Przyszlość potrzebuje przeszłości

Żyjemy w czasach przemian. Sięgają one wszystkich sfer życia: polityki, kultury, gospodarki, obyczajowości i również, a może przede wszystkim, wiedzy. Szacuje się, że w naukach stosowanych zasób informacji ulega podwojeniu co pięć lat. Towarzyszy temu szybka dewaluacja wiadomości, wiedza z wczoraj nie jest aktualna dzisiaj, wiedza z dzisiaj nie będzie ważna jutro. Dezaktualizacja obejmuje również tradycyjne schematy interpretacyjne oraz kodeksy działania. Jeżeli dodamy do tego postępującą demokratyzację życia społecznego, wymagającą od każdego ciągłego podejmowania decyzji, to jednostka stoi w obliczu konieczności ustawicznego wydawania sądów na temat nieznanych sobie zjawisk. Przypadkowy charakter tych rozstrzygnięć można zminimalizować, wyposażając indywiduum w narzędzia do samodzielnego rozumienia i oceny sytuacji.

Opisane okoliczności zmuszają do namysłu: jak kształcić młodzież, jeżeli zapotrzebowanie na nową wiedzę fachową i społeczną zmienia się szybciej niż może to zapewnić system oświaty?

Poniżej rozważam to zagadnienie z perspektywy szkoły wyższej, uwzględniając wyłącznie jeden jego aspekt. Otóż, na wskazane problemy uczelnie reagują najczęściej mnożeniem liczby zajęć zawodowych. Towarzyszy temu ograniczanie wymiaru czy wręcz usuwanie przedmiotów pozbawionych wyraźnego odniesienia praktycznego. Eliminacja ta dotyczy przede wszystkim filozofii, którą traktuje się jako zbędny balast. Jest to zjawisko szkodliwe.

Bronię tu tezy, że niezbywalnym elementem programów wszystkich studiów wyższych winna być historia filozofii. Stanowi ona bowiem fundamentalny element wykształcenia, który zyskuje na znaczeniu w czasach radykalnych przemian oraz w sytuacji politycznej, w której ogromnej wagi nabiera idea europejskości. Poniżej uzasadniam to stanowisko i czynię to w dwóch krokach. Najpierw pokazuję, co uzyskuje się dzięki studiowaniu filozofii jako takiej, a następnie - co zawdzięcza się znajomości historii filozofii.

Dlaczego filozofia

Od dawna zwraca się uwagę na „barbarzyństwo specjalizacji”, podkreślając, że wiedza profesjonalna daje dużo informacji o małym wycinku zjawisk, nie dostarcza natomiast narzędzi do rozumienia rzeczywistości wykraczającej poza przedmiot danej dyscypliny. W konsekwencji, absolwent wyższej uczelni wyposażony wyłącznie w wiedzę specjalistyczną będzie miał kłopoty zarówno w sferze zawodowej, jak i pozazawodowej.

Ograniczenie wykształcenia do wiedzy fachowej nie wystarcza do dobrego wykonywania wyuczonej profesji, gdyż nie wyposaża w wiele niezbędnych do tego kompetencji. Na przykład nie przygotowuje do podejmowania fachowych decyzji, nie uczy bowiem przewidywania przyszłości, intelektualnej i moralnej samodzielności, odpowiedzialności za siebie i innych, widzenia świata z perspektywy odmiennej niż własna i uwzględniania interesów różnych grup społecznych itp. Ponadto dysponowanie wyłącznie wiedzą specjalistyczną usztywnia tok myślenia, co utrudnia przekwalifikowanie się, a prognozy mówią, że w przyszłości każdy będzie zmuszony wielokrotnie zmienić zawód.

Obywatel z wyższym wykształceniem, którego kompetencje ograniczają się do sfery jego specjalizacji, nie będzie również rozumiał świata, jako całości zjawisk, a w związku z tym, nie będzie umiał się w nim racjonalnie znaleźć. W Białej księdze kształcenia i doskonalenia. Nauczanie i uczenie się. Na drodze do uczącego się społeczeństwa, wydanej przez European Comunitas, podkreśla się, że owa umiejętność stworzy kryterium podziału na tych, którzy rozumieją oraz na tych, którzy nie rozumieją rzeczywistości. Każdego dnia stajemy bowiem w obliczu nowych faktów i przed nieznanymi nam sytuacjami. Niezbędna staje się sztuka ich interpretacji. Obejmuje ona: primo - eliminację danych nieważnych, secundo - nadanie sensu informacjom istotnym, co polega na znalezieniu całości, w którą można je włączyć. Konieczne w tej procedurze są przede wszystkim: znajomość norm i wartości służących jako kryteria selekcji danych, samodzielność i plastyczność intelektualna (zakładająca zdolność wykraczania poza podejście operacyjne i znane schematy myślowe), dysponowanie szeroką pulą kulturowo i ponadczasowo ważnych całości oraz wzorów interpretacyjnych.

Kompetencje niezbędne do wywiązania się z powyższych zadań pomaga wyrabiać wykształcenie filozoficzne. Filozofia nie jest bowiem jedną z wielu dyscyplin szczegółowych, lecz refleksją szczególną. Istnieją olbrzymie kłopoty z podaniem odpowiedzi na pytanie, czym ona jest. Przyjmuję, że „filozofia jest krytycznym rozważaniem rzeczywistości oraz twierdzeń i teorii, które głoszą, że dostarczają wiedzy o rzeczywistości” (Nagel).

W takim ujęciu filozofia dzieli przedmiot swojej refleksji, rzeczywistość, z innymi dyscyplinami. Jeden z jej wyróżników stanowi natomiast holistyczna optyka oglądu tego obiektu. Filozofia ujmuje go - cokolwiek by nim było: uniwersum czy dowolny jego fragment - całościowo. Zatem, o ile dyscypliny szczegółowe dostarczają informacji o pewnych aspektach rzeczy (własnościach fizycznych czy chemicznych itp.), odwodząc nas przez to od prób zrozumienia: po pierwsze - tego przedmiotu jako całości, dwa - świata jako całości, to filozofia czyni wysiłki globalnego ujęcia rzeczy i pomaga włączyć je do totalnego obrazu rzeczywistości. Przy tym nie sumuje wiedzy nauk szczegółowych, lecz stosuje odmienne niż one podejście, usiłując uchwycić istotę, a nie przejawy poznawanego obiektu.

Filozofia bada rzeczywistość także w swoistym sobie celu. Na pytanie: co to za cel? czy inaczej: po co filozofia? można odpowiedzieć: po nic, podkreślając w ten sposób rozumiejący cel jej rozważań. Filozofia bada bowiem swój przedmiot przede wszystkim ze względu na samo jego poznanie, a nie ze względu na zewnętrzne w stosunku do tego poznania zastosowanie.

W związku ze swoim celem refleksja filozoficzna różni się od operacyjnej (cechującej myślenie potoczne i pewne poziomy naukowego) ukierunkowaniem: nastawiona jest na przeszłość, a nie na przyszłość. Troszczy się bowiem przede wszystkim o to, co już jest, a nie o to, co ma dopiero nastąpić. Nie interesuje się przy tym pochodzeniem (genezą) zjawisk, lecz tym, czym one są (nie pyta: jak zrobić krzesło? czy: jak powstało to krzesło?, lecz: co to jest krzesło?).

Reasumując, zwróćmy uwagę, że dzięki swojej specyfice filozofia nie tyle odkrywa nowe zjawiska, nie tyle projektuje i prognozuje, lecz proponuje inne spojrzenie na znane już fenomeny. Dzięki temu filozofia służy scalaniu naszej wiedzy, pochodzącej z różnych źródeł, uczy rozumienia świata. Ów rozumiejący namysł nad rzeczywistością nie pojawia się jednak samoistnie. Nie od razu i nie każdy myśli w ten sposób, gdyż tego typu refleksja wymaga spełnienia pewnych warunków. Konieczne jest tu zburzenie poczucia pewności, że zdroworozsądkowa wizja świata jest jedyna i oczywista. Takiego odkrycia dokonuje niewolnik z jaskini Platona, kiedy odwraca głowę od obrazu cieni i patrzy w stronę rzeczy realnych. Tylko nieliczni dokonują takiego zwrotu samodzielnie, większość potrzebuje do tego odpowiedniej edukacji.

Dlaczego historia filozofii?

Wielu autorów wskazuje na nieodzowność filozofii w programach studiów. Nie są oni jednak zgodni w kwestii, jaka winna to być filozofia. Stoję na stanowisku, że optymalne wyjście stanowi tu historia filozofii (co nie wyklucza, że słuchacze powinni mieć wcześniej zajęcia warsztatowe wyrabiające kompetencje niezbędne do studiowania filozofii).

Fundamentalna racja za takim rozwiązaniem tkwi w specyfice samej filozofii, która polega na tym, że „kultura filozoficzna ma charakter par excellence historyczny” (Kołakowski). Otóż filozofia pozostaje w osobliwej relacji do swej przeszłości, podobnej jak sztuka, lecz zupełnie odmiennej niż nauki szczegółowe. Nie zachodzi w niej wchłanianie starych osiągnięć przez nowe, jak to się dzieje w naukach przyrodniczych, które przez to tuszują własną historię. W obrębie filozofii postęp - jeżeli można o nim mówić - przebiega dzięki dodaniu odmiennych rozwiązań jakiegoś problemu do puli stanowisk już istniejących. Z tego powodu poznanie jednego stanowiska filozoficznego nie mówi nic o specyfice stanowiska innego.

Filozofia nieustannie przywołuje swoją tradycję. W jej dziejach powraca się permanentnie do tych samych pytań i do udzielonych już kiedyś odpowiedzi. Ciągle przypomina się to, co zostało zarzucone jako rzekomo przestarzałe, lecz powrót ten nigdy nie przebiega ani w tej samej formie, ani w identycznym języku jak w przeszłości. W każdej epoce stare problemy sytuowane są w nowym kontekście i wyrażone z użyciem nowych kategorii. Z tego powodu za Heglem można powiedzieć, że filozofia stanowi integralny i niezmiernie ważny składnik kultury umysłowej danych czasów, gdyż w jej koncepcjach dana epoka wyraża w najdojrzalszy dla siebie sposób własną specyfikę.

W rezultacie, filozofię charakteryzuje daleko idąca wieloznaczność, tzn. w każdej kwestii proponuje ona wiele odpowiedzi, stąd mnogość jej nurtów i kierunków. Zatem ograniczenie edukacji filozoficznej do omawiania jednej dyscypliny czy jednego trendu nie pozwala zrozumieć ani głębi dowolnego zagadnienia filozoficznego, ani uchwycić specyfiki tej dyscypliny. Studiowanie filozofii w oderwaniu od jej historii jest ułomne.

Znajomość historii filozofii odsłania różnorodności rozwiązań, pokazuje, jak w przeszłości stawiano i rozwiązywano fundamentalne dla człowieka problemy oraz jakie sensy nadawano kluczowym pojęciom (takim jak: prawda, dobro, piękno, człowiek, świat itp.). Jednak wiedza o wielości następujących po sobie koncepcji nie jest celem kształcenia, o które mi tu chodzi. Pewna erudycja filozoficzna staje się dopiero punktem wyjścia do ważnych procesów świadomościowych, które winny zajść u adepta tej wiedzy.

Po pierwsze - znajomość historii filozofii ujawnia zmiany sensów danych kategorii i problemów, a dzięki temu pozwala śledzić drogę rozwoju ludzkiego rozumu, mówiącą o jego zwrotach, ograniczeniach i możliwościach (Panasiuk).

Po drugie - orientacja, jak ujmowano w przeszłości różne pojęcia, sprzyja dostrzeżeniu, jak doszło do ukonstytuowania współczesnej ich treści, co w nich zostało zachowane, a co utracone. Dzięki temu możliwe staje się rozumienie aktualności i to nie tylko jej historycznych uwarunkowań, ale również jej specyfiki. Otóż przez odniesienie współczesnych rozwiązań do wielości rozwiązań historycznych, przez ujęcie tego, co im wspólne i tego, co je różni, zbliżamy się do uchwycenia istoty, inaczej - ogólności danych kategorii. Dopiero jej znajomość pozwala uchwycić swoistość każdego rozwiązania, w tym obecnego.

Po trzecie - znajomość wielu, często wykluczających się, rozwiązań tych samych kwestii, fundamentalnych dla obrazu świata każdego człowieka, może być katalizatorem załamania się poczucia oczywistości, które towarzyszy zdroworozsądkowej wizji świata. Owo zrodzenie problematyczności potocznego obrazu rzeczy stanowi warunek przyjęcia postawy refleksyjnej wobec świata. Nastawienie to, specyficzne dla europejskiego kręgu kulturowego, zostało w nim zaszczepione przez filozofię.

Po czwarte - głęboka refleksja filozoficzna wywiera efekt oświeceniowy. Polega on na tym, że dana jednostka nie tylko gromadzi wiedzę, ale również uwzględnia (internalizuje) ją przy budowaniu wizji świata i siebie. Takim oświeceniowym rezultatem, płynącym ze znajomości trzechtysiącletniej tradycji filozofii, w której panuje „chroniczny deficyt konsensu”, może być „umiejętność życia z otwartymi aporiami i naddatkami rozbieżnych sensów” (Marquard). Sprzyja to porzuceniu postawy dogmatycznej na rzecz postawy tolerancji, rozumianej jako dostrzeganie w odmienności pozytywnej wartości kulturowej, stanowiącej o rozwoju i chroniącej przed wojnami „interpretacyjnymi”, w których przeciwnicy zabijają się w imię jedynie ważnej wykładni jakiejś księgi, teorii czy zjawiska.

Podsumowując, zwrócę uwagę na niezwykle aktualny w naszej sytuacji politycznej atut przemawiający na rzecz powszechnego nauczania historii filozofii. Z jednej strony, jej studiowanie umożliwia zrozumienie własnej tożsamości, jakkolwiek ujmowanej: jako tożsamość osoby, narodu czy epoki itp. „Do samych siebie docieramy przez historię” (Brague), „tylko historia może powiedzieć człowiekowi, kim jest” (Dilthey). Z drugiej strony, pozwala dostrzec, że używane przez nas rozwiązania i kategorie pojęciowe mają stałe jądro, niezależne od języka i lokalnej sytuacji społeczno-gospodarczej, lecz posiadające charakter ponadnarodowy, powszechny w wymiarze europejskim. Otóż, z tego względu, nauczanie historii filozofii doskonale nadaje się do budowania poczucia wspólnoty europejskiej. Europejskość bowiem to nie tylko jedność terytoriów, granic, praw i interesów gospodarczych, ale również wspólnota wartości, idei oraz nastawienia do rzeczywistości. Europejskości nie dziedziczy się jednak biologicznie, lecz winna być wpajana w procesie edukacji, a potem wypracowana przez indywiduum. „Nie rodzimy się Europejczykami, lecz możemy się nimi stać” (Brague).

Podkreślę, funkcja wykształcenia filozoficznego nie polega na zastępowaniu, czy uzupełnianiu wiedzy zawodowej, lecz ma stanowić jej fundament oraz zwieńczenie. Fundament, gdyż dostarcza podstawowych przekonań i wartości, które tworzą strukturę i drogowskazy porządkujące wiedzę szczegółową oraz ukierunkowują działania. Zwieńczenie, ponieważ uczy nas rozumieć otaczający świat jako całość i dystansować się do natłoku informacji. Zauważmy, że między fundamentem i zwieńczeniem rozpościera się przestrzeń, która musi być wypełniona przez wiedzę inną niż filozoficzna.

Dr hab. Aldona Pobojewska, prof. UŁ, filozof, jest dyrektorem Instytutu Filozofii Uniwersytetu Łódzkiego.