E-edukacja w szkolnictwie wyższym

Od kilku lat w polskim szkolnictwie wyższym można zaobserwować wzmożone zainteresowanie e-edukacją oraz wzrost wykorzystania technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT). Poprawia się wskaźnik liczby komputerów przypadających na jednego studenta, stan internetowych zasobów edukacyjnych oraz umiejętności nauczycieli w zakresie stosowania nowoczesnych technologii w dydaktyce. Dalsze nakłady, w zakresie szkoleń nauczycieli, promocji ICT oraz upowszechniania technologii e-learningowych są jednak konieczne w świetle rozwoju idei społeczeństwa informacyjnego. Rządowe inicjatywy mają prowadzić do sporządzenia narodowego programu edukacji na rzecz społeczeństwa informacyjnego.

Przygotowany przez Ministerstwo Gospodarki program „ePolska - Plan działań na rzecz rozwoju społeczeństwa informacyjnego w Polsce na lata 2001-2006” (przyjęty przez Radę Ministrów 11 września 2001) zawiera sześć kluczowych celów działania:

• dostosowanie programów kształcenia do potrzeb społeczeństwa opartego na wiedzy,
• nasycenie szkół publicznych infrastrukturą komputerową z dostępem do Internetu,
• przygotowanie kadry dydaktycznej do posługiwania się narzędziami wykorzystującymi technologie informacyjno-komunikacyjne,
• przygotowanie bazy dydaktycznych materiałów multimedialnych,
• rozwój systemu kształcenia ustawicznego przez wykorzystanie technik społeczeństwa informacyjnego,
• rozwój edukacji z zakresu technologii informacyjno-komunikacyjnych osób dorosłych.

Wśród planowanych działań na rzecz rozwoju społeczeństwa informacyjnego jest opracowanie koncepcji wdrażania, rozwoju i koordynacji systemu edukacji na odległość oraz systemu certyfikacji.

Rozwój ICT w szkolnictwie wyższym jest jednym z najistotniejszych elementów budowy społeczeństwa i gospodarki opartej na wiedzy. W polskim szkolnictwie wyższym rośnie tempo wdrażania technologii informacyjno-komunikacyjnych. Również wykorzystanie tych technologii w dydaktyce staje się coraz popularniejsze. Ośrodki akademickie prowadzą prace nad ofertą kształcenia zdalnego - począwszy od drobnych, samodzielnych kursów on-line, przez rozbudowane zdalne szkolenia i studia, po procesy uzupełniania tradycyjnych form kształcenia. Można wyróżnić kilka uczelni o dużym zaangażowaniu w rozwój nowoczesnych technologii e-dydaktycznych.

Podstawowymi celami Polskiego Uniwersytetu Wirtualnego (jednostki powołanej przez UMCS w Lublinie i Wyższą Szkołę Humanistyczno-Ekonomiczną w Łodzi) jest prowadzenie studiów licencjackich i inżynierskich oraz szkoleń przez Internet. Główny nacisk położony jest na aktywizację uczestników (przez np. pracę w grupach, wspólne rozwiązywanie problemów). W ofercie PUW znajdują się studia licencjackie na kierunkach: zarządzanie i marketing, informatyka, politologia i pielęgniarstwo oraz różnego typu kursy. Studia licencjackie na kierunkach zarządzanie i marketing oraz politologia prowadzone są w trybie eksternistycznym i trwają 3 lata. Studia inżynierskie na kierunku informatyka prowadzone są w trybie zaocznym i trwają 3,5 roku. Studia licencjackie na kierunku pielęgniarstwo prowadzone są w trybie zaocznym, a czas realizacji zależny jest od przebiegu dotychczasowej nauki. Zróżnicowanie w trybach studiowania zależne jest od charakteru kierunku. Jeżeli zajęcia prowadzone są jedynie w formie internetowej, studiom takim przypisany został tryb eksternistyczny. W przypadku potrzeby organizacji zajęć i laboratoriów stacjonarnych, studiom przypisuje się tryb zaoczny.

Ośrodek Kształcenia na Odległość Politechniki Warszawskiej oferuje studia internetowe na poziomie inżynierskim. Oferowany system SPRINT pozwala na studiowanie w trybie indywidualnym, a zapisy przyjmowane są przez cały rok. Rok akademicki podzielony jest na 4 półsemestry trwające po 8 tygodni. Dzięki temu możliwe jest studiowanie tylko 2 przedmiotów jednocześnie - zgodnie z przyjętą w Ośrodku zasadą minimalnej liczby realizowanych w tym samym czasie zajęć. Forma zaliczenia przedmiotów w czasie studiów to stacjonarne egzaminy, prowadzone w tradycyjny sposób w uczelni. Również zajęcia w laboratoriach oraz wybrane projekty prowadzone są w czasie tygodniowych zjazdów stacjonarnych. Studenci realizują przedmioty duże o wadze 8 punktów oraz małe o wadze 5 punktów. Program przedmiotu o wadze 5 punktów odpowiada ok. 30 godzinom wykładu i 20 godzinom ćwiczeń projektowych. W przypadku 8-punktowego przedmiotu stosunek ten wrasta do 45-60 godzin wykładu i 20-35 godzin ćwiczeń projektowych. Każdy przedmiot podzielony jest na jednostki lekcyjne. Duży, ośmiopunktowy przedmiot składa się z 15-20 lekcji, a mały z 8-12 lekcji. Przyjmując standardowy tok studiowania, student realizuje tygodniowo 3-4 jednostki lekcyjne. Treści dydaktyczne dystrybuowane są przede wszystkim na dyskach CD, w formie podręcznika multimedialnego. Są również prezentowane w Internecie. Wydziały uczelni za pośrednictwem programu Zaocznych Studiów Inżynierskich na Odległość oferują studia na kierunkach informatyka, elektronika i telekomunikacja oraz automatyka i robotyka. OKNO oferuje również studia podyplomowe w formie zdalnego nauczania: narzędzia i techniki wirtualnej edukacji oraz informatyka i techniki Internetu.

Szkoła Główna Handlowa od 2001 r. wspiera proces kształcenia metodami e-learningowymi. Nauczyciele przygotowują materiały uzupełniające zajęcia prowadzone na studiach dziennych, zaocznych, podyplomowych oraz doktoranckich. Centrum Rozwoju Edukacji Niestacjonarnej SGH na potrzeby e-edukacji zbudowało autorską platformę nauczania przez Internet www.e-sgh.pl. Dotychczasowa działalność e-edukacyjna była prowadzona w formie fakultatywnej. Nauczyciel lub grupa nauczycieli tworzyli materiał dydaktyczny uzupełniający konkretne zajęcia, zwykle prowadzone przez autorów treści. Obecny okres jest przełomowy w działalności SGH w zakresie e-edukacji. Uczelnia, biorąc pod uwagę dotychczasowe doświadczenia, zdecydowała się na wprowadzenie powszechnego uzupełniania zajęć realizowanych na studiach zaocznych. Proces kształcenia na studiach zaocznych zostanie wzbogacony zajęciami realizowanymi przez Internet łącznie w wymiarze ponad 2500 godzin, z czego student na danym kierunku zrealizuje blisko 1700 godzin. Aby przedsięwzięcie to zostało pomyślnie zrealizowane, przeprowadzane są szkolenia wśród nauczycieli oraz akcje propagujące e-edukację. Uruchomione zostanie laboratorium e-learningowe do pracy zespołów nauczycieli oraz do nauki dla studentów.

Centrum Otwartej i Multimedialnej Edukacji jest międzywydziałową jednostką UW, powołaną w 1999 r. Centrum działa na rzecz powszechnego dostępu do edukacji uniwersyteckiej, wykorzystując nowe technologie informacyjno-komunikacyjne. COME promuje i koordynuje działania UW w zakresie multimedialnej edukacji otwartej, prowadzi otwarte kursy multimedialne oraz prace badawcze nad sposobami wdrażania i skutecznością stosowania nowoczesnych technik edukacyjnych, a także wspomaga przygotowanie kadry do wymagań stawianych przez nowe formy edukacyjne. Część z oferty stanowią kursy bezpłatne, za część należy uiścić opłaty. Materiały dydaktyczne umieszczane są na stronach internetowych i prezentowane w formie tekstu, grafiki, multimediów, plików dźwiękowych oraz wideo. Lekcje udostępniane są przeważnie raz na tydzień. Po zapoznaniu się z materiałem należy odpowiedzieć na pytania oraz rozwiązać zadania kończące daną lekcję. Odpowiedzi przesyłane są do prowadzących. Prowadzący wysyła informację zwrotną do studentów przez listy dyskusyjne, pocztę elektroniczną bądź w czasie wirtualnych konsultacji. Słuchacze również przekazują swoje opinie i zapytania do wykładowcy oraz innych uczestników kursu tymi środkami przekazu.

Centrum Edukacji Niestacjonarnej Politechniki Gdańskiej zostało powołane w 1997 r., w ramach projektu „Phare Multi-country Programme for Distance Education”. Jego głównym zadaniem była organizacja infrastruktury wspierającej e-learning w krajach Phare. Pierwszym elementem projektu było uruchomienie narodowych centrów kształcenia na odległość oraz krajowych punktów kontaktowych. Drugim - stworzenie 40 regionalnych centrów kształcenia na odległość. Głównym zadaniem CEN PG jest umożliwienie studentom i pracownikom uczelni udziału w kursach realizowanych z wykorzystaniem sieci internetowej. Koordynuje ono projekty organizowane dla młodzieży oraz uczestniczy w kilku międzynarodowych projektach, których do tej pory zrealizowało ponad 20. Prowadzi również kursy on-line. Jako Autoryzowane Centrum Szkolenia Autodesk PG wdraża programy szkoleniowe, m.in. AutoCAD. Wśród pozostałych należy wymienić kurs z języka programowania Pascal, szkolenia związane z ochroną środowiska, zarządzaniem środowiskowym oraz etyką. Część szkoleń prowadzonych jest w formie odpłatnej, realizacja większości potwierdzana jest również zaświadczeniem ich ukończenia.

Ośrodek Edukacji Niestacjonarnej Akademii Górniczo-Hutniczej został powołany w 1997 r. Celem działalności Ośrodka jest koordynacja aktywności uczelni w zakresie ustawicznego kształcenia, edukacji na odległość oraz rozwoju zawodowego. OEN administruje specjalną stroną z materiałami dydaktycznymi - http://www.dydaktyka.agh.edu.pl, jak również wydaje publikacje edukacyjne i uczestniczy w projektach międzynarodowych. Ciekawym programem edukacyjnym promującym nowoczesne technologie jest konkurs „Notatki w Internecie”, nagradzający najlepsze strony edukacyjne stworzone przez studentów tej uczelni.

Polsko-Japońska WyŻsza SzkoŁa Technik Komputerowych w Warszawie w 2000 r. eksperymentalnie rozpoczęła projekt prowadzenia wybranych przedmiotów w formie e-learningowej. Od października 2002 r. oferuje regularne 4-letnie inżynierskie studia internetowe w trybie zaocznym. Materiały dydaktyczne są publikowane w Internecie na autorskiej platformie e-learningowej EDU oraz dystrybuowane na płytach CD, a sesje egzaminacyjne odbywają się w sposób tradycyjny. Przedmioty laboratoryjne również prowadzone są stacjonarnie w czasie tygodniowych sesji. Możliwe są także tradycyjne konsultacje z nauczycielem i warsztaty programistyczne w czasie semestru. Standardowy tok studiów internetowych ogranicza liczbę spotkań stacjonarnych do trzech zjazdów rocznie. Tok studiowania dzieli wykład na 15 jednostek. Materiały dydaktyczne z jednego wykładu przerabiane są w ciągu jednego tygodnia. Praca nad materiałem kończy się przesłaniem prac domowych oraz realizacją interaktywnych testów. Uczelnia organizuje wirtualne konsultacje. Studenci uczestniczą również w dyskusjach na forum oraz tradycyjnych spotkaniach z nauczycielami.

System e-edukacji prowadzony w Wyższej Szkole Zarządzania (The Polish Open University) w Warszawie został uhonorowany godłem Teraz Polska. Student w procesie kształcenia ma dostęp do platformy edukacyjnej e-edusystems oraz odczytuje materiały dydaktyczne nagrane na płytach CD. Standardowy tryb kształcenia zakłada realizację dwóch przedmiotów w jednej sesji, trwającej dwa miesiące. Swoboda w trybie studiowania umożliwia wybór dowolnej kolejności realizowanych na danym poziomie modułów, choć uczelnia sugeruje standardową ścieżkę programu, a zapisy na niektóre z przedmiotów wymagają realizacji programu innych modułów.

Zachodniopomorska Szkoła Biznesu w szczecinie zaangażowała się w międzynarodowy projekt „Baltic Sea Virtual Campus”, w którym bierze udział 14 uczelni europejskich. Program jest współfinansowany przez Komisję Europejską w ramach funduszu Interreg III. Studenci będą mogli wybrać uczelnię, w której chcą uczestniczyć w zajęciach on-line. Warunkiem ukończenia semestru będzie uzyskanie wymaganej liczby punktów ECTS. Jest to jedno z większych w Europie przedsięwzięć edukacyjnych. W październiku 2004 r. planowane jest otwarcie pilotażowego kursu dla ograniczonej liczby uczestników, a w lutym 2005 - uruchomienie pełnego trybu studiów.

Inne uczelnie posiadają mniejsze doświadczenia w zakresie e-learningu, jednakże podejmują działania zmierzające do szerszego wykorzystywania ICT w dydaktyce. Na przykład ePortal Politechniki Wrocławskiej, uruchomiony w grudniu 2003, przeznaczony jest do nauczania na odległość oraz wspierania procesu kształcenia tradycyjnego. Oferuje on kursy akademickie i repozytoria, a docelowo przygotowywana oferta będzie zawierała też szkolenia dla studentów i pracowników. Również w fazie początkowej jest projekt Wirtualna Politechnika, uruchomiony w marcu 2004 r. przez Politechnikę Krakowską. Centrum Kształcenia Ustawicznego Politechniki Świętokrzyskiej oferuje kilkanaście kursów w formie kształcenia na odległość. Uniwersytet Łódzki, współpracując z Polsko-Amerykańskim Centrum Zarządzania, prowadzi serwer zdalnego nauczania e-Campus, od 1999 r. testuje różne platformy e-learningowe i promuje zagadnienia e-edukacji wśród pracowników uczelni. Bardziej zaawansowane prace prowadzi Politechnika Koszalińska. Jej portal edukacyjny StudiaNET.pl wspomaga nauczanie na wszystkich kierunkach prowadzonych studiów. Wyższa Szkoła Informatyki Stosowanej i Zarządzania w Warszawie prowadzi Uczelniany Bank Informacji (UBI), który jest zinformatyzowanym systemem zarządzania informacją w uczelni. Jednym z jego elementów jest moduł e-learningowy. W Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu uruchomiono projekt rozpoczynający działalność uczelni w zakresie e-learningu. Pierwsze kroki zostały skierowane w stronę bezpłatnego oprogramowania oraz podjęto próbę wdrożenia platformy LMS, typu Open Source - ILIAS. Wyższa Szkoła Ekonomiczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej prowadzi e-studia. Są to studia licencjackie na kierunku zarządzanie i marketing. W opracowaniu są materiały do kierunków filologicznych oraz politologii. Również Uniwersytet Szczeciński posiada w swych strukturach Centrum Nauczania Zdalnego, które promuje zagadnienia z zakresu e-edukacji, a także prowadzi prace nad ofertą studiów przez Internet. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego wspomaga zajęcia stacjonarne e-learningiem oraz oferuje w tej formie samodzielne kursy. Projekt uruchomiony w uczelni powstał dzięki platformie LMS, typu Open Source - Moodle. Akademia Polonijna w Częstochowie rozszerzyła swoją ofertę dydaktyczną o Interaktywne Studia Internetowe.

Przedstawione inicjatywy akademickie pozwalają twierdzić, iż wykorzystanie ICT w dydaktyce znajduje się w chwili obecnej w fazie początkowej, ale cały czas rozwija się. Nieliczne ośrodki prowadzą zaawansowane prace nad e-edukacją, większość zaś dopiero rozpoznaje możliwości, prowadzi pierwsze projekty i inicjatywy. Wydaje się, iż główną barierą w rozwoju akademickiego e-learningu jest brak: strategicznego planu rozwoju e-edukacji w Polsce, regulacji prawnych w zakresie stosowania e-learningu, należytego wsparcia finansowego ze strony instytucji państwowych.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej oraz działalność Komisji Europejskiej w zakresie ICT w edukacji rokują zmianę sytuacji e-learningu w najbliższych latach.

Marcin Dąbrowski kieruje Centrum Rozwoju Edukacji Niestacjonarnej SGH, jest dyrektorem Fundacji Promocji i Akredytacji Kierunków Ekonomicznych.