)
Internet, ze wzgldu na swj zasig i atwo dostpu, jest doskonaym narzdziem upowszechniania nauki. Czy i jak t szans wykorzystuje polski spoeczny ruch naukowy? W jakim stopniu tego typu organizacje s obecne w Internecie, czy ich obecno suy tylko wasnym celom statutowym, czy jest te zorientowana na innych uytkownikw informacji? A przede wszystkim, czy i w jakiej formie upowszechniane s osignicia nauki? Penetracj Internetu ograniczyam do towarzystw i stowarzysze o charakterze naukowym i naukowo-technicznym, pomijajc te, ktre dziaaj wycznie w sferze kultury. Pominam rwnie fundacje dziaajce na rzecz nauki, ich cele statutowe s bowiem nieco odmienne od towarzystw i stowarzysze. Analiza nie dotyczya te polonijnych towarzystw naukowych, bo uzyskana lista adresowa zapewne nie byaby kompletna. Warto jednak odnotowa istnienie np. 18 polonijnych towarzystw medycznych.
Podstawowym rdem informacji skierowujcej bya baza danych „Spoeczny ruch naukowy”, udostpniana przez Orodek Przetwarzania Informacji (http://bazy.opi.org.pl/). Niestety, baza jest niekompletna zarwno w odniesieniu do wykazu podmiotw, jak i adresw ich witryn internetowych. Po uzupenieniach wykaz analizowanych towarzystw i stowarzysze liczy 342 pozycje, a list 126 adresw internetowych uzyskanych z tej bazy uzupeniono o 68 adresw uzyskanych bezporednio drog wyszukiwania w Internecie. Poniewa niektre witryny nie dziaaj lub s w budowie, ostatecznie analiza treci dotyczya 175 stron www i std pierwszy wniosek: tylko poowa analizowanych towarzystw i stowarzysze naukowych jest obecna w Internecie. Naley w tym momencie wyjani, e sporo oddziaw regionalnych lub sekcji tematycznych utrzymuje wasne strony www i w takich przypadkach wszystkie one byy traktowane cznie, jako jedna witryna danego towarzystwa lub stowarzyszenia.
Witryny internetowe towarzystw naukowych zawieraj - lub powinny zawiera - gwnie dwa typy informacji: informacje dotyczce funkcjonowania towarzystwa i kierowane gwnie do jego czonkw i sympatykw (cele, struktura, formy aktywnoci, formy uczestnictwa, dziaalno) oraz informacje z zakresu upowszechniania osigni nauki i popularyzacji wiedzy, ktrych odbiorcami mog by wszyscy zainteresowani dan tematyk. Przedmiotem analizy byy oba te aspekty dziaalnoci informacyjnej, ale bardziej interesujcy by wtek powszechnie dostpnej informacji edukacyjnej.
)
Jeli chodzi o wizerunek towarzystw, to prawie wszystkie witryny zawieraj chociaby bardzo krtk informacj opisow o celach, zadaniach i prowadzonej dziaalnoci, a ponad 80 proc. - informacje o wadzach i strukturze organizacyjnej. Ponad poowa witryn zawiera tre statutw, a prawie na co trzeciej mona znale elektroniczn posta deklaracji czonkowskiej. Blisko poowa towarzystw informuje o swojej historii i s to niekiedy obszerne, bardzo interesujce i starannie przygotowane opracowania. Przykadem moe suy historia Polskiego Towarzystwa Nauk Weterynaryjnych lub Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego. W ramach prowadzonej dziaalnoci podawane s gwnie informacje o konferencjach, zjazdach, seminariach i innych spotkaniach naukowych oraz informacje o wasnych wydawnictwach naukowych (czasopismach i ksikach). W przypadku konferencji czsto zamieszczane s formularze zgoszeniowe i streszczenia referatw, natomiast w przypadku wydawnictw - co warte podkrelenia - obecnie wicej ni co trzecia witryna zawiera czasopisma w wersji elektronicznej (co najmniej spisy treci, ale rwnie streszczenie, a czsto cae artykuy; dotyczy to wasnych czasopism naukowych lub biuletynw informacyjnych). Ponadto witryny zawieraj biece komunikaty, informacje dotyczce spotka, skadek itp. Czasami s to wewntrzne serwisy informacyjne dostpne tylko dla czonkw towarzystwa lub stowarzyszenia.
Opis wasnego internetowego wizerunku spoecznego ruchu naukowego warto zakoczy jedn uwag. Do statutowych zada tego ruchu naley prowadzenie prac naukowych, natomiast w Internecie na ten temat jest zdumiewajco mao wiadomoci poza dotyczcymi spotka naukowych. Zaledwie kilkanacie towarzystw informuje o swoich badaniach naukowych lub realizowanych projektach. Czyni to tylko: Gdaskie Towarzystwo Naukowe, Instytut Zachodni im. Zygmunta Wojciechowskiego, Polskie Towarzystwo Bada Operacyjnych i Systemowych, Polskie Towarzystwo Higieniczne, Stowarzyszenie Archiwistw Polskich, Towarzystwo Edukacyjno-Naukowe „Orodek Myli Politycznej”, Towarzystwo Przetwarzania Obrazw. A w sposb wyrniajcy: Polskie Towarzystwo Fonetyczne, Polskie Towarzystwo Nauk Weterynaryjnych, Towarzystwo Instytutu Europy rodkowowschodniej, Towarzystwo Przyjaci Nauk w Przemylu im. Kazimierza Marii Osiskiego, Towarzystwo Naukowe KUL oraz Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierowania.
W Internecie generalnie brak informacji na temat bibliotek naukowych, bdcych w gestii towarzystw i stowarzysze naukowych. Zaledwie 17 organizacji informuje o swoich zbiorach, a tylko cztery udostpniaj katalogi on-line: Poznaskie Towarzystwo Przyjaci Nauk i Towarzystwo Naukowe Pockie utrzymujce wielkie biblioteki naukowe, ydowski Instytut Historyczny oraz Polskie Towarzystwo Mineralogiczne, udostpniajce w ten sposb Bibliotek Czasopism. Warto zwrci uwag, e zarwno badania naukowe, jak i dziaalno biblioteczna podmiotw dziaajcych na rzecz nauki, jest dofinansowywana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i oba te zadania powinny by bardziej widoczne w Internecie. Przedmiotem dofinansowania jest rwnie wymiana czasopism naukowych, zwaszcza zagranicznych, ale tylko w witrynie Polskiego Towarzystwa Nauk Ogrodniczych mona znale wykaz czasopism pochodzcych z wymiany.
Internet jest narzdziem globalnej komunikacji i informacja w nim zamieszczona powinna by dostpna w jzykach obcych. Spord analizowanych stron www 64 (rzadziej ni co trzecia) maj wersje obcojzyczne, wszystkie w jzyku angielskim. W nielicznych przypadkach s to wersje dwu- lub trjjzyczne, przy czym dodatkowym jzykiem jest niemiecki, sporadycznie francuski lub ukraiski.
)
A w jakiej mierze spoeczny ruch naukowy wykorzystuje Internet do popularyzacji wiedzy i upowszechniania informacji naukowej? W rnym stopniu zadania popularyzacyjne i edukacyjne s realizowane w niespena poowie analizowanych witryn. Formy popularyzacji najnowszych osigni nauki s rnorodne. Najpopularniejsze dotycz pimiennictwa naukowego i popularnonaukowego, w szczeglnoci s to ksiki w wersji elektronicznej obecne w 9 witrynach, sowniki i leksykony w 7 witrynach oraz monotematyczne opracowania, wykady i artykuy popularnonaukowe udostpniane w 40 witrynach. Stosunkowo mao jest informacji naukowo-technicznej. Tylko trzy towarzystwa udostpniaj informacje o ciekawych ksikach i recenzje, a cztery - bibliografie tematyczne (w tym Polskie Towarzystwo Etologiczne - bardzo przydatne omwienie literatury o rnych stopniach zaawansowania). Zaledwie trzy towarzystwa udostpniaj wasne bazy danych (Towarzystwo Naukowe Warszawskie - dorobek pimienniczy czonkw Towarzystwa oraz ich yciorysy naukowe, Polskie Towarzystwo Akupunktury - baza lekarzy leczcych akupunktur, Polskie Towarzystwo Prniowe - baza aparatury badawczej). Z tego zakresu informacji mona jeszcze wymieni wykazy doktoratw i habilitacji (Polskie Towarzystwo Hydrobiologiczne i Polskie Towarzystwo Diagnostyki Technicznej), projekt nowej klasyfikacji nauk (Polskie Towarzystwo Inynierii Rolniczej), katalog filmw naukowych (Polskie Stowarzyszenie Filmu Naukowego), wykazy owadw i tumaczenia nazw owadw na 30 jzykw (Polskie Towarzystwo Entomologiczne) oraz kalendarium zjawisk astronomicznych (Polskie Towarzystwo Astronomiczne).
W kilku witrynach mona znale galerie zdj, niekiedy z ofert dla internautw o ich wsptworzeniu (np. w witrynie Polskiego Towarzystwa Astronomicznego, Polskiego Towarzystwa Entomologicznego, Polskiego Towarzystwa Geologicznego, Towarzystwa Przyjaci Fortyfikacji), w jednej - animacje (witryna Polskiego Towarzystwa Astronautycznego). Tylko trzy towarzystwa nieodpatnie udostpniaj specjalistyczne oprogramowanie (Grupa Uytkownikw Systemu TEX GUST, Polskie Towarzystwo Immunologii Dowiadczalnej i Klinicznej, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne - program do obsugi Pracowni Echokardiografii). Ponadto Polskie Towarzystwo Kardiologiczne udostpnia kalkulator kliniczny dawkowania lekw i algorytm do wyboru testw statystycznych.
Natomiast w wielu witrynach podawane s odsyacze do innych zasobw internetowych. Wyrniaj si m.in.: linki podawane przez Polskie Towarzystwo Genetyczne (czasopisma i bazy danych), Polskie Towarzystwo Nauk Ogrodniczych (orodki badawcze, organizacje i instytucje, wydawnictwa, zdjcia rolin), Polskie Towarzystwo Chemiczne (liczne linki, w tym popularnonaukowe). Znakomitym przykadem wykorzystania Internetu do upowszechniania osigni nauki jest udostpnianie jednostronicowych streszcze rezultatw projektw naukowych UE, realizowane przez Polskie Towarzystwo Nauk Weterynaryjnych w ramach projektu Flair-Flow IV; wykaz obejmuje ponad 130 streszcze kierowanych do profesjonalistw, konsumentw i MSP.
Dla uytkownikw Internetu wana jest wygoda w korzystaniu z jego zasobw. Niewiele spord analizowanych witryn udostpnia wasne wyszukiwarki, czyni to tylko nastpujce towarzystwa: GUST (problemy dotyczce oprogramowania TEX), dzkie Towarzystwo Naukowe (wasne wydawnictwa), Polskie Towarzystwo Astronomiczne (Sownik), Polskie Towarzystwo Fizyczne (prace z dziedziny fizyki i katalog podrcznikw), Polskie Towarzystwo Kosmetologw (dane bibliograficzne artykuw), Polskie Towarzystwo Kardiologiczne (zawarto czasopisma), Polskie Towarzystwo Nauk Ogrodniczych (streszczenia w czasopismach). A w zakresie zawartoci witryny nastpujce organizacje: Polskie Towarzystwo Akupunktury, Polskie Towarzystwo Immunologii Dowiadczalnej i Klinicznej, Polskie Towarzystwo Ekonomiczne, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, Polskie Towarzystwo Medycyny Sportowej, Polskie Towarzystwo Nadcinienia Ttniczego, Polskie Towarzystwo Psychiatryczne, Polskie Towarzystwo Urologiczne, SIMP, Towarzystwo Wiedzy Powszechnej Oddzia w Bydgoszczy.
Korzystanie z Internetu uatwiaj - i uprzyjemniaj - wszelkie formy interaktywne, pozwalajce na bezporedni kontakt z wacicielem witryny lub innymi uytkownikami zainteresowanymi dan tematyk. W tym zakresie w kilkunastu witrynach prowadzone jest forum dyskusyjne, udostpniane s ankiety (Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich - ankieta na temat SBP, Polskie Towarzystwo Immunologii Dowiadczalnej i Klinicznej oraz Polskie Towarzystwo Lene - ankiety o stronie www, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne Sekcja Wad Serca - ankieta specjalisty, ankieta dla pacjentw). W kilku witrynach istnieje moliwo otrzymania powiadomie o aktualizacji strony lub subskrypcji serwisu informacyjnego albo biuletynu, w pojedynczych przypadkach udostpniana jest „ksika skarg i wnioskw” lub „ksiga goci”. W kilku witrynach mona znale FQA, czyli odpowiedzi na najczciej zadawane pytania (np. w witrynie Polskiego Towarzystwa Akupunktury, Polskiego Towarzystwa Astronomicznego „Zapytaj astronoma” i „Porady”, czy Polskiego Towarzystwa Biochemicznego - znakomity poradnik „Internet - czsto zadawane pytania”). Inne formy elektronicznego kontaktu, to raporty obserwacyjne (Polskie Towarzystwo Mionikw Astronomii), odpowiedzi na pytania internautw (Polskie Towarzystwo Ginekologiczne Oddzia Kujawsko-Pomorski) oraz moliwo przekazywania pyta do ekspertw (GUST, Polskie Towarzystwo Akupunktury, Polskie Towarzystwo Diagnostyki Technicznej).
Sporo witryn zawiera informacje o muzeach utrzymywanych przez towarzystwa lub stowarzyszenia naukowe oraz o organizowanych konkursach.
)
Spord analizowanych witryn niewiele ma posta portali, serwisw edukacyjnych lub informacyjnych. Tym bardziej godne s wymienienia inicjatywy podejmowane przez Polskie Towarzystwo Alergologiczne - „Serwis Alergologiczny”, Polskie Towarzystwo Astronautyczne, Polskie Towarzystwo Astronomiczne - serwis edukacyjny, Polskie Towarzystwo Medycyny Sportowej, Polskie Towarzystwo Mionikw Astronomii, Polskie Towarzystwo Immunologii Dowiadczalnej i Klinicznej, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne - serwis informacyjny dla pacjentw oraz strona www dla lekarzy, utrzymywana przez Komisj Informatyki, Polskie Towarzystwo Nadcinienia Ttniczego - serwis internetowy dla lekarzy i pacjentw, Polskie Towarzystwo Fizyczne, Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Towarzystwo Edukacyjno-Naukowe „Orodek Myli Politycznej”. Przykadem witryny, ktra moe sta si portalem informacyjnym jest strona www Polskiego Towarzystwa Etologicznego.
Niektre towarzystwa lub stowarzyszenia swoj obecno w Internecie zaznaczaj wanie w ramach tematycznych portali. Dotyczy to np. Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej (portal onkologiczny) czy Polskiego Towarzystwa Diagnostyki Laboratoryjnej (portal dziedzinowy). Warto rwnie wymieni witryn Polskiego Towarzystwa Numizmatycznego, szczeglnie atrakcyjn i przyjazn dla osb zainteresowanych t tematyk. Wprawdzie prezentowane informacje moe bardziej su kolekcjonerstwu ni zainteresowaniom naukowym, ale - zwaszcza w odniesieniu do modych internautw - pasja moe w przyszoci zaowocowa inklinacj do bada. Bardzo atrakcyjna dla amatorw jest bogata witryna Polskiego Towarzystwa Mionikw Astronomii. Na szczegln uwag zasuguje te portal Polskiego Towarzystwa Alergologicznego, ktre oprcz wymienionego wczeniej serwisu tematycznego prowadzi dwa serwisy ukierunkowane na uytkownikw Internetu: Wirtualny Uniwersytet dla lekarzy i studentw medycyny oraz serwis informacyjny dla pacjentw. Wirtualn Akademi TEX.ow (oprogramowanie, specjalistyczna literatura) udostpnia te na swojej witrynie GUST.
Jakie wnioski wypywaj z przeprowadzonej analizy wykorzystania Internetu przez spoeczny ruch naukowy? Niewtpliwie jest to dziaalno widoczna w Internecie, chocia brakuje wielu towarzystw, zwaszcza regionalnych. Sporo witryn zawiera informacje interesujce wycznie czonkw danego towarzystwa naukowego, ktre wystarczyoby rozsya poczt elektroniczn, a nie wykorzystywa do tego celu globaln sie komputerow. Satysfakcjonuje digitalizacja czasopism naukowych i biuletynw informacyjnych. Przy tytuach dofinansowanych ze rodkw budetowych przeznaczonych na nauk powinno to by dziaanie obowizkowe. Cz towarzystw i stowarzysze dobrze, a czasami wrcz znakomicie, wykorzystuje Internet do celw edukacyjnych i popularyzacji wiedzy. Niestety, zbyt wielu witryn jeszcze to nie dotyczy, a warto sign do zaprezentowanych przykadw. Dla popularyzacji wiedzy warto zej z wiey z koci soniowej, nawet jeli jest to ko elektroniczna.
Dr Helena Dryzek jest pracownikiem Wydziau Matematyki i Nauk Informacyjnych Politechniki Warszawskiej.