Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje



Agora

Odnowa w szkolnictwie wyszym

Zasadniczy szkielet, na ktrym opiera si obecne prawo o szkolnictwie wyszym, nie rni si w istocie od obowizujcego w poprzednim ustroju.
Krzysztof Schmidt-Szaowski

 Fot. Stefan Ciechan Podstawowym zadaniem kadej szkoy jest wychowywanie i ksztacenie modziey. Reguluj to odpowiednie przepisy, okrelajce obowizki i uprawnienia zarwno uczcych si, jak i nauczycieli. Bez dobrych nauczycieli nie ma dobrej szkoy, jednak ze przepisy mog znacznie utrudnia szkoom wykonywanie ich zada, deformujc sam proces ksztacenia. Pod tym wzgldem polskie szkolnictwo wysze znajduje si niestety w zej sytuacji. Jego dziaalno podlega nadal przestarzaym przepisom, nieuwzgldniajcym zasadniczych zmian, ktre zaszy w cigu ostatnich kilkunastu lat w naszym kraju. Obowizujce obecnie ustawy o szkolnictwie wyszym oraz o tytule naukowym i o stopniach naukowych zostay przeniesione z ustawodawstwa PRL, chocia wprowadzono do nich zmiany, ktre naday wielu pastwowym uczelniom istotn autonomi i zdemokratyzoway ich ustrj. Umoliwiono take tworzenie szk prywatnych. Jednak zasadniczy szkielet, na ktrym opiera si obecne prawo o szkolnictwie wyszym, nie rni si w istocie od obowizujcego w poprzednim ustroju.

W 1990 roku, gdy tworzono obecnie dziaajce przepisy, nie mona byo przewidzie zwielokrotnienia liczby studiujcych oraz powstania setek nowych prywatnych uczelni. Nie spodziewano si rwnie tego, e nauczyciele akademiccy, niezadowoleni z nieatrakcyjnych warunkw pracy w uczelniach pastwowych, atwo znajd dodatkowe rda zarobkw w szkoach prywatnych, a take w przemyle, usugach itp. W rezultacie ci, ktrzy lekko traktuj swoje obowizki, a jest ich niemao, stali si niemal gomi w macierzystych uczelniach. Odbija si to fatalnie na poziomie zaj dydaktycznych. Skuteczno pracy dydaktycznej i wychowawczej uczelni ulega znacznemu pogorszeniu take ze wzgldu na drastyczne ograniczenie rodkw, ktre pastwo przeznacza na ksztacenie. Zmusio to uczelnie do ograniczania wydatkw drog zmniejszania wymiaru zaj dydaktycznych, zwaszcza w kosztownych laboratoriach, jak rwnie praktyk studenckich, a z drugiej strony przez powikszanie liczby studentw w grupach wiczeniowych, zaniechanie egzaminw ustnych itd. Ograniczono w ten sposb kontakt studenta z nauczycielem, a negatywne tego skutki, czsto bardzo drastyczne, s ju atwo dostrzegalne. Powszechnie wiadomo, e wiele egzaminw bywa zaliczanych na podstawie niesamodzielnie wykonanych prac egzaminacyjnych, a prace dyplomowe w niektrych dziedzinach staj si nawet towarem rynkowym. W ten sposb funkcja wychowywania i ksztacenia modego pokolenia ulega niebezpiecznej deformacji, a niektre rodowiska akademickie stay si szko cwaniactwa i zaatwiania wasnych interesw niezbyt uczciwymi metodami. Imponujca liczba studentw w polskich uczelniach przestaa by powodem do dumy, a staa si palcym problemem, ktry trzeba jak najszybciej rozwiza. Pierwszym ku temu krokiem powinno by stworzenie odpowiednich ram prawnych, dostosowanych do sytuacji istniejcej wewntrz uczelni i do warunkw, w ktrych musz one dziaa.

Negatywne zjawiska

Mniej lub bardziej gbokie wynaturzenia, ktrym ulegay rodowiska akademickie pod rzdami kierowniczej partii minionego ustroju, nie zostay dotychczas w peni usunite, a naruszanie zasad etyki jest nadal czstym zjawiskiem. Powoduje to znaczne szkody w obu podstawowych dziedzinach aktywnoci akademickiej - w dydaktyce i w badaniach naukowych. Widoczne w wielu uczelniach pogorszenie jakoci ksztacenia wynika nie tylko z trudnych warunkw, w jakich prowadzi si t dziaalno. Istotnym czynnikiem jest to, e dydaktyk traktuje si na og jako aktywno o mniejszej wartoci ni praca badawcza, a dorobek dydaktyczny ceni si znacznie niej ni publikacje naukowe, nawet jeli te ostatnie nie przynosz istotnych odkry. Zasuonego dydaktyka mona atwo odstawi na boczny tor, zamykajc przed nim karier akademick, jeli nie podda si wymaganej procedurze zabiegw o uzyskanie odpowiedniego stopnia oraz tytuu naukowego. Na poziom kadry dydaktycznej wpywa rwnie to, e uczelnie pastwowe s na og zamknite przed wybitnymi specjalistami, ktrzy mogliby z duym poytkiem przekazywa swoj wiedz studentom, lecz maj t skaz, e swoje dowiadczenie zdobywali nie w rodowisku akademickim, lecz dziaajc w gospodarce, administracji, lecznictwie itd. Zatem nie legitymuj si stopniem czy tytuem naukowym. Nic wic dziwnego, e uczelnie staj si coraz bardziej wyjaowione z talentw dydaktycznych. Przyczynia si do tego praktyka fikcyjnego angaowania profesorw (z kraju i z zagranicy) tylko po to, by uczelnia moga wykaza si formalnie odpowiedni kadr. Tak zatrudnione osoby, speniajc wszelkie kryteria ustawowe, nie powicaj si pracy w uczelni, a ich kontakt ze studentami jest w najlepszym razie sporadyczny.

Niepokj budzi take to, e osignicia naukowe bdce podstaw kariery akademickiej ocenia si metod rachunkow, wygodn wprawdzie dla urzdnikw, lecz nie sigajc do istotnych wartoci naukowych przedstawianych prac. Czynnikiem decydujcym przy ocenie dorobku stay si np. liczba publikacji oraz statystyczna wielko zwana impact factor, ktra ma wiadczy o ich randze, natomiast rzadziej spotyka si rzeteln opini o istotnym wkadzie ocenianego w rozwj dziedziny wiedzy lub techniki. Obiektywn ocen dorobku modszego pracownika uczelni znacznie utrudnia jego cisa zaleno od decyzji i opinii kierownika naukowego. W tej sytuacji czsto daje zna o sobie egoizm grupowy rodowisk profesorskich, polegajcy na opnianiu awansw dobrze zapowiadajcym si modym pracownikom nauki. Poniewa tytuy profesorskie zdobywano rnymi metodami i nie zawsze na podstawie osigni naukowych lub dydaktycznych, wielu utytuowanych profesorw moe obawia si konkurencji ze strony zdolnej, szybko rozwijajcej si modziey. Stawianie przeszkd na ich drodze to naturalna obrona wasnych pozycji.

Przepisy bazowe

Wymienione zjawiska s przyczyn pogarszajcej si sytuacji w szkolnictwie wyszym. Nie zmieniaj tego negatywnego obrazu nawet powane osignicia niektrych elitarnych uczelni lub poszczeglnych wybitnych badaczy. Po to, by proces ten odwrci, trzeba zacz od czynnika o znaczeniu decydujcym - od poprawy stanu kadr akademickich. Konieczny jest dopyw do uczelni najlepszych specjalistw z kraju i z zagranicy, a przede wszystkim - stworzenie warunkw do rozwoju i awansu dla najbardziej wartociowych modych kandydatw do kariery akademickiej. Wyrniajcym si jednostkom powinno si powierza odpowiedzialne, samodzielne stanowiska we wczesnym okresie twrczym, gdy przejawiaj du aktywno intelektualn, a nie - jak to zdarza si czsto obecnie - w okresie, gdy zblia si wiek emerytalny. Uznajc ten kierunek dziaa za suszny, trzeba stworzy odpowiedni podstaw w postaci przepisw ustawy o szkolnictwie wyszym i towarzyszcych jej dokumentw. Bez spenienia tego warunku nie wprowadzimy szkolnictwa wyszego na drog prawidowego rozwoju, w ktrym utrzymane bd waciwe proporcje midzy liczb studiujcych a kadr nauczycieli akademickich oraz rodkami, jakie spoeczestwo jest gotowe przeznaczy na ksztacenie. Dotyczy to zarwno szkolnictwa publicznego, jak i prywatnego.

Trzeba rozwin skuteczny system czuwajcy nad jakoci procesu ksztacenia w poszczeglnych uczelniach, uwzgldniajcy nie tylko stron formaln (jak liczba pracownikw o odpowiednich kwalifikacjach) lub warunki techniczne (lokale, sprzt, ksigozbiory), lecz przede wszystkim oceniajcy uzyskiwane wyniki (poziom prac i egzaminw dyplomowych, prac przejciowych i inne). Jest to przede wszystkim rola Pastwowej Komisji Akredytacyjnej, gdy od jej oceny powinno zalee udzielenie lub potwierdzenie prawa do nadawania przez uczelni dyplomw pastwowych w okrelonym zakresie. Wane jest, eby ostateczne wyniki oceny byy podawane do wiadomoci publicznej. Przez rzeteln ocen dziaalnoci uczelni mona bdzie unikn zdarzajcego si oszustwa wobec studiujcych, ktrzy po ukoczeniu mao wartociowych studiw maj obecnie trudnoci na rynku pracy. Istotny jest take czynnik ekonomiczny. Nie naley marnowa pienidzy, zarwno publicznych, jak i prywatnych, na dziaalno pozorowan, nie przynoszc spoecznych korzyci w postaci realnego wzrostu poziomu wyksztacenia, mierzonego zasobem wiedzy, a nie liczb dyplomw.

Naley wprowadzi konsekwentny trjstopniowy system studiw (licencjat, magister, doktor), uwzgldniajcy jednak konieczn elastyczno, np. przy zachowaniu cigoci w zakresie poczonych studiw I i II stopnia. Doktoranci powinni uzyska pene prawa studentw przy okrelonych wymaganiach dotyczcych czasu trwania studiw oraz wynikw pracy doktorskiej. Studia doktoranckie powinny koczy si egzaminami w okrelonym terminie, a sam przewd doktorski moe trwa duej, jeli tego wymaga przygotowanie rozprawy na stopie doktora. Ksztacenie doktorw, niezalenie od tego, gdzie si ono odbywa (uczelnie, instytuty PAN lub inne uprawnione placwki), powinno podlega nadzorowi ministra waciwego do spraw szkolnictwa wyszego, gdy jest to dziaalno edukacyjna.

Zasadnicze znaczenie dla rozwoju szkolnictwa wyszego (a take innych placwek naukowych) maj kryteria stosowane przy nadawaniu stopnia doktora. Naley zmierza do ograniczenia liczby jednostek do tego uprawnionych, a jednostki posiadajce takie uprawnienia powinny mie wysoko wykwalifikowan kadr naukow, stawiajc doktorantom odpowiednie wymagania. Konieczna jest te zewntrzna ocena sposobu prowadzenia przewodw doktorskich ze strony PKA. Istotnym czynnikiem stymulujcym utrzymanie poziomu doktoratw, byoby publikowanie rozpraw doktorskich wraz z opiniami recenzentw, przynajmniej w postaci elektronicznej.

Klarowny system

Struktur stanowisk nauczycieli akademickich naley uproci, np. do trzech stopni stanowisk profesorw, uzupenionych przez stanowisko asystenta dla modych pracownikw przed doktoratem oraz przez stanowiska dydaktyczne (np. wykadowcy). Angaowanie pracownika na stanowisko profesora powinno odbywa si na podstawie rzeczywistego otwartego konkursu (co najmniej dwch-trzech kandydatw), przeprowadzanego w sposb jawny z udziaem zewntrznych recenzentw oceniajcych dorobek kandydatw. Podstawowym warunkiem kandydowania powinno by posiadanie stopnia doktora, z wyjtkiem specjalistw majcych wybitne osignicia zawodowe poza szkolnictwem. Ustalenie szczegowego trybu przeprowadzania konkursw i nadzr nad nimi naley powierzy PKA.

Przyjmujc klarowny i jawny system angaowania na stanowiska profesorskie trzeba rwnoczenie zrezygnowa ze stopnia naukowego doktora habilitowanego, tym bardziej, e dotychczas prowadzone przewody habilitacyjne nie zapewniaj skutecznej selekcji kandydatw. Niejawny tryb wikszoci etapw przewodu habilitacyjnego otwiera drog do subiektywnej oceny kandydata. Czsto decydujce znaczenie ma to, czy kandydat jest dobrze widziany przez elit profesorsk, a nie to, czy ma dobre kwalifikacje na samodzielnego pracownika akademickiego. Ponadto powizanie okrelonych uprawnie i przywilejw z doywotnim stopniem doktora habilitowanego trudno uzna za racjonalne, gdy niektre osoby po habilitacji mog osabi, a nawet utraci kontakt z nauk, zachowujc przy tym status doktora habilitowanego ze wszelkimi konsekwencjami. Dalsze utrzymywanie stopnia doktora habilitowanego staje si coraz bardziej kopotliwe take z powodu rozwijajcej si wsppracy midzynarodowej, gdy za granic (nawet w Niemczech) habilitacja nie stanowi warunku uzyskania profesury. Stwarza to zasadnicz przeszkod w pozyskiwaniu przez nasze uczelnie specjalistw z zagranicy (a take krajowych, lecz pochodzcych z innych dziedzin ni szkolnictwo).

W celu uregulowaniu zasad dziaania rynku pracy nauczycieli akademickich naley przyj prost zasad, e pracownik mianowany (w uczelni pastwowej) pracuje na etacie tylko w jednym miejscu pracy. Pracownik zatrudniony na podstawie umowy o prac moe uzyska zgod swego gwnego pracodawcy (w uczelni reprezentowanego przez rektora) na podjcie pracy w innym miejscu, jeli nie koliduje to z interesem zatrudniajcej go uczelni. Zwolnienie z pracy nauczyciela akademickiego z inicjatywy pracodawcy mogoby nastpi tylko na podstawie negatywnego wyniku oceny jego pracy, ze szczegowym uzasadnieniem takiego wyniku. Do czste obecnie spory midzy nauczycielami akademickimi, ktrzy s stron sabsz, i kierownictwem uczelni powinny by poddane arbitraowi niezalenej instytucji, np. powoywanej w drodze wyborw przez elektorw do Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego. Dokumentacja dotyczca zarwno dorobku, jak i wynagrodze pracownikw uczelni pastwowych musi by jawna i oglnie dostpna na zasadach okrelonych w ustawie.

Naley zrezygnowa z nadawania tytuu naukowego profesora, bdcego polsk specjalnoci. Trzeba powrci do oglnie przyjtej zasady, e profesorem jest si wtedy, gdy pracuje si w szkolnictwie wyszym na odpowiednim stanowisku, a nie z powodu nadania tego tytuu przez wadz pastwow, jak jest prezydent.

Cenny kapita

Wymienione postulaty nie obejmuj oczywicie wszystkich spraw, ktrych rozwizania domagaj si rodowiska akademickie. Jednak od ich spenienia zalee bdzie przyszy stan szkolnictwa wyszego w Polsce i dlatego trzeba powici im szczegln uwag. Mamy obecnie wyjtkow szans dokonania zasadniczych zmian w przepisach rzdzcych szkolnictwem wyszym - projekt ustawy „Prawo o szkolnictwie wyszym” jest przedmiotem prac sejmu. Potrzebne s bardziej zdecydowane zmiany. Trzeba odrzuci skostniay system krpujcy rozwj kadr naukowych, przyrwnywany od czasw PRL do ustroju feudalnego. System ten nie pasuje do obecnego etapu rozwoju naszego kraju, a przy tym wyranie odbiega od rozwiza przyjtych w wikszoci krajw europejskich. Musimy w naszych uczelniach, zwaszcza tych najlepszych, stworzy warunki zachcajce modych, zdolnych absolwentw do podejmowania trudnych i odpowiedzialnych obowizkw pracownikw akademickich. Dajmy im moliwo prawidowego rozwoju naukowego, a wtedy nie bd musieli szuka dla siebie miejsca poza krajem, zasilajc swoj wiedz zagraniczne uczelnie i placwki naukowe. W obecnej trudnej sytuacji naszego spoeczestwa, potencja intelektualny modych absolwentw polskich uczelni jest najcenniejszym kapitaem, ktry zadecyduje o naszej przyszoci. Nie mona go lekkomylnie zmarnowa.

Dr hab. in. Krzysztof Schmidt-Szaowski, prof. PW, specjalista w dziedzinie technologii chemicznej oraz procesw katalitycznych i elektroplazmowych, pracownik Zakadu Technologii Nieorganicznej i Ceramiki Politechniki Warszawskiej, jest czonkiem Stowarzyszenia na rzecz Nauki.

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje