PASJONAT PTAKÓW I MALARSTWA

Ród Tyzenhausów cieszył się sławą i uznaniem w Wielkim Księstwie Litewskim. Z niego wywodziło się wielu znanych mężów stanu i dowódców wojskowych. Jednak w poczet ludzi zasłużonych dla polskich badań wpisali go: Antoni - założyciel w 1775 r. Akademii Medycyny Ludzkiej i Weterynaryjnej w Grodnie oraz Konstanty - jego bratanek, jeden z pierwszych ornitologów polskich.

Konstanty, syn Ignacego, dowódcy gwardii litewskiej i Marii z Przeździeckich, córki podkanclerza Wielkiego Księstwa Litewskiego, urodził się 3 czerwca 1786 w Żołudku pod Grodnem. Początkowo uczył się w Warszawie. Wtedy też okazało się, że wiedza przyrodnicza nie jest jedyną, która fascynuje młodego człowieka. Jak wspominają krewni, Konstanty będąc dzieckiem „kreślił” zabawne obrazki oraz portrety znanych sobie osób. W Warszawie Tyzenhaus zgłosił się do Jana P. Norblina i Aleksandra Orłowskiego, którzy szybko podjęli się nauczania rysunku młodego przyrodnika. Nikt jeszcze wtedy nie wiedział, jak bardzo ta umiejętność okaże się owocną i pożyteczną w przyszłości. By rozwinąć swoją wiedzę przyrodniczą, a szczególnie ornitologiczną i zoologiczną, Tyzenhaus wyjechał do Wilna, gdzie podjął studia pod kierunkiem Stanisława Jundziłła, profesora Uniwersytetu Wileńskiego. Tu też kontynuował naukę rysunku u Jana Rustema.

Fascynacja przyrodą nie przesłoniła Tyzenhausowi rzeczywistych wydarzeń politycznych. W 1812 wstąpił do wojsk litewskich, a widząc słabe wyposażenie 19. pułku piechoty, w którym przyszło mu służyć, sam zakupił dla niego część broni. Walczył w wojsku Księstwa Warszawskiego, m.in. w bitwie pod Lipskiem. W 1813 za męstwo i odwagę został odznaczony Krzyżem Oficerskim Legii Honorowej. Jednak rok później odszedł z armii, osiadł w Clermont, a po amnestii wrócił do Postaw - rodzinnej posiadłości. To właśnie ona, dzięki pracy naukowej Konstantego, z czasem stała się miejscem słynnym na cały świat. W ciągu 42 lat Tyzenhaus stworzył jedno z najbogatszych muzeów zoologicznych w Europie. Było tam ponad 3 tys. eksponatów, z czego kolekcja ornitologiczna liczyła 1093 okazy ptaków, 563 jaj 252 gatunków ptaków. W swoich zbiorach Tyzenhaus posiadał ok. 280 wypchanych ptaków, m.in.: sokoła białozara, orła cesarskiego, argusa czy ibisa kasztanowatego z Afryki Południowej. Tyzenhaus odkrył wszystkie cztery europejskie gatunki soniaw (nocnych zwierzątek) oraz opisał 10 gatunków nietoperzy. Oprócz tego zgromadził kolekcję złożoną z ok. 300 obrazów. Zamiłowanie do rysunku - Tyzenhaus sam malował wizerunki ptaków do swoich książek - zatem znalazło swoje odbicie w pasji kolekcjonerskiej.

Po śmierci założyciela syn Rajnold ofiarował zbiory Towarzystwu Archeologicznemu w Wilnie. Po upadku powstania styczniowego kolekcja uległa rozproszeniu. W skład zbiorów Tyzenhausa wchodziły też archiwa rodzinne (datowane od 1260 r.) oraz wspaniały księgozbiór, jednak i one w wyniku zawieruch dziejowych zaginęły i tylko niewielką ich część udało się wnukowi Rajnoldowi Przeździeckiemu wywieźć w 1914 do Warszawy.

Konstanty Tyzenhaus był nie tylko kolekcjonerem. Kilkakrotnie wyjeżdżał za granicę, by poznać tajniki wiedzy ornitologicznej. Obserwował pracę w muzeach Paryża, Wiednia, Mediolanu, Wenecji i Berlina, kilkakrotnie jeździł do Warszawy. Kustoszem własnego muzeum uczynił Michała Skindera, jednego z najlepszych ówczesnych preparatorów. Z nim też odbył wyprawę do Odessy i Besarabii, dzięki której zbiory w Postawach zdobyły większą rangę.

Tyzenhaus prowadził również ożywioną działalność naukową. Od 1831 r. opublikował ponad 20 prac, głównie z ornitologii. Najbardziej znane z nich to: Zasady ornitologii albo nauki o ptakach, Ornitologia powszechna, czyli opisywanie ptaków wszystkich części świata oraz czterostronicowy litografowany Catalogus Avium et Mammalium, zawierający 351 gatunków ptaków i 67 gatunków ssaków żyjących na terenach Litwy, Białorusi, Ukrainy, Królestwa Polskiego i Galicji. W 1862, po śmierci uczonego, dzięki staraniom syna Rajnolda ukazało się ostatnie dzieło Tyzenhausa Oologia ptaków polskich, do której tablice z rysunkami wykonał Władysław Taczanowski.

Wiele artykułów z zakresu systematyki ptaków oraz biologii Tyzenhaus opublikował w „Bibliotece Warszawskiej” i w „Revue Zoologique”, był ponadto autorem 18 haseł z ornitologii w Encyklopedii powszechnej Gl?cksberga. Przez cały czas utrzymywał kontakty naukowe z wybitnymi badaczami, m.in. A. Wagą, S. Górskim, F.E. Guerinem, H. Lichtensteinem i K. Kesslerem. W uznaniu za swoją pracę stał się członkiem towarzystw przyrodniczych w Rydze (1845), Dreźnie (1851) oraz w Berlinie (1851). Był współzałożycielem w 1819 Wileńskiego Towarzystwa Typograficznego. Od 1829 był członkiem Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk, potem Towarzystwa Naukowego w Krakowie, a od 1843 Societ? Cuvieri?nne w Paryżu. Propagował również w bardzo efektowny sposób polską naukę w świecie, obdarowując muzeum w Dreźnie zbiorem liczącym 100 okazów ptaków litewskich.

Zasługi Tyzenhausa dla nauki przyrodniczej doceniono nie tylko poprzez przyznanie mu wyróżnień. Profesor S. Górski na cześć uczonego nazwał jego imieniem pewien rodzaj pszczółki (Tyzenhausia vespiformis) oraz dwie rośliny błotne (potamogeton Tyzenhauzii i chara Tyzenhauzii).

Konstanty Tyzenhaus miał wspaniałe plany, które przerwała ciężka choroba. Zmarł 28 marca 1853 w Postawach, gdzie został pochowany.