UWAGI ŻUBRA

Żubrzy wiek i takiż staż w popularyzowaniu nauki upoważniają mnie do reakcji na artykuł Konrada T. Lewandowskiego Popularyzatorski analfabetyzm w majowym numerze „FA”.

Na samym początku uwaga formalna. Tekst prof. Marka Kusia Pułapki popularyzacji („FA” 1/04), z którym autor zaciekle polemizuje, to referat wygłoszony na konferencji FNP w październiku ubiegłego roku, a konferencja poświęcona była medializacji nauki. Trochę inny temat niż popularyzacja, jakkolwiek z nią związany, a zarówno referenci, jak dyskutanci sporo o niej wtedy mówili.

Temat zastępczy

Uwagi merytoryczne mam dwie. Pierwsza odnosi się do sprawy autoryzowania tekstów. Konrad Lewandowski piętnuje (z odcieniem pogardy) obyczaj domagania się autoryzacji, rozpowszechniony, jego zdaniem, w środowisku naukowym, uznając to za istotną przeszkodę w nowoczesnym uprawianiu popularyzacji przez nie-uczonych, ergo przez dziennikarzy. I powołuje się na to, że w prawie prasowym nie zapisano obowiązku autoryzacji.

Przez kilkadziesiąt lat zajmowania się nauką w radio i w prasie oraz czasopismach, kłopoty z autoryzacją miałam dwa, może trzy razy, i to polegające na nieporozumieniu, a nie złej woli moich uczonych partnerów. Chwaliłam się czasem tym, że bardzo wielu ludzi, z którymi przeprowadzałam wywiady, przy pożegnaniu z rewerencją wypowiadało formułkę: „Mam zupełne zaufanie, proszę z tym zrobić, co pani uzna za właściwe”.

Syta już jestem tego rodzaju chwały, ale teraz częściej niż dawniej sama zabiegam o przeczytanie wywiadu i skorygowanie ewentualnych nadmiernych uproszczeń lub nieścisłości. Nigdy nie było mi to ciężarem ani nie krępowało moich sądów o przedmiocie rozmowy. Zalecam kolegom autoryzowanie wywiadów i dyskusji, dla ich własnego dobra, to w konsekwencji redukuje opinie przytaczane przez pana Lewandowskiego, że dziennikarz nieuchronnie zwulgaryzuje, pominie istotę rzeczy, wykrzywi proporcje dla sensacji, za którą, zdaniem uczonych, przypisywanym im przez autora artykułu, goni na oślep. Radzę też przestać pisać o tym w kontekście problemów popularyzacji nauki, gdyż rozważanie kto bardziej nie umie popularyzować - badacze czy dziennikarze - jest doprawdy tematem zastępczym. Żubrze doświadczenie upewniło mnie w tym, że dla dziennikarza piszącego - radio i telewizja mają, naturalnie, inne wymagania - jest zupełnie bez znaczenia, czy uczony, którego zainteresowania oraz osiągnięcia chce opisać, umie je atrakcyjnie przedstawić, czy nie. Końcowy efekt zależy wyłącznie od dziennikarza i zazwyczaj spotyka się z wdzięcznością rozmówcy, upewnionego co do własnych zdolności popularyzatorskich. Biorę odpowiedzialność za odrobinę cynizmu w tym wyznaniu, ale też i za każdy końcowy rezultat moich wieloletnich dziennikarskich poczynań.

Zasady przyzwoitości

Uwaga druga dotyczy sprawy rzeczywiście ważnej i aktualnej, tj. publicystyki naukowej, jak zwykło się określać przekazy medialne zawierające opinie na temat stanu badań, ich organizacji, finansowania, funkcjonowania szkół wyższych, kondycji środowiska akademickiego etc. Nie ma jej w telewizji ani w radio, w gazetach pisują o tym nieliczni dziennikarze, podobnie jak w czasopismach ogólnokulturalnych; „FA” jest tu wyjątkiem.

W przypadku artykułów autorskich nie wyobrażam sobie autoryzacji w dosłownym rozumieniu, tj. ingerencji przedstawiciela świata nauki w tekst dziennikarza. Nie zdarzyło mi się nigdy nic podobnego, a bywało, że po napisaniu przedstawiałam fragment albo nawet całość temu, od kogo miałam informacje o temacie. Stosunków dziennikarza ze środowiskiem, którego sprawami i nim samym się zajmuje, nie podobna, nawet ex post, tj. na podstawie licznych doświadczeń, skodyfikować. Rządzą nim - i tego należy strzec - zwyczajne zasady przyzwoitości, żeby nie używać większych słów.

Publicystyka naukowa jest, prawda, trudniejsza niż publicystyka dotycząca innych sfer życia zbiorowego, dlatego że publicysta zajmujący się nauką korzysta z bardziej ograniczonych źródeł informacji. Są nimi osoby należące do wspólnoty stosunkowo niewielkiej (w porównaniu ze światem biznesu np.), o silnych więziach korporacyjnych i rozwiniętej stanowej solidarności. Konsekwentne tropienie zjawisk negatywnych w tym środowisku grozi rozejściem się dróg publicysty i popularyzatora nauki, zatem koniecznością rezygnacji z jednej z nich, kiedy ten sam człowiek zajmuje się popularyzacją i publicystyką. Nie musi się tak dziać, jeśli publicysta potrafi rozpoznać autentyczne autorytety i do nich się odwoływać. Wspieranie takich autorytetów uważam za niezwykle ważne i paląco pilne zadanie publicystów naukowych. I znów, odwołując się do własnego doświadczenia, powiem, że nie jest to bardzo trudne, choć sfera nauki, jak inne, uległa znacznej erozji moralnej, do czego jej elity wstydliwie nie kwapią się przyznać. Nam dziennikarzom sytuacja taka przysparza tematów, z których wszakże cieszyć się nie wypada.

Dla publicystyki naukowej nie trzeba rezygnować z popularyzacji kierunków, wyników i osiągnięć badawczych. Uważam, że łączenie tych nurtów jest wzajemnie płodne. Nowa, choć akurat w nauce nowa najmniej, sytuacja ściślejszych kontaktów i współpracy międzynarodowej stanowi dla popularyzatorów ożywczy oddech, a uczonych rozmówców, jak sądzę, zobowiązuje do większej dla nich przychylności.

Zaiste, szkoda czasu na wypominanie anachronicznych i nader powszednich grzechów, lepiej pielęgnować cnoty dające perspektywę. Z powodów ogólnocywilizacyjnych relacja badacz - dziennikarz uprościła się znacznie. W wieży z kości słoniowej mało kto spośród pierwszych chce czekać aż media do niego się wdrapią, te zaś powinny z tego faktu umieć korzystać, „wieży” wszakże nie lekceważąc i nie kontentując się tylko tymi, co chodzą po gumnie.