Człowiek na manowcach

Francis Fukuyama, profesor międzynarodowej ekonomii politycznej, od kilku lat jest autorem publikacji naukowych i popularnonaukowych, daleko wykraczających poza dziedzinę, którą na co dzień zwykł się zajmować. Głośna książka Koniec historii (polskie wydanie 1996) wywołała ogólnoświatową dyskusję, a ponieważ zapowiedziany koniec nie nastąpił, autor zmuszony został poddać weryfikacji swe założenia futurologiczne, co uczynił w niniejszej pozycji. Historia dalej się toczy, lecz gwałtowny rozwój biotechnologii i pokrewnych jej dziedzin stwarza, zdaniem Fukuyamy, możliwość, a może nawet groźbę wyrwania się jej spod kontroli człowieka, w tym znaczeniu, że staje się ona, jak nigdy dotąd, nieprzewidywalna. Wydłużenie życia człowieka, szerszy dostęp do coraz skuteczniejszej pomocy medycznej (w krajach uprzemysłowionych), uprawa i spożycie żywności zmienionej genetycznie, a w końcu możliwość dokonywania manipulacji genetycznych w trakcie rozwoju płodowego człowieka poprzez poprawianie wzoru DNA, tzw. ulepszanie dzieci - wszystkie te czynniki mogą niebawem spowodować niebywałą zmianę w samej naturze ludzkiej.

Zestawienie danych demograficznych ze świata i ich analiza pozwoliła autorowi na zaprezentowanie możliwych tendencji, które brzmią nader przekonująco. W 2050 roku we Włoszech tylko 5 proc. dzieci będzie miało krewnych w linii bocznej (braci, siostry, ciotki, wujów), a Włosi będą spokrewnieni jedynie ze swoimi rodzicami i z własnym potomstwem. Świat ponadto podzieli się na zdominowaną przez starsze kobiety Północ oraz Południe rządzone przez wpływowych młodych gniewnych.

W wielkim dyskursie przeprowadzonym przez Fukuyamę, dotyczącym koncepcji praw człowieka w dzisiejszym rozumieniu, autor stwierdza, że nieustanne nadawanie człowiekowi praw prowadzi go w końcu na manowce. Stosując zasady logiki zręcznie przeprowadza czytelnika po absurdach filozofii społeczeństwa liberalnego. Nie pozostawia go jednak w gąszczu obłędu. Lekiem na chaos współczesnego świata miałby być powrót do korzeni, do klasycznej filozofii starożytnych, w której ani Platon, ani Arystoteles nie posługiwali się językiem praw, lecz mówili o ludzkim dobru, szczęściu oraz cnotach i obowiązkach koniecznych, aby je osiągnąć.

Jednak pogląd, że „prawa człowieka” można oprzeć na naturze ludzkiej atakowany był od XVIII wieku do współczesności. Przeciwnicy (D. Hume, G.E. Moore, R.M. Hare) utworzyli nawet pojęcie błędu naturalistycznego. Jego koncepcja głosi, że natura nie może dostarczyć dającej się uzasadnić filozoficznie podstawy prawom, moralności czy etyce. Fukuyama jednak zauważa, że powszechne przyjęcie za aksjomat błędu naturalistycznego jest zgubne dla człowieka, oznacza jego koniec, dlatego konkluduje, że trzeba koniecznie powrócić do przedkantowskiej tradycji, która umocowywała prawa i moralność w naturze.

Człowieka można uchronić przed końcem, do którego zmierza, również poprzez powrót do religii. Z religii objawionych można wywieść prawa i uznać je za podstawę praw politycznych. Autor jest jednak pesymistą. W żadnej demokracji liberalnej nie udało się jeszcze tego dokonać, co więcej - eliminacja religii jako podstawy porządku politycznego była dotychczas esencją nowoczesnego liberalizmu.

Bogdan Bernat

Francis Fukuyama, Koniec człowieka. Konsekwencje rewolucji biotechnologicznej, tłum. Bartłomiej Pietrzyk, Wydawnictwo Znak, Kraków 2004.

Nieodgadniona przyszłość

Kilkadziesiąt lat temu wybitnym uczonym zadano proste na pozór pytanie: jak będzie wyglądał świat w roku 2000. I choć nie była to daleka perspektywa, naukowcy mieli twardy orzech do zgryzienia. W końcu wymyślili, że ludzie będą oddychać cieczą, staną się nieśmiertelni, a w kosmosie pojawi się antygrawitacja. Powstać też miała farma na pustyni, nawadniana odsoloną wodą morską oraz port handlowy wykuty w lodach Antarktydy. Rewolucyjne prognozy nie sprawdziły się ani na jotę, ale futurolodzy nie składają broni i antycypują nadal.

Zresztą nie oni jedni. Już w starożytności w tym celu obserwowano niebo, interpretowano sny, a nawet badano wnętrzności zwierząt. Dziś odbywa się to za pomocą naukowych metod i przyrządów. Tyle tylko, że wcale nie oznacza to większej skuteczności przewidywań. Mechanika kwantowa, sieci neuronowe, algorytmy genetyczne i inne podobne instrumenty zawodzą równie często, jak wyrocznia delficka. Choć żyjemy w epoce triumfów nauki i techniki, nadal ważnym składnikiem wszystkich prób przewidywania przyszłości, pozostaje... ludzka intuicja - rozkłada ręce Halpern.

Ciekawość właściwa naszemu gatunkowi nie pozwala jednak porzucić myśli o zajrzeniu, choćby na moment, za magiczną kurtynę czasu. Pomimo tego, że niepewność została uznana za fundamentalną cechę przyrody, człowiek bez ustanku próbuje się z nią zmierzyć. Czy jutro będzie ładna pogoda? Jakie będą za tydzień kursy akcji na giełdzie? Kim zostaną nasze dzieci, kiedy dorosną? Któż z nas nie chciałby znać odpowiedzi na te pytania.

Paul Halpern, profesor fizyki z University of the Sciences w Filadelfii, podsuwa nam kolejne. Czy gdybyśmy znali przyszłość, mielibyśmy wpływ na nasze obecne zachowanie i moglibyśmy je zmieniać? Jeśli tak, to która przyszłość byłaby prawdziwa: czy ta, którą poznaliśmy, czy ta z wprowadzonymi poprawkami? Stąd już tylko krok do... absurdu - twierdzi Halpern. Jeśli przekonanie o genetycznym zdeterminowaniu pewnych cech okaże się słuszne, naukowcy będą w stanie przewidywać zdolności i słabe strony nienarodzonych jeszcze dzieci, a rodzice z góry będą wiedzieli, czy mają oszczędzać na pianino, salę gimnastyczną, czy na... paczki do więzienia.

Takich paradoksów autor dostarcza więcej. Ukazany przez niego świat jest aż nadto skomplikowany i pełen dylematów. Skoro wiadomo wiele lat wcześniej, że ktoś zachoruje na nieuleczalną chorobę, to należy mu o tym powiedzieć i skazać na życie w stresie, czy może zachować postawę mitycznej Kasandry?

Halpern nie jest futurologiem i nie rysuje wizji przyszłego świata. Postawił sobie o wiele ambitniejsze zadanie: pójść tropem przeznaczenia i ukazać historię prób zgłębiania przyszłości. To prawda, jedne były bardziej, inne mniej udane, wszystkie jednak zaspokajały ludzką ciekawość, marzenia, a przez to wpływały w dużym stopniu na poczynania ówcześnie żyjących. Zdaniem profesora, całej przyszłości nigdy nie poznamy. Może jedynie część, niewielki fragment. Jego sceptycyzm wynika po części z tego, że komputery, pełniące dziś rolę wyroczni, często się mylą, nie potrafią przewidzieć wszystkich możliwych zachowań człowieka. Tymczasem najlepszy pokerzysta wygrywa nie tylko dlatego, że podejmuje właściwe decyzje, ale również dzięki temu, że umie przewidywać reakcje rywali.

Lepiej więc, sugeruje autor, pozbyć się złudzeń. Pewnych aspektów przyszłości nie poznamy. Niezupełność wiedzy jest regułą, a nie wyjątkiem - pociesza nas Halpern. I trochę z przekąsem dodaje: tak naprawdę wszyscy gramy role w filmie, którego scenariusz dawno już napisano. Upływ czasu jest tylko iluzją. Czy aby na pewno?

(mak)

Paul Halpern, Na tropach przeznaczenia. Z dziejów przewidywania przyszłości, tłum. Piotr Amsterdamski, Wydawnictwo W.A.B., Wydawnictwo CiS, Warszawa 2004.

Ludzkość wyrzeźbiona w krzywym drzewie

Tytuł książki nawiązuje do myśli Immanuela Kanta: „Z pokrzywionego drzewa społeczeństwa nie da się wyciosać nic prostego”. Słowa te stały się mottem książki i przytaczane są kilkakrotnie we wchodzących w jej skład esejach.

Zdaniem autora, zachodnia myśl polityczna opiera się na tezie, że na wszystkie istotne pytania możliwa jest tylko jedna poprawna odpowiedź. Istnieje też metoda odkrywania tych właściwych odpowiedzi, a wszystkie one muszą być ze sobą zgodne. Kiedy zatem odkryjemy wszystkie poprawne odpowiedzi na wszystkie podstawowe pytania ludzkiego życia (...) otrzymamy w rezultacie swego rodzaju sumę wiedzy potrzebnej, by wieść życie doskonałe - w pełni tego słowa znaczeniu. Zakłada się tu, że istnieją prawdy uniwersalne, prawdziwe zawsze i wszędzie dla każdego człowieka. Tak powstawały utopijne wizje świata, w którym wszyscy żyją w zgodzie i harmonii. A jeśli żadnych wiecznych, powszechnych prawd nie ma, jak uważali np. Hegel i Marks? Wartości, (Najwyższe Dobra) mogą ze sobą kolidować, czego przykładem są wspomniane przez Berlina losy mitycznej Antygony. Także Herder był przekonany, że wartości nie są uniwersalne. Każda społeczność, naród, epoka i cywilizacja mają swoje ideały, cele, sposób życia, myślenia i działania. Herder odrzuca też koncepcję ludzkiej historii jako procesu powszechnego dążenia do światła, historii, w której każda kolejna epoka jest lepsza od poprzedniej.

Berlin przytacza również poglądy innych myślicieli, takich jak: Giambattista Vico (którego nazywa ojcem współczesnej koncepcji kultury), Niccolo Machiavelli, Johann Gottlieb Fichte, Nicolas Condorcet. Pisze o zmiennych kolejach losu europejskiej jedności i o wpływie myśli romantycznej na sposób postrzegania świata. Rozwój postaw romantycznych określa jako bunt przeciwko mitowi świata idealnego.

Jeden z esejów poświęca autor Josephowi de Maistre i źródłom faszyzmu. De Maistre był krytykiem konstytucjonalizmu i liberalizmu. Ślepo wierzył w boskie pochodzenie władzy. Atakował XVIII-wieczny racjonalizm, uznawał prymat instynktu, chrześcijańskiej mądrości i ślepej wiary. Wierzył w boską konieczność konfliktu i cierpienia, grzechu i kary, rozlewu krwi i wojny.

Berlin w swych esejach zwraca uwagę także na to, że nikt nie przewidział, jak duże znaczenie zyskają nacjonalizm i rasizm. Jego zdaniem, nacjonalizm zwykle powstaje wskutek odniesionych ran, jakiejś formy zbiorowego upokorzenia. Reakcją bywa często patologiczne wyolbrzymienie własnych rzeczywistych i wyimaginowanych cnót oraz resentyment i wrogość w stosunku do dumnych, szczęśliwych i odnoszących sukcesy. Zdominowani politycznie, kulturowo i militarnie przez Francuzów Niemcy zareagowali jak odchylona gałąź z teorii Schillera: gwałtownym odchyleniem w przeciwną stronę i odmową zgody na rzekomą swoją niższość. Tak też reaguje wiele społeczeństw uciskanych, narodów nowo powstałych lub odrodzonych państw. Berlin interpretuje takie zachowanie jako bezwiedną reakcją psychologiczną, towarzyszącą wyzwoleniu spod obcych rządów.

Eseje Berlina to bogaty i fascynujący przegląd myśli społecznej i politycznej na przestrzeni wieków. Pokrzywione drzewo społeczeństwa wyrosło na podłożu kolidujących ze sobą wartości. Dlatego tak trudno uniknąć konfliktów i stworzyć jedno, harmonijne społeczeństwo całej Ziemi. Jak w takim razie potoczą się dzieje ludzkości?

Justyna Jakubczyk

Isaiah Berlin, Pokrzywione drzewo społeczeństwa, red. Henry Hardy, tłum. Maria Pietrzak-Merta, Maciej Tański, Wydawnictwo prószyński i S-ka, Warszawa 2004, seria: Pejzaże Myśli - Idee Stanowiska Ludzie.

Miejsce dla prawdy o człowieku

Nie wiadomo, co ostatni król Rzymian chciał, umierając, powiedzieć. Quaesivit cum moriebatur ubi essent umbrae. Zapytał, umierając: Gdzie są cienie. Ostatnie słowa ostatniego króla Rzymian, Syagriusza, stanowią nić przewodnią kolejnej, przełożonej na język polski, książki Pascala Quignarda. Pisarstwo Quignarda jest niezwykłe i recenzentowi nawykłemu do tradycyjnego dyskursu filozoficznego niełatwo tę książkę przedstawić, by nie zabić jej ulotności ciężkością tego dyskursu. Niewielkich rozmiarów, składająca się z pięćdziesięciu pięciu „rozdziałów”, napisana zwartą prozą, pełna, jak to zwykle u Quignarda, odniesień do historii kultury, literatury, przeniknięta erudycją, jest jakby ciągiem intuicji, wglądów, dotykającym i oplatającym czytelnika zadumą nad bytem i przemijaniem. Quignard kontynuuje tu (jak i w innych swoich książkach) sięgającą Montaigne.a i Pascala tradycję francuskiego pisarstwa łączącego esej z dziennikiem, fikcję z filozoficznym spojrzeniem, szkicowość z dogłębnością. Bezgranicznie podziwiam to, czego próbowali Montaigne, Rousseau, Stendhal, Bataille. Oni łączyli myśl, życie, fikcję, wiedzę, jakby szło o jedno ciało - pisał Quignard w Życiu sekretnym.

Ostatnie królestwo to namysł nad przełomem i końcem czasów. Stąd nieraz wraca tu ostatni król Rzymian, wraca przyjaciel Janseniusza pan de Saint-Cyran z opactwa Port Royal, wraca uciekający przed światem Kartezjusz. Stąd noc świętego Bartłomieja, stąd post tenebras (z maksymy kalwinistów „Post tenebras lux” zachowuję tylko pierwsze dwa słowa). Co jest po ciemności, jeśli nie światło? Quignard wcześniej nieraz opisywał końce cywilizacji. W Błędnych cieniach mamy dość ponury szkic współczesności: wszechogarniający i wszechwładny pieniądz, zagłada gatunków i klonowanie, pospolitość tłumu (łacińskie vulgus oddaje greckie demos. Wulgarność to nasza dusza: rzecz pospolita) i książki, których nikt nie czyta, chociaż wszyscy chcą je pisać.

Czym są cienie Quignarda? Cień przodków, cień, w którym można się ukryć, schować przed spojrzeniem innych, cień - miejsce na mowę intymną, cień - miejsce na obrzeżu światła, miejsce zróżnicowania, przeciwieństwo homogeniczności publicznego świata, miejsce, do którego się wraca. Quignard, pisarz, który po okresie pełnienia różnych ważnych funkcji w życiu kulturalnym Francji opuszcza to życie, by jedynie czytać, pisać, czuć rzeczywistość, tę tu i teraz, i tę odległą, przeszłą, rzeczywistość cienia, powie, cytując (rzekomo) Tomasza ? Kempis: Szukałem na całym świecie spocznienia, póki nie znalazłem go w kątku, gdzie można zaszyć się z książką. Żyć w kątku - in angulo - świata. Błędne cienie są pytaniem o miejsce (Ostatni król Romy umierając pytał o gdzie (ubi)): między ogrodami Port Royal (Epikura?) a twardą rzeczywistością tego świata i jego użytkowego języka, jansenizmem a molinizmem, łaską a uczynkami? Benedykt Spinoza nazywał Holendrów ostatnimi barbarzyńcami. O tym mówi w liście pięćdziesiątym: W miarę jak dusza zaczyna używać rozumu, przestaje zależeć od państwa, ale należy do siebie. Spinoza przeciwstawiał tłumowi, vulgus, przyjaciela, carus, jako dwa opozycyjne bieguny. Mówił: nie spodziewajmy się wolności po tych, którzy w niewolnictwie upatrują główny interes. Poszukiwanie cieni Quignarda to poszukiwanie miejsca dla prawdy o człowieku.

Marek Lechniak

Pascal Quignard, Błędne cienie. Ostatnie królestwo I, tłum. Tadeusz Komendant, Wydawnictwo czytelnik, Warszawa 2004.

Artysta totalny

Rainer Maria Rilke (1875-1926), którego nazwisko nieprzypadkowo jest anagramem słowa „liryka”, od początku XX w. inspirował poetów europejskich, zwłaszcza niemieckojęzycznych i Rosjan. Jednak odbiór Rilkego wśród polskich poetów to zjawisko bezprecedensowe. Austriacki liryk oddziałuje na polską poezję już od prawie stu lat i doprawdy trudno odnaleźć poetę, który fascynowałby tak wielu tłumaczy. Ale sława Rilkego jest u nas szczególna: wielka wśród poetów i krytyków, omija skutecznie szersze grono czytelników poezji.

Katarzyna Kuczyńska-Koschany stara się (z doskonałym skutkiem) wskazać przyczyny niezwykłej popularności poezji Austriaka wśród poetów polskich. Twórcze zainteresowanie Rilkem rozpoczęło się dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym, choć była to raczej erupcja czytelniczego wulkanu niż rozpoczęcie. Czytali go poeci formacji zarówno klasycystycznych, jak i awangardowych, drukowały czasopisma tak różne, jak „Wiadomości Literackie” i „Tygodnik Ilustrowany”, recytowała Irena Solska, która objeżdżała cały kraj z repertuarem rilkeańskim, zawsze wzbudzając jednaki zachwyt. Czczono Rilkego jako geniusza, artystę totalnego, poetę nie z tego świata.

Kuczyńska-Koschany podaje przykłady mikropodobieństw i podobieństw fundamentalnych Rilkego i polskich poetów. Zaczyna od Leśmiana, który z powodu niewystarczającej znajomości niemczyzny, skazany był na przekłady, a mimo to intuicyjnie przeczuwał wielkość poezji Rilkego. Często pisał wręcz tak, jakby stosował się do jego wskazówek: Próbujcie powiedzieć, jakbyście byli pierwszym człowiekiem, to, co widzicie, czym żyjecie, co kochacie, tracicie. Jest to poezja „dziwu pierworodnego”.

Inaczej było u Schulza, który nie tylko „przeczuwał” Rilkego, jak Leśmian, ale mógł zagłębiać się w lekturze oryginału. Czytał Rilkego przyjaciołom w tak przejmujący i niezwyczajny sposób, jakby sam tworzył te wiersze.

W 1938 r. popiersie austriackiego poety kupił dyktator Trzeciej Rzeszy. Nic jednak nie wskazywało na to, że Hitler był czytelnikiem i wielbicielem Rilkego. Postępowanie wodza skłoniło jednak do faworyzowania poety w Trzeciej Rzeszy. Akcentowano jego niemieckość, rzekomą sudeckość i odrzucenie chrystianizmu. W tym samym czasie w Polsce czytał i tłumaczył Rilkego Baczyński (opatrywał swoje wiersze cytatami z jego poezji), a także Jastrun, Przyboś, Weintraub. Autorka pokazuje także „zdemaskowanego” Grochowiaka zaczytanego w Rilkem, który nie mógł oderwać oczu od kochanki-książki, zupełnie jakby sam był bohaterem swojego wiersza Widzieli go, gdzie zaciera się granica między podmiotem a przedmiotem, jak w miłosnym akcie.

Kuczyńska-Koschany szuka lektury Rilkego u Szymborskiej, Miłosza, Hartwig. Wskazuje na Rilkeańskie pojmowanie śmierci przez Herberta. Omawia utwory, w których Różewicz bardzo wyraźnie polemizuje z Rilkem (np. w dramacie Do piachu), ukazując, że recepcja dokonuje się w tym przypadku zawsze przez zaprzeczenie. Dzieli bowiem obu poetów przepaść, którą autorka jednoznacznie nazywa: Holokaust.

Niewiele jest książek, którym nie można absolutnie nic zarzucić. Bez wahania mogę stwierdzić, że ta jest taką właśnie książką. Wielce pożądana byłaby teraz rozprawa, będąca refleksją nad recepcją Rilkego w polskim teatrze. Na to, jak przypuszczam, przyjdzie nam, niestety, poczekać.

Małgorzata Pawełczyk

Katarzyna Kuczyńska-Koschany, Rilke poetów polskich, Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo uniwersytetu wrocławskiego, Wrocław 2004, seria: Monografie FNP.

Kobieta z Parnasu

W publikacjach krytycznoliterackich dotyczących czasów przedoświeceniowych kobiety - jako twórczynie - pojawiały się rzadko. Na ten stan rzeczy wpłynęły zasadniczo dwie przyczyny. Pierwsza z nich związana była ze stanem badań oraz trudnościami w dotarciu do materiałów źródłowych. Druga zrodziła się z przekonania, że rola, jaką kobiety odegrały w kształtowaniu kultury staropolskiej, była znikoma. Jednak od pewnego czasu badacze coraz chętniej sięgają do rękopisów, zagłębiają się w zapomniane pamiętniki i odczytują na nowo z rzadka publikowane utwory literackie. Dzięki tym staraniom, pojawiło się w ciągu ostatnich kilkunastu lat parę książek prezentujących postacie kobiet, które wcale nie były tak bierne, jakby się zdawało.

Przykładem takiej publikacji jest książka Dariusza Rotta. Tytułową bohaterką jest Anna Stanisławska-Zbąska, autorka jednego tylko dzieła: Transakcji albo Opisania całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685, lecz dzieła zaskakującego swoją specyfiką nie tylko literaturoznawców, ale i kulturoznawców. Dla lepszego zrozumienia oraz oceny zarówno autorki, jak i jej utworu, Rott dokonuje rekonesansu współczesnego stanu badań, przywołując i inne kobiety, które dzięki swojej twórczości wpisały się w historię literatury staropolskiej. W ten sposób czytelnik otrzymuje zwięzły, lecz dobry kontekst, umożliwiający poznanie meritum zagadnienia.

Według Rotta Transkacja nie ma wielkich walorów artystycznych, choć wskazuje on na partie liryczne, których inspiracje literackie świadczą o dobrym wykształceniu oraz przygotowaniu autorki. Transakcja to przede wszystkim tekst kultury, pozwalający na dokładne poznanie samej autorki jako reprezentantki swoich czasów. A jest nią Anna Stanisławska z pewnością, choć jej utwór odbiega od przyjętych ówcześnie norm opisu. Rott pomija warsztat literaturoznawczy, skupiając się na przedstawieniu życia niezwykłej kobiety. Niezwykłej nie przez rodzaj tragicznego doświadczenia, jakiego los jej nie szczędził, lecz właśnie poprzez sposób jego opisu. Anna Stanisławska stworzyła dzieło tak intymne, że szczerość wypowiedzi autorki często zaskakuje odbiorcę. Co prawda czytelnik XX w. przyzwyczajony jest do śmiałych opowieści, szczególnie ze sfery erotyki, mniej lub bardziej znanych osobistości, lecz w odniesieniu do literatury XVII-wiecznej sprawa wygląda zgoła inaczej.

Anna Stanisławska nie mogła, z przyczyn oczywistych, zachłysnąć się freudowską koncepcją psychoanalizy czy teorią „strumienia świadomości”, a jednak przy dokładnej lekturze Transakcji badacz wychwytuje nowe możliwości interpretacji jej utworu, który odsłania mentalność dawnych czasów. I Rott bynajmniej nie pragnie widzieć w niej prekursorki na miarę epoki, Anna Stanisławska jest dla niego świetną obserwatorką ludzi, na pewno osobą nietuzinkową. Autora fascynuje odwaga, z jaką Stanisławska odsłania swoje uczucia, myśli, pragnienia, nawet te najintymniejsze. Dzięki temu badacz przybliżył nie tylko dzieje nieszczęsnej Anny, lecz przede wszystkim specyfikę kultury barokowej.

Książka Rotta zasługuje na uwagę z jeszcze jednego powodu. Autor nie zagłębia się w kontekst historyczny, nie absorbują go wydarzenia polityczne. Bliższy jest mu świat pełen codziennych zmagań bohaterki, jej stany emocjonalne i sposób ich wyrażania.

Monika Szabłowska

Dariusz Rott, Kobieta z przemalowanego portretu. Opowieść o Annie Zbąskiej ze Stanisławskich i jej „Transakcyji albo Opisaniu całego życia jednej sieroty [...]”, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004, seria: Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach.