Weekendowe ucieczki

Zapytałam studentów (tzw. dojeżdżających, kontynuujących naukę poza miejscem zamieszkania) z różnych, odległych od siebie ośrodków akademickich: przyszłych polonistów z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, psychologów z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu i prawników z Uniwersytetu Łódzkiego, dlaczego w każdy piątek planowo i systematycznie pakują swoje plecaki i całymi zastępami podążają w wyznaczonym kierunku? Wygląda to jak pospolite ruszenie. Kierunek: Dworzec Główny PKP/PKS. Marsz! Zastanowiło mnie, jakimi pobudkami kierują się studenci, wracający w każdy weekend do swoich domów gdzieś na prowincji. Prowincji, której wachlarz propozycji nierzadko pozbawiony jest nawet oferty kinowej. Co więcej, do niedawna ci młodzi ludzie, jeszcze wówczas licealiści, zarzekali się, że do tej „zapyziałej dziury” będą wracać tylko na święta, tak dla przyzwoitości. Studencka rzeczywistość skorygowała pierwotny zamiar.

Po co więc ciągła ucieczka do tych wszystkich małych miast i miasteczek, dużych wsi i jakichś zapomnianych wioseczek? Tego typu pytania zadają zarówno nieco zdziwieni wykładowcy, którzy nauczeni doświadczeniem nawet nie planują popołudniowych zajęć w piątki, jak i postępowi, zatroskani rodzice (bo przecież jedyną nadzieją na rozwój jest duże miasto wielkich możliwości). Pyta też młodsze rodzeństwo, odliczające godziny do legalnej ucieczki w dorosłość, i pytają przyjaciele ze szkolnej ławy, którym nie dane było, z zaniechania czy też braku środków, wyjechać z miejsc dzieciństwa i wspomnień.

Zdawać by się mogło, że właśnie weekendy, wolne od natłoku zajęć, wykładów i ćwiczeń, są wprost wymarzonym czasem na bieganie po galeriach, wystawach, teatrach, kinach, filharmoniach, koncertach... Na wszystko to, czego w takich ilościach już nigdy więcej być może nie będzie. Szkoda tylko, że uświadomienie tego przychodzi o pięć lat za późno. Kiedy z dyplomem w dłoni młody człowiek musi zderzyć się z mało uduchowioną rzeczywistością, w której sztuka, według obowiązujących norm społecznych, nie ma racji bytu. Odpowiedzi studentów okazały się zaskakująco zbieżne.

BRAK PIENIĘDZY I WYGODA

To najczęstszy powód, jaki podają studenci. Nie powinno to zresztą dziwić, biorąc pod uwagę ogólnie znany fakt, że za stypendialne fundusze młody człowiek, z dużym prawdopodobieństwem, świata nie podbije. Każdy zaś wyjazd do domu rokuje spore nadzieje na otrzymanie tzw. paczki żywnościowej, która z założenia powinna wystarczyć na następne pięć dni akademickiej „zsyłki”. Nie bez znaczenia jest również funkcjonująca pralka automatyczna, która przy aktywnym udziale niezastąpionej mamy wypierze zaległości z całego tygodnia.

Mam nadzieję, że nie będzie wielkim nietaktem, jeśli ponarzekam tutaj na to niezdrowe „rozpieszczenie” dorastającej młodzieży, na brak nakładanych na nią obowiązków i wymagań, co w konsekwencji musi prowadzić do jej bezradności w nowych warunkach studenckiego życia. Chcę tu być jak najdalsza od suchego moralizatorstwa, ale faktem jest, że młody człowiek nie potrafi - przynajmniej na I roku, a znam to z własnego doświadczenia - gospodarować pieniędzmi, dzielić racjonalnie, pamiętając na początku miesiąca o trzydziestu, a nie trzech dniach, które musi przeżyć. Nie myśli też o kupieniu mydła czy pasty do zębów, bo przecież takie rzeczy zawsze same pojawiały się w domu, ot tak, jak za sprawą czarodziejskiej różdżki. I nagle zaczyna dziwić, że ta magia nie ma już racji bytu w skromnym, akademickim przybytku. To niby sprawy błahe, nawet śmieszne, ale z nich składa się nasza codzienność. Właśnie po nią studenci, zwłaszcza pierwszych lat, jeżdżą do domu. Przecież konieczne jest uzupełnienie luk dnia powszedniego, by móc żyć choć przez pięć przydziałowych studenckich lat, w tej cudownej „nieznośnej lekkości bytu”.

STARZY, DOBRZY PRZYJACIELE

Niezwykle silnym magnesem, przyciągającym studentów w rodzinne strony, jest czekająca miłość ich życia (względnie miłość „kilku chwil”). Ten argument tłumaczący cotygodniowe powroty jest bezsprzeczny i, rzecz jasna, nie podlegający dyskusji. Szczęście zakochanych to sprawa fundamentalna i żadna okoliczność, a tym bardziej wyjazd na studia jednej ze stron zainteresowanych nie jest w stanie tego zakłócić. Gorzej, jeśli wyprawy do domu powodowane są odrzuceniem, nieprzystosowaniem czy też całkowitą ignorancją nowo poznanego środowiska. A wbrew pozorom zdarza się to często i w większości przypadków studentom tzw. przyjezdnym, którym nie udaje się dostać do zamkniętych klik tworzonych przez kolegów mieszkających na stałe w ośrodkach akademickich. Ci znają dobrze zarówno miasto (dla pozostałych jeszcze nieodgadnione, może nawet trochę straszne?), jak i siebie nawzajem: z liceum, z jednej ulicy, z koncertu, knajpy, imprezy...

Zatem „przyjezdnym” jest i łatwiej, i przyjemniej wrócić do starych, sprawdzonych przyjaciół i piwa w jedynym pubie, jaki funkcjonuje w mieście. Takie są właśnie małe miasteczka. I jak tu do nich nie wracać?

ANONIMOWOŚĆ

Nie wszystkim ona przeszkadza, nie wszyscy ją dostrzegają, ale dla większości jest trudna do zniesienia, bywa i niemożliwa do zaakceptowania. Łatwo wyobrazić sobie, jak student wraca co piątek do domu, na wpół uszczęśliwiony czułym przyjęciem, na wpół zrezygnowany i zawiedziony studencką anonimowością, której niespodziewanie stał się częścią. Mieszkając w akademiku zostaje zalany falą podobnych mu „braci” i „sióstr”. Nie ma już swojego pokoju-azylu, swojego biurka, magnetofonu, którym niepodzielnie władał, a który teraz zawładnął nim, bo muzyka techno, obsesyjnie słuchana przez sąsiada, wywołuje u niego mordercze myśli. Kładzie się więc do łóżka, jedynej przestrzeni, nad którą teoretycznie panuje, zamyka oczy i zamiast wytchnienia znajduje pod powiekami obraz, który przytłacza go jeszcze bardziej. Bo widzi nad sufitem i pod podłogą, zza lewej ściany i zza prawej, takich samych ludzi, leżących na identycznych łóżkach, przykrytych jednakowymi kocami, w podobnych, powykręcanych pozycjach. Od tej chwili zaczyna nazywać się Józefem K., CZŁOWIEKIEM KAŻDYM.

Ta myśl staje się męcząca, więc żeby choć na trzy dni przestać być jedynie częścią akademickiej wspólnoty, anonimowy student pakuje plecak i wraca w rodzinne, nie pozbawione indywidualności strony.

POZYCJA ZAGWARANTOWANA

Jeszcze w liceum przyszły student przez cztery lata walczył o swoją pozycję w „stadzie”. Z pierwszaka-kota wyrósł na KOGOŚ: przewodniczącego, skarbnika, rzecznika praw ucznia, przywódcę grupy, klasowego klowna, klasowego indywidualistę, romantyka, ćpuna, „matkę Teresę”. Obojętnie. Ważne, że jego cechy charakterystyczne zostały już dobrze poznane, a miejsce w hierarchii grupy zagwarantowane raz na zawsze. I naraz, w nowo zastanej studenckiej rzeczywistości, ten cały porządek traci na swojej ważności, a dawna pozycja nie ma szans na zaistnienie w równie mocnej, jak kiedyś, postaci.

Z czasem zazwyczaj wszystko to mija, zwłaszcza jeśli ma się przyjemność (dla niektórych, co prawda, wątpliwą) mieszkać w akademiku. Wówczas „towarzysze z przydziału” zanalizują cechy charakterystyczne studenta dogłębniej niżby pierwotnie sobie tego życzył (co zresztą może być kolejnym powodem weekendowych ucieczek). Ale to następuje potem. Najpierw młody człowiek postanawia odbudować swój autorytet, dawną pozycję w nowym środowisku. Często te zmagania kończą się niepowodzeniem. Stare, wypróbowane sztuczki okazują się kabotyńskim nieporozumieniem, a stąd najkrótsza droga do zdobycia plakietki nudziarza. Student traci pewność siebie i aby ją odbudować wyjeżdża do siebie na prowincję, gdzie odzyskuje grunt pod nogami. Powraca miano przewodniczącego, przywódcy, indywidualisty, romantyka... Panuje nad sytuacją przez cały piątek, sobotę, niedzielę. I tak aż do poniedziałku.

OBOWIĄZKI JEDYNAKA

Te z kolei dotyczą tylko niewielkiej części studenckiej społeczności, głównie pochodzącej ze wsi. Jeden ze studentów - jedynak, więc dziedzic niepodzielny - przedstawił mi sprawę w jak najczarniejszych barwach. Rodzice wymuszają na nim cotygodniowe powroty do domu, żeby przez weekend nadrobił zaległą pracę w polu i przy gospodarstwie. A i wówczas traktowany jest jak syn marnotrawny, który dla kaprysu przez pięć dni w tygodniu zabawia się w studiowanie. Zabawia się, gdyż proces kształcenia powyżej szkoły zawodowej uznawany jest w jego stronach za niczym nieusprawiedliwioną stratę czasu i przejaw młodzieńczej głupoty.

Dla jedynaka jest to męka tym większa, że studiuje ze świadomością podjętej za niego decyzji. Wie, że za kilka lat będzie musiał wrócić na swoją „wieś spokojną, wieś wesołą” i przejąć gospodarstwo od starzejących się rodziców, co gorsza oczekujących wdzięczności za pozostawiony majątek. Mama studenta, z którym rozmawiałam, od dziecka powtarza mu strofkę, która w końcu stała się refrenem jego życia: Pan na włościach, to KTOŚ, syneczku. Jeszcze wspomnisz moje słowa!

Niewykluczone jest również to, że ów student, w niedalekiej przyszłości, z ojcowską stanowczością, nie znoszącą sprzeciwu, też narzuci wybór życiowej drogi swoim dzieciom, a te z kolei swoim i tak w nieskończoność.

MARAZM. OGÓLNE ODRĘTWIENIE. SCEPTYCYZM MŁODEGO POKOLENIA

Te hasła nie mogą napawać optymizmem. Zbyt duża część studentów przyjeżdża do domu, gdyż nie widzi sensu robienia CZEGOKOLWIEK innego, wysilania się dla zaspokojenia chociażby głodu intelektualno-kulturalnego.

Jeden ze studentów powiedział mi: Umówmy się, dzisiaj studia to nie rozrywka dla elity intelektualnej, ale spęd ludzi, wśród których nietrudno spotkać dresiarza. Ja się po prostu wycofuję... To smutne rozwiązanie. Smutne, bo wypływa z dwóch źródeł: z lenistwa (niczym nieusprawiedliwionego) i z niezgody na zastaną rzeczywistość (w pełni usprawiedliwioną, z której jednak nic nie wynika). Najbardziej przygnębiające jest jednak to, że studenci, którzy kierują się takimi pobudkami, wyjeżdżając co weekend do domu są z całej tej „braci” ludźmi najbardziej twórczymi, najbardziej barwnymi, inteligentnymi. Oczywiście, upraszczam to bardzo, ale wydaje się, że nasza niechciana współczesność hamuje aktywność zbyt wielu wartościowym umysłom.

SENTYMENT

Mieszkam w jednym z małych miasteczek na dość ubogim Śląsku. (...) Teraz jestem na I roku wyjątkowego kierunku (tylko 15 osób na roku), w wyjątkowej uczelni w Krakowie. I co? W piątek idę na zajęcia z plecakiem, by jak najszybciej i jak najdłużej być w domu. Żyję od weekendu do weekendu, bo tu - w domu - czuję się najlepiej. Kraków to piękne miasto, ale nigdy nie było mi tak obce, jak teraz, gdy mieszkam tu pięć dni w tygodniu, z pięcioletnią perspektywą. Chodzę do kina, na wystawy i wykłady w muzeach. Ale czegoś mi brak... W soboty rano odbywam po swoim mieście zakupowo-sentymentalny spacer. I za każdym razem coś nowego tu znajdę! Zwyczajnie żal mi tych miast, których my - ambitni młodzi - się wstydzimy. Żal mi, bo w końcu ta ich pozorna małość była częścią naszych .światozdobywczych” ambicji.

Ten list przeczytałam w jednym z numerów „Wysokich Obcasów” (sobotnim dodatku „Gazety Wyborczej” z 7 marca br.). Od razu wydał mi się niezwykle szczery i trafny w swojej wymowie. Pomyślałam wówczas, że gdyby ci wszyscy młodzi-ambitni zaczęli bezpowrotnie opuszczać prowincjonalne mieściny, obumarłaby cała nieskażona „wielkomiejskością” Polska. Przez kilka lat jeszcze by się starzała, a potem sukcesywnie pożerana byłaby przez „duże miasta wielkich możliwości”. I nastąpiłby nieodwołalny koniec „weekendowych ucieczek”! Zdaje się, że studenci intuicyjnie kierują się zasadą zachowania przysłowiowej równowagi w przyrodzie.