Kierunki studiów w edukacji artystycznej

Kształcenie artystyczne w szkołach wyższych prowadzone jest na 21 kierunkach studiów. Nazwy tych kierunków ustaliła Rada Główna Szkolnictwa Wyższego w 1996 r., zostały one opublikowane w „Dzienniku Urzędowym Ministerstwa Edukacji Narodowej” nr 2 z 5 lutego 1997 r. Następnie - zgodnie z ustawowym przekazaniem kompetencji ustalania nazw kierunków studiów ministrowi właściwemu do spraw szkolnictwa wyższego - minister edukacji umieścił je w załączniku do rozporządzenia z 20 czerwca 2001 r. w sprawie warunków, jakim powinna odpowiadać uczelnia, aby utworzyć i prowadzić kierunek studiów, oraz nazw kierunków studiów (z późniejszymi zmianami). Kierunki artystyczne prowadzone są nie tylko w uczelniach artystycznych, ale także w uniwersytetach, akademiach pedagogicznych, politechnikach, w wielu uczelniach niepaństwowych. Liczba studentów kierunków artystycznych w uczelniach nadzorowanych przez ministra edukacji narodowej i sportu jest niewiele mniejsza od liczby studentów państwowych uczelni artystycznych.

Rada Główna zaaprobowała w 1996 roku tak bogatą listę nazw kierunków artystycznych po długiej dyskusji, w czasie której namawiano przedstawicieli uczelni artystycznych do skomasowania nazw w bardziej pojemne, np. odpowiadające dziedzinom sztuk: sztuki muzyczne, sztuki plastyczne, sztuki teatralne i sztuki filmowe. Jednak projekt tak radykalnej redukcji został wówczas uznany za zbyt rewolucyjny. Z listy 23 nazw kierunków artystycznych usunięto jedynie dwie nazwy: „ceramikę i szkło” oraz „tkaninę i ubiór”, które stały się specjalnościami na kierunku wzornictwo. Pozostało 21 nazw. Można znaleźć wśród nich przykłady nielogiczności lub kierunków, których absolwenci nie są artystami. Przykład braku logiki - wśród nazw kierunków muzycznych są m.in.: instrumentalistyka, wokalistyka, kompozycja i teoria muzyki, a także jazz i muzyka estradowa. Absolwenci instrumentalistyki - są instrumentalistami, wokalistyki - wokalistami, kompozycji i teorii muzyki - kompozytorami lub teoretykami muzyki, a jazzu i muzyki estradowej - instrumentalistami, wokalistami, kompozytorami lub aranżerami, odróżniającymi się od tych pierwszych repertuarem wykonywanej lub komponowanej muzyki. Zgodnie z taką logiką, nazwami kierunków studiów muzycznych mogłyby być: muzyka symfoniczna, operowa, ludowa, dawna itd. Jednak tak nie jest, gdyż to nie repertuar decyduje o nazwie kierunku studiów muzycznych. Czy nie byłoby słuszniej, by specyfika muzyki jazzowej była zaznaczona w nazwie wydziału (zgodnie ze stanem faktycznym: Wydział Jazzu i Muzyki Rozrywkowej), a studenci studiowali odpowiednio: instrumentalistykę, wokalistykę lub kompozycję i teorię muzyki w specjalnościach jazzowych?

Przykłady kierunków artystycznych, na których nie kształci się artystów (ale są zaliczone do artystycznych, na których obowiązuje mniejsze, niż na nieartystycznych, minimum kadrowe): wiedza o teatrze oraz organizacja produkcji filmowej i telewizyjnej. Absolwenci wiedzy o teatrze nie tworzą sztuki teatralnej, lecz ją opisują lub upowszechniają, są z reguły krytykami teatralnymi lub animatorami (instruktorami) kultury teatralnej. Organizacja produkcji filmowej i telewizyjnej to kierunek, po ukończeniu którego zostaje się producentem, organizatorem, menedżerem. Poza tym wiedza o teatrze jest kierunkiem studiów, choć teatrologia, będąca jej naukowym odpowiednikiem w uniwersytetach, jest specjalnością na kierunku kulturoznawstwo.

Kolejną niekonsekwencją listy nazw kierunków studiów jest istnienie na niej trzech odrębnych kierunków kształcących architektów: architektura i urbanistyka, architektura krajobrazu oraz kierunek artystyczny - architektura wnętrz. Przydałoby się uporządkowanie tego nazewnictwa po analizie właściwych standardów edukacyjnych.

Definicję kierunku studiów zamieszczono w projekcie ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym”, opracowanym przez zespół pod przewodnictwem prof. Jerzego Woźnickiego - jest to wyodrębniony zakres kształcenia w ramach studiów wyższych prowadzących do uzyskania określonego tytułu zawodowego. W praktyce - kierunek studiów identyfikuje się zazwyczaj z zawodem uzyskiwanym przez jego absolwentów, np.: po geografii zostaje się geografem, po matematyce matematykiem, po kierunku lekarskim - lekarzem. Ten ostatni kierunek jest szczególnie pojemny, kształcą się na nim lekarze tak różnych specjalności, jak: okulista, kardiolog, chirurg itd. Fakt, że wydziały uczelni medycznych prowadzą jedynie kilka kierunków studiów, w tym trzy główne: lekarski, farmację, stomatologię, w niczym nie umniejsza rangi tych uczelni. Natomiast propozycje rozważenia redukcji listy nazw kierunków studiów artystycznych krytykowane są przez kierownictwa uczelni artystycznych jako prowadzące w konsekwencji do pomniejszenia rangi tych uczelni. Mimo że np. absolwenci większości dotychczasowych kierunków studiów plastycznych używają jednego tytułu korporacyjnego: artysta plastyk, zgodnego z ich zawodem, oddzielnie kształci się malarzy, grafików, rzeźbiarzy, choć programy studiów zawierają te same przedmioty, tylko w różnych proporcjach. Główne różnice zawarte są w warsztacie twórcy, a nie w odrębności zawodowej. Podobnie jest na wielu kierunkach muzycznych.

Istniejąca do 2002 roku Rada Wyższego Szkolnictwa Artystycznego proponowała uczelniom artystycznym rozważenie integracji kształcenia artystów, która byłaby konsekwencją połączenia wielu dotychczasowych nazw kierunków studiów. Ostatni taki projekt przedstawiono uczelniom artystycznym w kwietniu 2002 roku. Nie był on tak radykalny, jak proponowała w 1996 roku Rada Główna Szkolnictwa Wyższego, ale zawierał nazwy kierunków studiów, które powstałyby z połączenia dotychczasowych kierunków pokrewnych, będących w istocie specjalnościami zawodowymi.

I tak, zaproponowano redukcję listy nazw kierunków studiów muzycznych do trzech: teoretycznego, wykonawczego i artystyczno-pedagogicznego, to jest - kompozycji i teorii muzyki, wykonawstwa muzycznego (ze specjalnościami: instrumentalistyka, wokalistyka, dyrygentura, jazz i muzyka estradowa, reżyseria dźwięku oraz innymi, których lista jest otwarta), edukacji artystycznej w zakresie sztuki muzycznej (nazwę można by nieco uprościć, ze specjalnościami: muzyka szkolna, animacja kultury muzycznej z marketingiem, muzykoterapia, pedagogika tańca, rytmika - lista otwarta). Kierunki plastyczne pogrupowano w pięć: sztuki piękne (ze specjalnościami: grafika, malarstwo, rzeźba, rysunek, fotografia, ceramika i szkło - unikatowe, tkanina i ubiór - unikatowe, scenografia - lista otwarta), sztuki projektowe (architektura wnętrz, wzornictwo/formy przemysłowe, komunikacja wizualna, grafika projektowa, scenografia i inne), konserwację i restaurację dzieł sztuki z tradycyjnymi specjalnościami konserwatorskimi, edukację artystyczną w zakresie sztuk plastycznych oraz plastykę intermedialną. Studia filmowe prowadzone byłyby na dwóch kierunkach: artystycznym, pod nazwą sztuka filmowa i telewizyjna (z dziesięcioma specjalnościami, wśród których znalazły się dotychczasowe kierunki, jak: reżyseria, realizacja obrazu filmowego i telewizyjnego) oraz menedżerskim - organizacja produkcji filmowej i telewizyjnej. Kierunki teatralne też byłyby dwa - artystyczny i teoretyczny, czyli: sztuka teatru (aktorstwo i reżyseria) oraz wiedza o teatrze, która - zgodnie z podobieństwem do teatrologii - mogłaby zostać również specjalnością na kierunku kulturoznawstwo. Projekt powyższy nie usuwał wszystkich nielogiczności, ale redukował dwadzieścia jeden nazw do dwunastu.

Dyskusja nad tym projektem ograniczyła się w zasadzie do jego negacji. Tylko dwie uczelnie poparły ideę reformy. Pozostałe podnosiły argumenty przeciw, sprowadzające się do wspólnego mianownika: zmniejszenie liczby kierunków studiów artystycznych zdeprecjonuje sztukę względem nauki. Twierdzono, że zakładana w projekcie integracja kształcenia jest w zasadzie realizowana, bo student może przecież studiować jednocześnie wiele kierunków... Obawiano się również zmian organizacyjnych będących konsekwencją redukcji kierunków studiów, nowych wyborów władz jednostek organizacyjnych itp.

Rozdrobnienie systemowe i organizacyjne kształcenia artystycznego jest pochodną wielu czynników. Konserwatyzm i niechęć do zmian to tylko drobna ich część. Podstawowe to ustawowe uzależnienie rozmaitych uprawnień i statusu uczelni od liczby wydziałów, liczby prowadzonych kierunków studiów, liczby profesorów i doktorów habilitowanych itd. Stosunkowo wielu, jak na parametry uczelni artystycznych, zatrudnionych w nich profesorów i osób z kwalifikacjami równoważnymi stopniowi naukowemu doktora habilitowanego trzeba wykorzystać w dydaktyce, czemu - przy niewielkim pensum dydaktycznym - sprzyja wielość jednostek organizacyjnych. I tak to się zazębia i warunkuje. Powoduje to, że kształcenie na kierunkach artystycznych jest najdroższe w szkolnictwie wyższym, droższe niż kształcenie lekarzy, astronomów oraz innych, wymagających wysokich nakładów specjalistów nauki i techniki. Uzasadnieniem środowiska, że tak musi być, jest relacja mistrz - uczeń w kształceniu artystów. Argument ten łatwo można jednak podważyć, gdyż tylko niektóre zajęcia, na niektórych specjalnościach artystycznych wymagają tej relacji.

W czasie mojej ponad dwudziestoletniej współpracy ze szkolnictwem artystycznym zawsze wypowiadałam się za integracją i łączeniem, przeciw atomizacji i dzieleniu. Studenci różnych kierunków studiów bardzo chętnie współpracują ze sobą, dążą do wspólnych, interdyscyplinarnych realizacji artystycznych. Niestety, nawet myślenie o łączeniu struktur nie jest zgodne z wąsko pojmowanym interesem uczelni artystycznych. Kiedy przed paru laty opracowywano w Departamencie Szkolnictwa Artystycznego Ministerstwa Kultury i Sztuki (ówczesna nazwa) resortową część długofalowego programu polityki edukacyjnej państwa, koordynowanego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, zaproponowałam, by zamieścić w nim postulat rozważenia idei łączenia w przyszłości jednodziedzinowych uczelni artystycznych w dwu- trzydziedzinowe akademie sztuki, okrzyknięto mnie likwidatorką szkolnictwa artystycznego. A chodziło mi tylko o inspirację określonego myślenia, nie o decyzje, które nie mogły być - zgodnie z ustawą o szkolnictwie wyższym - odgórnymi. Dowodem na to, że efekty kształcenia artystycznego nie zależą od struktur organizacyjnych, jest kształcenie kadr dla filmu i telewizji. W łódzkiej szkole filmowej reżyserów kształci się na Wydziale Reżyserii Filmowej i Telewizyjnej, operatorów na Wydziale Operatorskim i Realizacji Telewizyjnej, organizatorów produkcji na Wydziale Produkcji Filmowej i Telewizyjnej. Te same kierunki realizowane są na jednym Wydziale Radia i Telewizji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, z porównywalnymi rezultatami dydaktycznymi. Sukcesy artystyczne odnoszą zarówno absolwenci szkoły łódzkiej, jak i katowickiej.

Nadzieję na zmiany budzi decyzja Centralnej Komisji ds. Stopni i Tytułów o połączeniu nazw dyscyplin artystycznych, w zakresie których kadra naukowo-dydaktyczna może uzyskiwać stopnie doktora sztuki i doktora habilitowanego sztuki. Oddzielne do tej pory kompozycja oraz teoria muzyki zostały połączone w jedną dyscyplinę, do dyrygentury włączono prowadzenie zespołów wokalnych i wokalno-instrumentalnych. Rytmikę i taniec połączono w jedną dyscyplinę. Czy nie należało pójść daej i włączyć je do szerszej dyscypliny artystycznej? Nawet po połączeniu nie ma ona szans na samodzielną egzystencję ze względu na niewielu profesorów i doktorów habilitowanych w zakresie tych specjalności w całym kraju.

W dyscyplinach sztuk plastycznych dokonano tylko zmiany kosmetycznej: scenografia przestała być dyscypliną artystyczną, jest specjalnością. Przewody ze scenografii powinny być przeprowadzane w takich dyscyplinach artystycznych, jak malarstwo lub architektura wnętrz, w zależności od tradycji poszczególnych akademii sztuk pięknych. Szkoda, że nie połączono architektury wnętrz i wzornictwa w dyscyplinę „sztuki projektowe”. Przedstawiciele odpowiednich wydziałów w rozmowach na ten temat popierają takie połączenie.

Dotychczasowe dyscypliny sztuk teatralnych aktorstwo oraz reżyserię połączono i utożsamiono z dziedziną tych sztuk, to samo zastosowano w dziedzinie sztuk filmowych. Ułatwi to utrzymanie uprawnień do kreowania kadry przez wydziały uczelni teatralnych i filmowej.

Być może, w ślad za tymi decyzjami, środowisko artystyczne szkół wyższych dojrzeje do reformy kierunków studiów, która doprowadzi do integracji dotychczasowych pokrewnych kierunków studiów. Nadzieja ta ma swoje uzasadnienie w tym, że między kierunkami kształcenia studentów a dyscyplinami artystycznymi, w których specjalizuje się kadra nauczycieli akademickich, zachodzi ścisły związek. Innym czynnikiem, który dodatkowo wymusi redukcję nazw kierunków studiów artystycznych będzie pogłębiająca się integracja edukacji w ramach Unii Europejskiej, zacieśnianie współpracy międzynarodowej w kształceniu na wszystkich szczeblach, dążenie do wzajemnego uznawania dyplomów. Uczelnie zagraniczne, zwłaszcza w państwach zachodnich, nie prowadzą tak wąskich kierunków studiów artystycznych, jakie są w Polsce. Może nawet dojdzie do utożsamienia nazw kierunków studiów z dziedzinami sztuki - muzyką, plastyką, teatrem i filmem. Dotychczasowe nazwy kierunków stałyby się nazwami specjalności zawodowych.

Halina Krasowska-Marczuk pełniła w latach 1997-2002 funkcję sekretarza wykonawczego Rady Wyższego Szkolnictwa Artystycznego.