Zapach Litwy Mickiewicza

Prof. dr hab. Józef Bachórz (ur. 1934), filolog polski, pracownik Zakładu Historii Literatury Polskiej XIX w. UG. Studia polonistyczne w UŁ - 1955. Członek Rady Programowej Biblioteki Narodowej we Wrocławiu. Autor znanych i cenionych wstępów i komentarzy do Lalki i Wyboru Kronik Bolesława Prusa oraz Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej, wydanych przez Zakład Narodowy im. Ossolińskich we Wrocławiu. Jego podręcznik Pozytywizm, przeznaczony zwłaszcza dla młodzieży szkół średnich, doczekał się 8 wydań. Trzy edycje miał już Słownik literatury polskiej XIX w., redagowany wspólnie z Aliną Kowalczykową.

Panie Profesorze, bardzo kusząco brzmi tytuł Pana ostatniej książki Zapach Litwy Mickiewicza i inne studia o romantyzmie. Jak pachnie w tej pięknej krainie?

- Bardzo rozmaicie. Litwa Mickiewicza to zupełnie inna Litwa niż ta, jaką znamy z dzisiejszych czasów. To dawne Wielkie Księstwo Litewskie, a zatem także i ziemie, które należą dziś do Republiki Białoruskiej. Źródłem cudownych zapachów są utwory Mickiewicza, a przede wszystkim Pan Tadeusz. Poemat ten mówi o Soplicowie, które należałoby zlokalizować w pobliżu dzisiejszego Nowogródka, nad Niemnem. Jest tam pełno zapachów. Sam pomysł napisania tekstu o zapachach dowodzi, że Mickiewicz był ogromnie wrażliwy na urodę swojej ziemi ojczystej. Był też i świetnym wzrokowcem, znakomicie odbierającym oczyma piękno litewskiej krainy, a także twórcą bardzo wrażliwym na walory akustyczne swoich stron. Pan Tadeusz jest pełen rozmaitych dźwięków mowy ludzkiej, odgłosów natury, śpiewów ptaków i śpiewów ludzi, szeptów, szmerów, krzyków i wrzasków. Znajdujemy też dowody wrażliwości dotykowej na bodźce takie, jak na przykład chłód czy gorąco lub też na uściski drugiego człowieka. Jak widzimy, nie brak w Panu Tadeuszu różnych sfer wrażliwości zmysłowej.

- Skupmy się na woniach, którym poświęcił Pan niemało uwagi.

- Zapachy w Panu Tadeuszu zaciekawiły mnie dlatego, że prawie się o nich nie mówiło w literaturze przedmiotu. Tymczasem zapachy z łatwością zauważane są zwłaszcza przez miłośników kulinariów, bo na kartach poematu nieustannie się konsumuje wedle jadłospisu kuchni staropolskiej. Nawiasem mówiąc, w trakcie pobytu na emigracji Mickiewicz miał przy sobie dwie książki: Biblię i książkę kucharską, o której wspomina Pigoń w przypisach do Pana Tadeusza.

Na temat wrażliwości zapachowej wypowiadają się specjaliści z zakresu socjologii bądź też psychosocjologii, czego przykładem chociażby Edward Hall, który pisze o ukrytym wymiarze w różnych sytuacjach w życiu człowieka, wiążących się z bezwiednymi zachowaniami, wynikającymi z wrażliwości na chemiczne oddziaływania natury. Kiedy myślimy o czasach dzieciństwa albo o krainach opuszczonych, okazuje się, że najintensywniej odżywają w nas wspomnienia zapachowe domowych pokojów, piwnic, a także potraw.

- A jak pachnie u Mickiewicza?

- Już od I księgi Pana Tadeusza pachnie kwiatami ogrodowymi i okiennymi. Jest geranium, są też i fiołki. A wonie te są obecne podczas pierwszego spotkania w Soplicowie Tadeusza z Zosią, po jego powrocie z wileńskiej edukacji. Zapachy roznoszą się w każdej księdze i coraz to inne. Apetyczny niezwykle jest zapach kawy. Takiej kawy, jak w Polszcze, nie ma w żadnym kraju - powiada Mickiewicz. Jest to kawa o zapachu mokki, o konsystencji miodu i jest ona koniecznie ze śmietanką. A napój ten przygotowuje specjalna niewiasta, która nazywa się kawiarką i w każdym dworze taką osobę się trzyma. Koronnym motywem zapachowym w Panu Tadeuszu jest - co mnie trochę zaskoczyło - zapach bigosu. Roznosi się on niezwykle silnie podczas polowania na niedźwiedzia. Po zakończeniu polowania bigos przyniesiono w specjalnych naczyniach hermetycznych. Mickiewicz mówi o aromacie, który bucha z kotłów. I jest to bodaj jedyny raz, kiedy poeta posłużył się patetycznie brzmiącym wyrazem „aromat” w odniesieniu do bigosu, którego walory smakowe i zapachowe jest w stanie docenić ktoś, kto nie z salonów pochodzi, lecz mieszka we wsi, wraca z obławy na zwierza i jest człowiekiem z tamtych stron. Zapachowych ingrediencji jest w Panu Tadeuszu znacznie więcej.

- A co z zapachem perfum Telimeny?

- Są one osobliwością w naszej literaturze romantycznej. Perfumy, zwłaszcza w literaturze staropolskiej, miały lichą opinię, ponieważ wywoływały skojarzenia z pokusami do grzechu. O pachnidłach mawiali zazwyczaj moralizatorzy, ostrzegając przed nimi. A w Panu Tadeuszu Telimena, przygotowując Zosię do pierwszego, oficjalnego wejścia w soplicowski świat, sięga po swoje zapasy perfum przywiezionych z Petersburga. Ich woń napełnia wtedy całą izbę, w której Zosia umyła się uprzednio przy pomocy sługi. O woni tej Mickiewicz powiedział żartem. W żarcie tym jest niemała doza sympatii, co stanowi odwrócenie tradycji moralizatorskiego wytykania perfumom grzesznych skłonności.

- Jaką rolę pełnią zapachy w Panu Tadeuszu?

- Dopełniają one w sposób ewidentny i widoczny urodę ziemi ojczystej Mickiewicza. Bez sfery zapachowej niekompletny byłby obraz Litwy, która dla autora poematu jest krainą jedyną i najpiękniejszą w świecie. Jej uroda we wszystkich wymiarach jest symbolem Boskiej urody świata. To, co jest Litwą Mickiewicza, jest równocześnie kondensacją tego, co stworzył Pan Bóg dla ludzi, czyli piękno świata. Litwa Mickiewicza istnieje w harmonii z firmamentem niebios, z gwiazdami i ze słońcem. Jest składnikiem uniwersum stworzonego dla człowieka, w którym człowiek może czuć się szczęśliwie. Jedna już tylko jest kraina taka, w której jest trochę szczęścia dla Polaka, kraj lat dziecinnych - czytamy w Epilogu.

- A młodzież akademicka bez trudu dostrzega walory zapachowe poematu, o których nie ma mowy w opracowaniach literackich?

- Studenci filologii lubią czytać i sądzę, że z łatwością zauważają wszelkie walory artystyczne poematu, w tym zapachowe. Odczytują Pana Tadeusza na nowo. Lektura ta prawdziwie odżywa. Parokrotnie miewałem do czynienia z pracami magisterskimi na temat Pana Tadeusza, dowodzącymi, że młodzież to dzieło bardzo lubi, docenia i znajduje w nim coraz to inne wymiary rzeczywistości, których przedtem nie dostrzegała i nie doceniała. Nie widzę kryzysu Pana Tadeusza w odbiorze studenckim.

- Rozdział książki Jak pachnie na Litwie Mickiewicza, dotyczący Emilii Plater wydaje się trochę zaskakujący.

- Rzeczywiście, studium o Emilii Plater niektórych czytelników konsternuje. A mnie chodziło o to, żeby w naszym myśleniu o narodowych mitach zdawać sobie sprawę z tego, co jest ich fundamentem. Nasze narodowe mity biorą się nie z rzeczywistości faktycznej, lecz z naszych pragnień i marzeń, z naszych wyobrażeń o sobie samych. Przykładem mit Wernyhory, którego w ogóle nie było w naszej historii. Każdy w Polsce wie, że Ordon wysadził się na warszawskiej reducie we wrześniu 1831 r., natomiast mało kto zdaje sobie sprawę z tego, że Ordon przeżył Mickiewicza.

- Kim więc była Emilia Plater? Jaką prawdę o tej kobiecie Pan ustalił?

- Emilia Plater była kobietą, która bardzo chciała zaznaczyć swoją obecność w narodowej sprawie, chciała przekroczyć przyzwyczajenie, wedle którego kobieta ma do spełnienia wyłącznie funkcję pielęgniarki. Chciała naśladować Joannę d.Arc albo Grażynę Mickiewicza, która powiodła przeciwko Krzyżakom oddziały swego męża. Innymi słowy, chciała być rycerką. Jej udział w powstaniu żołnierskim, według dokumentacji pamiętnikarskiej, ma bardzo rozmaite konotacje. Najczęściej są one krytyczne, związane z tym, że kobieta na wojnie raczej stanowi zawadę niż pomoc. Niektórzy pamiętnikarze narzekają na to, że trzeba było oddelegowywać żołnierzy do pilnowania heroiny i jej koleżanki. A to przecież absorbuje, ambarasuje bardziej niż pomaga. Emilia Plater trwała w powstaniu wbrew radom ludzi z pobliża rodzinnego bądź takich, którzy zdawali sobie sprawę z tego, że jej trwanie jest bardziej kłopotliwe niż pożyteczne.

- Nie było ani krzty heroizmu?

- Był jeden wprawdzie moment sukcesu, gdy spotkała ją owacja studenckiej kompanii wileńskiej. Natomiast u Mickiewicza nie ma o tym mowy. Jest mowa o tym, jak ona umierała. Z wiersza wynika, że umierała po bitwie, w trakcie powstania, w chatce leśnika, w głuchej puszczy. Umierała tak, jak Czarniecki, pożegnała się z rynsztunkiem i z rumakiem bojowym. Tymczasem prawda jest taka, że Emilia Plater umarła kilka miesięcy po upadku powstania i nie w głuchej puszczy, lecz we dworze ziemiańskim i pod lekarską opieką. Umierała nie z powodu ran, lecz na chorobę, której początek wziął się z przeżyć psychicznych i z następstw uczestnictwa w wojennej przygodzie. Umierała cicho, bo Moskal był w okolicy i panował nad sytuacją całkowicie. Potem pojawiła się pogłoska o jej przybyciu w strony rodzinne, w związku z czym Rosjanie, otrzymawszy donos, sprawdzili, że jej tam nie ma, a następnie dokładnie ustalili, gdzie i kiedy zmarła.

- Dlaczego Mickiewicz uczynił z Emilii Plater prawdziwego bohatera?

- Dał jej nawet stopień pułkownika, choć wiadomo, że żadnego stopnia oficerskiego nie miała. Mickiewicz spełniał oczekiwania patriotyczne rodaków. Przedstawił wielkiego wodza, który zweryfikował się aż do końca, ponieważ na emigracji od samego początku wrzały straszne dyskusje związane z podejrzeniami o to, że ten zdradził, a tamten był nie na miarę, ten był interesowny, a kogoś innego zadanie przerastało. Operowano nawet wyzwiskami. Bohaterami pozostali ci, którzy polegli albo umarli, jak Emilia Plater.

- Świeżą farbą drukarską pachnie V tom starannie wydanej Historii literatury polskiej pod redakcją Anny Skoczek. Znajdujemy w niej napisany przez Pana rozdział poświęcony Bolesławowi Prusowi, ulubionemu autorowi...

- Bardzo lubię pozytywizm. Według mnie, troszkę naiwny jest pogląd, że nie da się pogodzić romantyzmu z pozytywizmem. Oba okresy są dwiema różnymi stronami tej samej XIX-wiecznej całości. Nie chodzi o to, czy myć ręce, czy zęby.

- Ładnie powiedziane. Czy spojrzał Pan na Prusa innym okiem?

- Sporo zajmowałem się Prusem ostatnimi czasy. Przygotowywałem edycję Prusa dla Biblioteki Narodowej. Napisałem niemało artykułów na temat tego pisarza. Wiele kwestii dotyczących Prusa wyświetliłem już, zajmując się nim w ostatnich latach. Niemniej ci, którzy moich wcześniejszych opracowań nie znają, mogą niektóre treści zawarte w Historii literatury polskiej potraktować jak nowe albo mało oczekiwane. Weźmy na przykład interpretację Placówki, która jest dla mnie nie tylko powieścią o tym, jak polski chłop zwyciężył niemieckich kolonizatorów, lecz przede wszystkim polemiką z Sienkiewiczowską ideą Ogniem i mieczem.

- Czym różni się Prus od Sienkiewicza?

- Prus był przeciwnikiem myślenia pokrzepiającego, pocieszającego w nieszczęściu. Był zdania, że nie należy krzepić ani straszyć, tylko próbować dociec prawdy. Stąd na przykład w Placówce podstawowa dla niego kwestia wiąże się nie tyle z wojną, stanowiącą kontynuację powstania styczniowego. Jest to przede wszystkim utwór całkowicie cywilny, gdzie rzecz się dzieje nie na dalekich polach kresowych, lecz w samym środku Polski, a ci, którzy tej placówki bronią, nie są wielkimi rycerzami, jak Podbipięta, Skrzetuski czy Wołodyjowski, lecz ludźmi o nieefektownych nazwiskach, jak: Ślimak, Grzyb czy Owczarz. Zdaniem Prusa, nasza dzisiejsza rzeczywistość jest rzeczywistością samoobrony przed wynarodowieniem poprzez zbudowanie cywilizacyjnego postępu. Jeżeli nie obronimy się jako społeczeństwo, które dysponuje określonym potencjałem gospodarczym i cywilizacyjnym, to przepadniemy.

- Nie szykuje się Pan do przejścia na emeryturę?

- Oczywiście, że się szykuję

- Co zamierza Pan Profesor robić, gdy skończą się już zawodowe obowiązki?

- Jest to ostatni rok mojej pracy zawodowej, w związku z tym zamierzam kończyć seminaria magisterskie i doktoranckie, które jeszcze prowadzę. Będę je zapewne kontynuował w przyszłym roku, ale już nie w wymiarze etatowym.

- Pióra nie będzie Pan już maczał w kałamarzu?

- Będzie to nieuchronne, dopóki starczy mi zdrowia i sił. Przymierzam się do opracowania Faraona Prusa dla Biblioteki Narodowej we Wrocławiu. Jest to propozycja kusząca, choć niewątpliwie bardzo pracochłonna. Mimo że jeszcze nie podpisałem umowy w tej sprawie, część pracy już zacząłem i mam nadzieję, że uda mi się zakończyć ją w ciągu dwóch lat. A do zrobienia jest mnóstwo. Chodzi mi głównie o sczytywanie tekstów, w tym wersji rękopiśmiennej, która, na szczęście, ocalała w całości. Trzeba też będzie przeczytać wersję czasopiśmienną, by ustalić, co wykreśliła cenzura rosyjska w „Kurierze Codziennym”. Słowem, czeka mnie sporo pracy.

Rozmawiała Halina Bykowska