Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje



Studia za granic

Promocja uczonych w USA (cz. I)

Standardy zawodowe amerykaskiego wiata akademickiego kad szczeglny nacisk na element tworzenia wiedzy, a nie na formalne spenianie kryteriw. Dlatego system ten pozwala na szybki awans w przypadku istotnych i wymiernych osigni naukowych.
Bronisaw Misztal

Fot. Stefan Ciechan System kreacji, promocji i alokacji kadr naukowych w USA uksztatowa si w specyficznych warunkach globalnej gospodarki kapitalistycznej w latach poprzedzajcych drug wojn wiatow oraz w latach bezporednio po niej nastpujcych. By to okres wzrastajcych geometrycznie potrzeb materialnych ludnoci i nastawienia na postp technologiczny i naukowy. Taki progres uwaany by za niezbdny warunek rozwoju gospodarczego Ameryki i dlatego poparcie dla miao wszelkie cechy ideologii politycznej i przekadao si na praktyczne rozwizania w zakresie polityki spoecznej i imigracyjnej kraju. Ameryka uczynia z rozwoju naukowego i technologicznego nadrzdny cel swojej polityki. Szkolnictwo wysze, okrelane skrtowo mianem wiata akademickiego (academia) rozwijao si wic jako rodowisko organizacyjne, w onie ktrego wartoci etyczne, funkcje edukacyjne, jak te badawcze peniy rwnie istotn rol.

Trjpodzia

Te trzy funkcje do dnia dzisiejszego pozostay nieodcznie ze sob splecione, zmuszajc pracownikw akademickich do sprostania w ich rolach zawodowych niezalenym zespoom kryteriw: etycznym (jakoci i uczciwoci dziaalnoci naukowej), twrczym (produkcji wiedzy i tworzenia jakociowo nowych i nowoczesnych, hierarchicznie zorganizowanych systemw wiedzy) oraz edukacyjnym (produkcji wyksztaconych absolwentw i przygotowywania kolejnych generacji do praktycznego wejcia w narodowy system gospodarki i podziau pracy). Ta potrjna pozycja w spoecznym podziale pracy odrnia amerykask akademi od systemu europejskiego czy latynoamerykaskiego, gdzie na og istniej dwa niezalene lub ledwie czciowo przenikajce si piony sponsorowane przez pastwo: system szkolnictwa wyszego i system bada naukowych. Wartoci etyczne, normy moralne i standardy zawodowe amerykaskiego wiata akademickiego kad szczeglny nacisk na element tworzenia wiedzy, a nie na formalne spenianie kryteriw i oczekiwa. Dlatego system ten pozwala na szybki awans w przypadku istotnych i wymiernych osigni naukowych, a take sprzyja racjonalnemu wykorzystaniu i alokacji kadry akademickiej.

Wpyway te na amerykaski system wiatowe trendy w zakresie ruchw ludnoci, wynikajce zarwno z procesw demograficznych, jak te z geopolitycznych zrnicowa warunkw ycia oraz warunkw do pracy naukowej, badawczej i do dziaalnoci intelektualnej w wielu krajach wiata, w tym zwaszcza w krajach europejskich. Na rynku amerykaskim pojawiay si okresowo (i cigle si pojawiaj) znaczne i regionalnie lub etnicznie wyodrbnialne grupy osb o bardzo wysokich kwalifikacjach zawodowych, intelektualnych i naukowych, ktrych koszty wyksztacenia zostay poniesione przez gospodarki innych krajw. Sytuacja na rynku amerykaskim jest o tyle warta uwagi, i nowe realia zjednoczonej Europy z pewnoci zwiksz pynno kadr naukowych, wpywajc na zwikszenie poday tej wykwalifikowanej pracy w jednych, a jej zmniejszenie w innych krajach.

Na przykad, w latach 30. ubiegego stulecia na teren Ameryki przybya kilkutysiczna grupa intelektualistw ydowskich pochodzenia niemieckiego i rosyjskiego. Zasilili oni w krtkim czasie personel nauczajcy szk wyszych, zwaszcza na terenie stanw wschodnich. Pisze o tym szczegowo Seymour Martin Lipset w ksice The American Exceptionalism. Podobnie w latach 80. do Ameryki przybyy grupy wysoko wyksztaconych uchodcw z Iraku i Iranu. Tradycyjnie, do USA emigruj rosyjscy matematycy, fizycy i astronomowie, a take wschodnioeuropejscy specjalici z zakresu literatury angielskiej, sowiaskiej i iberyjskiej. Wszyscy ci specjalici dysponuj na og najwyszymi dostpnymi w swoich dziedzinach stopniami naukowymi (tzw. terminal degrees), maj wszechstronne wyksztacenie i siln motywacj sukcesu.

Ameryka jest te magnesem dla wielu modych ludzi, dla ktrych podjcie studiw wyszych jest podanym celem i ktrzy s gotowi zainwestowa wiele wysiku w spenienie formalnych kryteriw przyjcia na studia. Studenci cudzoziemscy lub imigranci w pierwszym pokoleniu stanowi blisko 40 procent wszystkich studiujcych w szkoach pierwszego i trzeciego stopnia. Powoduje to, e wysze wyksztacenie jest dziedzin gospodarki, ktra generuje prawie tak sam cz dochodu narodowego, jak turystyka przyjazdowa.

Miara wartoci

System amerykaski powstawa w okresie gwatownego rozwoju nowoczesnej gospodarki rynkowej o silnym nasyceniu wiedz i technologi. Wraz z rozwojem gospodarki kapitalistycznej, w ktrej produkcja dbr materialnych stanowia autonomiczny i doniosy cel strategiczny (cecha ta znana jest pod nazw „komodyfikacji”), take sam system tworzenia i rozpowszechniania wiedzy sta si autonomiczn dziedzin gospodarki narodowej. W tym sensie „producent” wiedzy oraz „producent” wyksztaconych umysw nabieraj wartoci rynkowej i staj si dobrami ekonomicznymi podlegajcymi prawom popytu i poday. Innymi sowy, pracownik dydaktyczno-badawczy stanowi warto rynkow i jest przedmiotem konkurencji ze strony pracodawcy. Dlatego cay proces kreacji i zatrudniania pracownikw naukowych podlega specyficznym warunkom rynku pracy i rni si zasadniczo od systemw etatystycznych w takich krajach, jak Niemcy, Francja, Wochy czy Hiszpania, gdzie profesury nadawane s przez pastwo, a warunki zatrudnienia w wikszoci szk wyszych s zblione i regulowane przez umowy zbiorowe lub ustawy.

Powoduje to cztery konsekwencje dla wiata akademickiego.

Po pierwsze, wielko, czyli wolumen produkcji naukowej staje si wymiernym czynnikiem wartoci rynkowej pracownika nauki. Oznacza to, e pracownicy naukowi oceniani s w sposb cigy i kadorazowo ich status zaley od wolumenu produkcji (academic output). Na ten wolumen skadaj si przede wszystkim waone publikacje w uznanych czasopismach naukowych i zawodowych oraz w wydawnictwach akademickich. Polityka wydawnicza podlega analogicznym prawom produkcji rynkowej i z tego wzgldu decyzje wydawnicze s autonomiczne (niezalene od istniejcych ukadw instytucjonalnych w szkoach wyszych). Mimo i najwiksze szkoy wysze dysponuj wydawnictwami noszcymi ich nazw (np. Harvard University Press, Chicago University Press, Cornell University Press itp.), to struktura tych wydawnictw jest kompletnie niezalena od uniwersytetw i zasadniczo wydawnictwa te nie publikuj prac wasnych autorw (z wyjtkiem najwybitniejszych profesorw o uznanym dorobku). Tak wic, nie istnieje w ramach szkoy wyszej instytucja wewntrznej publikacji, ktra liczyaby si w promocji na wyszy stopie. W ten sposb wielko produkcji naukowej jest kontrolowana zarwno przez zmienne rynkowe (sprzedawalno czy atrakcyjno tematu), jak te przez wartoci etyczne rodowiska (oryginalno produkcji), a nie przez przenikajce si ukady wpywu.

Po wtre, jako produkcji naukowej podlega mierzalnym i porwnywalnym ocenom i staje si naturalnym kryterium polityki naukowej. Jako produkcji naukowej mierzona jest przez liczb praktycznych zastosowa lub liczb cytowa w prasie zawodowej. Dodatkowo na pozycj pracownika naukowego rzutuje wymowa recenzji jego pracy pojawiajcych si w niezalenych czasopismach. W szczeglnoci istniej w kadym zawodzie czasopisma specjalistyczne publikujce wycznie recenzje, a take czasopisma, ktre zawieraj istotny samoistny i oddzielnie redagowany dzia recenzji. Sporzdzenie recenzji nie jest uwaane za usug koleesk ani te nie jest czynnoci delegowan na rzecz modszego pracownika naukowego, asystenta czy doktoranta, ktry z natury rzeczy jest w pozycji podlegej do zlecajcego mu autora czy kolegi autora, jak to ma miejsce w Polsce. Wrcz przeciwnie, sporzdzenie recenzji wymaga ogromnej wiedzy i kwalifikacji moralnych i z reguy jest to element liczcej si dziaalnoci zawodowej (tzw. professional service) pracownikw naukowych. Recenzje wykonywane s na zamwienie czasopism, ktre dodatkowo sprawdzaj, czy nie zachodzi konflikt interesw pomidzy proponowanym autorem recenzji a autorem recenzowanej pracy.

Na przykad Francis Fukuyama, jeden z najbardziej respektowanych na wiecie politologw i strategw politycznych, od omiu lat jest autorem najbardziej autorytatywnych recenzji publikowanych na amach kwartalnika „Foreign Affairs”. Dlatego w warunkach amerykaskich wymowa recenzji jest istotnym elementem w procesie promocji naukowej. Natomiast np. w Wielkiej Brytanii, gdzie istnieje system podobny do polskiego, to znaczy recenzje pisane s na zamwienie mecenasw naukowych lub sporzdzane przez pocztkujcych w zawodzie adeptw, wymowa recenzji jest nieznaczna. System ten spotgowany jest jeszcze przez istnienie niezalenych publikacji (tzw. abstracts), ktre corocznie wydaj tom podsumowujcy stan danej dyscypliny. Zaproszenie do autorstwa rozdziau w takiej publikacji lub cytowanie w takiej publikacji uznawane jest za niezalen miar wartoci rynkowej pracownika nauki. Dodatkowo warto ta oceniana jest ze wzgldu na rwnolego i niezaleno tzw. wiadcze zawodowych (professional services), mierzonych przez zajmowanie pozycji w radach wydawniczych i w zarzdach liczcych si towarzystw naukowych poza macierzyst placwk.

Warto ta jest take mierzona przez efektywno zatrudnienia wyprodukowanych absolwentw lub przez skuteczno ich ulokowania w nastpnych instytucjach ksztacenia naukowego lub zawodowego. Miar wartoci profesora jest wic nie tylko liczba absolwentw przeze promowanych, ale take to, czy jego absolwenci s przyjmowani bez problemw na studia wyszego stopnia i jaki jest ranking placwek, ktre tych studentw przyjmuj. W skad tej samej zmiennej wchodz take oferty prowadzenia wykadw gocinnych w innych placwkach naukowych oraz zaproszone referaty na najwaniejszych konferencjach naukowych lub zawodowych (keynote addresses).

Gra zmiennych

Po trzecie, w zwizku z rynkowym, a wic zdecentralizowanym charakterem gospodarki naukowej, zarwno wielko, jak i jako produkcji staj si zmiennymi kontrolowanymi lokalnie i autonomicznie przez poszczeglne organizacje i instytucje (uniwersytety, towarzystwa naukowe i zawodowe oraz stowarzyszenia regionalne i placwki akredytujce) i nie podlega dodatkowej kontroli przez centraln administracj pastwow. Podstawow i najbardziej oczywist konsekwencj tej sytuacji jest to, i tytuy naukowe i stopnie akademickie nadawane s indywidualnie przez placwki akademickie i nie maj waloru uniwersalnego, to znaczy nie s kompletnie i bezwarunkowo kompatybilne i automatycznie przenone, lecz s kadorazowo negocjowane pomidzy pracownikiem naukowym a pracodawc (organizatorem pracy naukowej).

Ze wzgldu na transparentno zasad zatrudnienia, promocji i szkolenia pracownikw naukowych kryteria nadawania stopni w poszczeglnych instytucjach s na og znane lub mog zosta dodatkowo przedstawione i wyjanione na zapytanie zainteresowanej placwki. Takie wyjanienia udzielane s zarwno w odniesieniu do poszczeglnych przypadkw (to znaczy, e placwka pragnca zatrudni okrelonego pracownika moe poprosi placwk, ktra nadaa stopie naukowy o przedstawienie kryteriw, jakimi si posugiwano lub o szczegowe informacje na temat okrelonego przypadku i wynikw gosowania w komisjach). Ponadto, kade nowe zatrudnienie pracownika naukowego wie si z niezalenym rozpoczciem procesu przegldu kwalifikacji i oceny jakoci pracy. Oznacza to, e nie istnieje automatyczne przeniesienie stopnia akademickiego i warunkw umowy o prac (doywocia akademickiego, tzw. tenure).

Po czwarte w kocu, warto rynkowa pracownika naukowego jest zmienn dynamiczn i na skutek tego, ze wzgldu na osignicia, publikacje, popularno, nagrody naukowe i wynalazki, warto ta moe podlega dramatycznej zmianie na korzy pracownika. Istnienie rynku pracy powoduje, i pracodawcy (szkoy wysze) ubiegaj si o pozyskanie pracownikw, ktrzy speniaj pewne spektakularne kryteria, a wic laureatw nagrd midzynarodowych (Uniwersytet Chicago, Harvard i Yale rywalizuj ze sob pod wzgldem liczby laureatw Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii), odkrywcw czy wynalazcw, a take autorw kontrowersyjnych, ktrych nazwiska cz si z debatami intelektualnymi, politycznymi i zawodowymi. Wanym kryterium wartoci rynkowej pracownika naukowego jest rozpoznawalno jego nazwiska, wynikajca albo z obecnoci medialnej, albo z faktu systematycznego prowadzenia dziaalnoci publicystycznej na amach najwikszych gazet i czasopism.

Na przykad, czterech czy piciu ekspertw prawnych, ktrzy komentowali dla telewizji proces O.J. Simpsona, uzyskao oferty stanowisk profesorskich w najlepszych uczelniach prawniczych, a komentatorzy i publicyci najwikszych gazet (np. David Gergen, publicysta „US News & World Report”, czy Robert Samuelson, publicysta „Washington Post”) uzyskali pozycje profesorskie w Harvardzie i Princeton. Szkoy wysze zatrudniaj rwnie filmowcw, reyserw, pisarzy i poetw, ktrym albo nadaj regularne profesury, albo te oferuj pozycj tzw. scholar in residence, a wszystko to w celu przycignicia jak najwikszej liczby studentw, ktrzy zechc si u takiego specjalisty ksztaci. Polski reyser telewizyjny Marian Marzyski, wspautor przed laty programu „Turniej miast” i specjalista tzw. cinema verit?, by przez wiele lat zatrudniony jako profesor w uniwersytecie stanu Illinois.

Bronisaw Misztal, socjolog, wykada w Katolickim Uniwesytecie Ameryki w Waszyngtonie, Katolickim Uniwesytecie Sacro Cuore w Mediolanie, w Centrum Europejskim UW oraz w Wyszej Szkole Finansw i Zarzdzania w Biaymstoku.

Cz druga artykuu za miesic.

Forum Akademickie Page Not Found - Forum Akademickie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje