Nauka i las

Szanowny Panie Redaktorze,
Piszę te słowa u początku lata, które w środowisku akademickim oznacza wakacje, przerwę w pracy dydaktycznej, możliwości kontaktu z naturą. Z perspektywy spacerów po lesie sprawy naukowe mogą wyglądać różnie. Oczywiście, inaczej widzi las specjalista od nauk leśnych, inaczej zapalony myśliwy, inaczej grzybiarz, a jeszcze inaczej zwyczajny urlopowicz, choćby nauczyciel akademicki. Spacerując między drzewami rozglądam się tu i tam, próbując zauważyć, gdzież kryją się wszystkie te nauki, które co rusz idą w las. I nie tylko za tym.

Czynione w trakcie sesji egzaminacyjnej obserwacje efektów całorocznego nauczania nie napawają optymizmem. Kolejny rok nielekkiej pracy w roli wykładowcy, usiłowania jak najbardziej przystępnego omawiania najważniejszych podstawowych zagadnień jednej z nauk ścisłych, rok ćwiczeń, uzupełniania braków i wyjaśniania zagadnień w ramach konsultacji, a potem egzamin pokazujący czarno na białym, że do większości słuchaczy prawie nic nie dotarło. Ponadto wygląda na to, że tylko kilku w ogóle rozumie, co się do nich mówi. Ręce opadają.

Nie można wszelako poddawać się zniechęceniu. Niby nie wprost, ale jednak uczelniani przełożeni naciskają, żeby jakoś umożliwić zaliczenie czy zdawanie, bo nie można „wyciąć” większości słuchaczy po pierwszym roku, a zwłaszcza tych, którzy w ogóle chcieli dotrwać do końca drugiego semestru. Sugestia dawania kolejnych szans to często zawoalowana namowa do obniżenia wymagań do poziomu wiedzy reprezentowanego przez egzaminowanych. Wtedy przypominam sobie, jak opowiadano mi kiedyś, iż w pewnej szkole w pokoju nauczycielskim na poczesnym miejscu widziano kartkę z długą listą nazwisk uczniów z różnych klas oraz zaleceniem dostosowania wymagań do możliwości wymienionych delikwentów.

Przyjazne podejście

W pierwszej chwili wydawało mi się, że taka kartka to przejaw degeneracji szkolnego systemu edukacyjnego i że w uczelni to niemożliwe. Ta przecież ma kształcić inżynierów czy magistrów, którzy następnie będą się w pracy zawodowej mierzyć z rzeczywistością. A w szczególności natura jest, jaka jest, zwłaszcza ta nieożywiona, fizyczna. Nie bardzo chce się dostosowywać do możliwości poznawczych tych, którzy chcą w nią ingerować.

A jednak i w szkole wyższej, bądź co bądź technicznej, coraz to dostrzegam przejawy takiego „przyjaznego” podejścia do studentów. A ci znakomicie potrafią to zdyskontować. W rozmowach nieraz już używam argumentu, że przecież inżynier musi znać przynajmniej rudymenty wiedzy o realności fizycznej. W zasadzie bez skutku. Za to z drugiej strony słyszę utyskiwania, że tego czy tamtego po prostu nie da się nauczyć bez specjalnych uzdolnień, wręcz przebłysków geniuszu, i idące za tym prośby, bym nie wymagał niemożliwego, lecz - właśnie - dostosował wymagania do tego, co studenci umieją.

Innymi słowy, najlepiej, żebym wziął udział w przedstawieniu, w którym ja udaję, że wymagam jakiejś wiedzy, a oni, że tę wiedzę starają się posiąść. Epilog ma być optymistyczny, to znaczy wszyscy, którzy w ogóle podejdą do egzaminu, powinni go zdać. Nie można przecież z tak błahego powodu, jak wymaganie minimum elementarnej wiedzy z dziedziny podstawowej, utrącać przyszłości młodych ludzi.

Poziom degrengolady

Niewykluczone, że do szczebla uczelnianego zaczyna powoli docierać degrengolada widoczna dziś wyraźnie w szkołach. Miałem okazję przyjrzeć się z bliska również temu środowisku, choć tylko w wąskim zakresie i wyrywkowo. Nie będę więc uogólniał, twierdząc, że wszyscy są tacy. W obserwowanej grupie nastolatków, uczniów gimnazjów, widziałem jednak wyraźnie, w odniesieniu do szkoły i edukacji, postawę cynicznego wyrachowania. Przejawia się ona w całkowitym odrzuceniu wartości, jaką jest wykształcenie, rozumiane jako zdobywanie pewnej wiedzy.

Obowiązek szkolny traktowany jest przez tych młodych ludzi podobnie, jak niegdyś służba wojskowa - niemiła powinność, narzucona przemocą przez społeczeństwo. Z konieczności poddają mu się, ale większości chodzi tylko o przetrwanie i ukończenie szkoły minimalnym nakładem sił, czasu i nerwów. Mówią, że walka o wysoką średnią na świadectwie itp. to dobre dla naiwnych kujonów - bo tacy wciąż się zdarzają - którzy z jakichś (dziwnych i niezrozumiałych) powodów, choćby z chęci przypodobania się rodzicom, wszelkimi środkami zabiegają o jak najlepsze oceny. Normalny człowiek nie będzie marnował czasu na wkuwanie nikomu niepotrzebnej wiedzy. W dzisiejszej szkole często niewielki wysiłek wystarcza, by osiągnąć sensowne oceny z przedmiotów punktowanych w trakcie rekrutacji do szkoły ponadgimnazjalnej. Z pozostałych przedmiotów do skończenia szkoły wystarczą tróje i dwóje.

Przy tym ci młodzi ludzie dobrze zdają sobie sprawę - a mówią im to nauczyciele i gazety - że w naszym mieście liczba miejsc w pierwszych klasach liceów jest porównywalna z liczbą absolwentów gimnazjów. Pogimnazjalny wyścig szczurów dotyczy więc głównie nielicznej grupy „kujonów”, chcących się dostać do najmodniejszych w tym sezonie ogólniaków. Większość pozostałych bez trudu „załapie się” do któregoś z pozostałych liceów, ogólnokształcącego albo profilowanego (w moim mieście techników nie ma). Najlepszy dowód, że po zakończeniu zasadniczego etapu rekrutacji, szkoły te mają jeszcze kilkadziesiąt wolnych miejsc, a z górą ćwierć tysiąca czeka jeszcze w „zawodówkach”. Obowiązujący, dostępny przez Internet komputerowy system rekrutacji zapewnił przy tym automatyczne dostosowanie kryteriów przyjęć do poziomu kandydatów. Szkoły nie mogły wyznaczać jakichś minimów wymaganych punktów rekrutacyjnych. O przyjęciu decydowała liczba dostępnych miejsc i prosty ranking zgłoszeń.

Życiowe poszukiwania

Na początku wakacji większość „małolatów” kończących gimnazja, wyrachowanych, cynicznych i nauczonych rozmaitego rodzaju kombinowania, ma zatem spokojną głowę, jeśli chodzi o przyszłość powakacyjną i ewentualne „marudzenie” rodziców. Mogą się zająć czymś ciekawszym niż siedzenie w szkole, czyli głównie rozrywką i zarabianiem pieniędzy. Przy dobrej pogodzie mam okazję niemal co dzień, a właściwie co noc, obserwować przez okno bawiącą się nastoletnią młodzież.

Przejawy owej zabawy to niosące się wzdłuż całej ulicy ordynarne wrzaski podpitych osobników płci obojga. Towarzyszy temu rzucanie i kopanie puszek i butelek po piwie, nabywanym na pobliskiej stacji benzynowej (sic!). Zdarza się, że przy okazji kopniakiem lub butelką oberwie któryś z zaparkowanych przy ulicy samochodów, a wtedy robi się jeszcze weselej, bo w środku nocy zaczyna wyć alarm. Mimo pewną regularność tych ekscesów, mających niewątpliwy związek z działalnością w okolicy trzech „klubów muzycznych”, o interwencji stróżów prawa nie ma nawet co marzyć. Owszem, raz czy dwa razy w ciągu nocy ulicą przejeżdża dostojnie radiowóz, jednak jedynym widocznym, a właściwie słyszalnym skutkiem są dochodzące przez okno niewybredne epitety, z których określenie „psy” jest najłagodniejsze.

Fundusze na ową conocną rozrywkę młodzież często zarabia samodzielnie. Jedni roznoszą ulotki, inni zbierają makulaturę i złom, jeszcze inni najmują się do prostych prac, by w pocie czoła zarobić dziennie na parę piw. Ale są i tacy, którzy nad żmudny trud przedkładają szybki i znacznie większy zysk, choć z pewną dawką ryzyka i samodzielnie lub w towarzystwie starszych kolegów włamują się do piwnic bądź samochodów, zabierając to, co można łatwo sprzedać za kilkadziesiąt czy kilkaset złotych. Przed paru dniami w niedzielne przedpołudnie tacy właśnie włamali się do piwnicy sąsiadów. Ukradli jeden rower, ale przygotowane do wyniesienia mieli już dwa następne. Z relacji świadków (nieświadomych faktu włamania) wiadomo, że jednym ze sprawców był młodzieniec w wieku gimnazjalnym.

Ekstrapolacja

Patrząc w przyszłość, próbuję wyobrazić sobie, jak potoczą się dalej życiowe losy wyrachowanych dzisiejszych absolwentów gimnazjów. Większość zapewne jakoś tam dotrze do końca liceum, być może stosując zasadę minimum wysiłku do realizacji minimalnego celu. Jakoś tam zdadzą nową maturę, a potem złożą podanie na studia. Reprezentując niż demograficzny, nawet z marnymi ocenami znajdą miejsce na jakimś mało popularnym kierunku. Uczelniom też zależy na dużej liczbie studentów, a także absolwentów. Dlatego im niższy poziom, tym wyraźniejsze będą naciski na bardziej „miękkie” podejście nauczających do nauczanych.

Przy okazji, wcześniejsze wakacyjne doświadczenia tych wyobrażonych przyszłych studentów też mogą odgrywać pewną rolę. Nie tylko o pracę chodzi. W mojej macierzystej uczelni już od jakiegoś czasu dużą uwagę zwraca się na zabezpieczanie mienia, zarówno uczelnianego, jak i prywatnego pracowników. Powodem są coraz częstsze drobne kradzieże, z dużym prawdopodobieństwem dokonywane przez aktualnych lub niedawnych studentów. Nie wszystkie nauki idą jednak w las...

Tak to spaceruję samotnie, rozmyślam o niedalekiej przyszłości i idę coraz głębiej w las, wciąż się rozglądając. Jednak z malejącą przyjemnością, a rosnącą obawą, czy spośród drzew nie wychynie znienacka jakiś rosły młodzian, szukający „zarobku” na piwo lub dwa przy możliwie najmniejszym nakładzie „pracy”. Albo czy będę miał czym wrócić do domu, kiedy dojdę z powrotem do drogi, gdzie zostawiłem samochód.

Życząc Panu Redaktorowi i PT Czytelnikom na czas wakacji wypoczynku spokojnego i bez obaw, pozostaję z szacunkiem
Paweł Misiak