norm obyczajowych i kulturowych klientów?

Zasady i wymagania

Niezależnie od stopnia akceptacji ewolucji tradycyjnych norm akademickich powstaje pytanie o minimalny zestaw zasad moralnych, etycznych i obyczajowych, którego naruszenie jest zagrożeniem dla każdej placówki edukacyjnej. Repertuar zachowań słuchaczy technikum budowlanego w Toruniu nie został jeszcze stwierdzony w żadnej placówce szkolnictwa wyższego, nie można jednak zakładać, że są one z natury rzeczy od takich zagrożeń wolne. Zagrożenia zachowaniami patologicznymi są bowiem zawsze funkcją kapitału kulturowego nie tylko słuchaczy placówek edukacyjnych, ale i ich kadry dydaktycznej.

Nałożenie się wpływów komercjalizacji usług edukacyjnych, selekcji negatywnej kadr dydaktycznych, demokratyzacji hierarchicznej struktury uczelni, przy wcześniejszej dezintegracji wspólnoty nauczających i nauczanych, permisywizmu wychowawczego oraz nasilenia postaw roszczeniowych, zaowocowało praktyką jednostronnego rozszerzania praw ucznia, a następnie i słuchacza, niezrównoważonych zestawem jego obowiązków, a następnie postępującą deprecjacją systemu norm obyczajowych i etycznych w szkolnictwie wyższym. Pojawia się zatem kwestia wypracowania kodeksu zasad obowiązujących całą wspólnotę akademicką.

Skuteczność przepisów jest jednak związana z oparciem ich na wartościach. Wartości są akceptowane i zinternalizowane, kształtując odpowiadające im zachowania. Skuteczność kodeksu etycznego zależy więc albo od ogólnej akceptacji jego zasad w danej wspólnocie, albo od skuteczności sankcji wobec jednostek zasad tych nierespektujących. Kryje się w tym milczące założenie, że w ogóle mamy do czynienia ze wspólnotą, a nie tylko zbiorowością. Jeśli nauczający i nauczani tworzą dwie zantagonizowane grupy, to pozostaje tylko przymus. Jeśli nawet sami nauczający nie stanowią wspólnoty lecz tylko zbiorowość, to sprawa jest niebywale trudna.

Klucz do naprawy

Rozpatrywanie upadku dobrych obyczajów w wyższych uczelniach poza kontekstem organizacyjnym systemu edukacji w Polsce może prowadzić tylko do mentorstwa. Słuszne postulaty pozostaną zbiorem pobożnych życzeń, jeśli regulacje prawne będą zmierzały w przeciwnym kierunku.

Kluczem do poprawy systemu edukacji w Polsce są znaczne podwyżki płac dla nauczycieli szkół podstawowych. Złe opłacanie nauczycieli powoduje selekcję negatywną do zawodu i złe uczenie uczniów, którzy trafiają potem na uczelnie bez umiejętności myślenia abstrakcyjnego i logicznego formułowania myśli. Magistrowie, którzy nie opanowali zasad ortografii i savoir- vivre.u, albo robią doktoraty na miarę swych możliwości i natychmiast zaczynają prowadzić seminaria magisterskie, albo idą uczyć w szkole, w obu wypadkach powielając strukturę niedorozwoju intelektualnego i dysfunkcji społecznej. Z zażenowaniem trzeba zatem zgodzić się z Leninem, że państwo, w którym nauczyciel zarabia mniej niż policjant, jest państwem policyjnym. Pytanie brzmi tylko, czy takie właśnie państwo spełnia aspiracje cywilizacyjne Polaków, by dogonić szybko uciekający świat rozwinięty?