Jasińscy i Liberowie

Dziwnym zrządzeniem losu przypomniałam sobie, idąc na spotkanie z Elżbietą z Jasińskich oraz Antonim Liberą, końcowy fragment książki Romana Jasińskiego Koniec epoki. Muzyka w Warszawie (1927-1939): Zamilkła na długo Filharmonia i opera, zamilkły dźwięki muzyki Chopina, skończyła się epoka. (...), wracamy przecie często myślą do owych dawnych warszawskich przybytków sztuki muzycznej i do ludzi, którzy się w tych murach przewijali. Małżeństwo jedynaków, pochodzących z domów, gdzie kwitło życie umysłowe, gdzie tworzono dobra kultury, a nade wszystko przeżywano nieustannie radość obcowania z nimi - trwa w owej radości, kontynuując tradycje swoich rodzin. Elżbieta jest filologiem angielskim, tłumaczką, Antoni Libera pisarzem, krytykiem, eseistą, tłumaczem i reżyserem teatralnym. W ich żoliborskim domu często słychać muzykę, rozmowy są „ciągle o tym samym”, tj. o książkach, premierach, wystawach, koncertach i o sytuacji Polaków.

Szlachectwo z mieszczaństwem

Pani Elżbieta zwróciła uwagę na walor swojej biografii polegający na osobliwym kontakcie z XIX wiekiem. Jest późnym dzieckiem swoich rodziców, a jej ojciec urodził się w roku 1900. W domu bywało zawsze dużo gości, wśród nich zaś niejeden starszy od gospodarza, stąd zasłyszane opowieści o czasach i ludziach, którzy już w dzieciństwie Elżbiety należeli do historii, nierzadko miewali wpływ na jej bieg.

Z odpowiedzią na pytanie o początki tradycji inteligenckiej wahała się moment, wyjaśniając następnie, iż ojciec pochodził z drobnoszlacheckiej rodziny, miał więc typowy inteligencki rodowód, ale dziadkowie po kądzieli (czy kądziel jest tu właściwym znakiem?) byli fabrykantami. Przekonani, iż działalność przemysłowa musi być wsparta rzetelną i gruntowną wiedzą, kładli nacisk na wykształcenie potomstwa. Tę tradycję przerwała wojna, niwecząc kariery, a powojenny system odebrał perspektywy na ich kontynuację i naznaczył część rodziny piętnem „wrogów ludu”. Bracia matki wyjechali na Zachód, ona sama wyszła za mąż, oddając się prowadzeniu domu i wychowywaniu córki.

Roman Jasiński uczył się gry na fortepianie u najlepszych mistrzów swojego czasu, jednak, jak mówi pani Elżbieta, zbyt wiele go to kosztowało psychicznie i - choć koncertował od czasu do czasu w Filharmonii i w radiu - w roku 1931 został profesorem Konserwatorium Warszawskiego. Pisywał recenzje w „Wiadomościach Literackich”, „Gazecie Polskiej”, „Pionie”, po wojnie w „Ruchu Muzycznym”. Trwale związał się z radiem przed wojną, pozostając mu wiernym do końca życia (zmarł w roku 1987), kształtując program muzyczny, którym przez lata kierował. Słuchacze-melomani zapamiętali go jako autora cyklu audycji Rozmaitości muzyczne.

Ojciec drugiego z gospodarzy, autor moich studenckich lektur, Zdzisław Libera, urodził się w roku 1913, w warszawskiej rodzinie mieszczańskiej i w Warszawie przeżył całe życie. Po studiach polonistycznych, historycznych oraz filozoficznych uczył w gimnazjach, podczas wojny tajnie, współpracując z konspiracyjnymi pismami: „Myśl Demokratyczna”, „Czyn”, „Realizacje”. Był żołnierzem AK, walczył w Powstaniu Warszawskim. W roku 1954 został profesorem UW. Poświęcił się głównie badaniom literatury Oświecenia i wydawaniu tekstów z tej epoki, ale ma w dorobku również prace o Konradzie Wallenrodzie i o twórczości Marii Dąbrowskiej.

Syn bardzo ceni nauczycielską tradycję swojej rodziny, sięgającą trzech pokoleń wstecz, jako że babka i prababka ze strony ojca uczyły. Podkreśla wartość ojcowskich podręczników akademickich i równie mocno jego wypisów z literatury dla szkół, przede wszystkim zaś zasługi pedagogiczne matki, która, nie całkiem zgodnie z obyczajami domów mieszczańskich, obrała studia „mało praktyczne” - filologię klasyczną, po czym była znaną w Warszawie nauczycielką najlepszych liceów, zawsze zatroskaną o poziom edukacji młodego pokolenia. W książce Antoniego Libery Madame, która stała się bestsellerem, odnajdujemy ślady tego motywu biografii autora.

Humaniści w nowym świecie

Jak ta wykwintna piękność, o takim głosie, manierach, o rękach jak z alabastru i nogach jak Wenus z Milo, może należeć do partii... robotniczej? Do partii robotników i chłopów, do partii proletariatu? Przecież wszyscy wiedzieli jak oni wyglądają. Wiedzieli z socrealistycznych rzeźb wokół Pałacu Kultury i z arkad MDM-u, z małej galerii portretu, jaką były banknoty w tym czasie, ukazujące archetypowe oblicza głównych przedstawicieli narodu (górnik, robotnik, rybak i traktorzystka w chustce), wreszcie z setek plakatów propagandowej treści.

Kiedy autor powyższych zdań był w wieku bohatera Madame, w jego domu bywali uniwersyteccy przyjaciele rodziców. Przychodzili „nie na brydża, nie na bibki, tylko na konwentykle intelektualne”. Łączyła ich postawa, jaką pan Antoni nazywa lewicową, zastrzegając, że nigdy nie miała nic wspólnego z komunizmem, a jej sednem było poczucie „misji nauczycielskiej”, tj. pracy u podstaw nad szerzeniem wiedzy, podnoszeniem oświaty na wyższy poziom. - Idealizm, nie materializm. Sprawy materialne były na najdalszym planie, chociaż rodzice trapili się, z czego będę żył, jeśli zostanę pisarzem, jak zapowiadałem. W domu Elżbiety najważniejszą rzeczą była muzyka, a dalej bibliofilskie pasje ojca i jego szerokie zainteresowania artystyczne. Z kręgu pisarzy, malarzy, wirtuozów, kompozytorów rekrutowali się przyjaciele. Przyjeżdżając do Polski, Artur Rubinstein zawsze odwiedzał Romana Jasińskiego, podobnie Witold Małcużyński. Zapamiętała i najserdeczniej wspomina, „intelektualną żywość”, wartkość opowiadań i dysput zawsze interesujących, także dla dziecka, które się przysłuchiwało, a możliwych dzięki temu, że nigdy nie bywało naraz zbyt dużo gości, lecz tyle, by mogła się toczyć wspólna rozmowa.

Stałym wątkiem rozmów w domach dziecinnych obojga państwa Liberów była polityka - inspirowało je słuchanie, utrudnione wówczas, „Wolnej Europy”. Antoni zapamiętał wyraźną różnicę między nastawieniem środowisk ziemiańskich lub dawnej burżuazji do powojennej rzeczywistości, a nastawieniem rodziców i ich bliskiego kręgu. Pierwsze było radykalnie negatywne, drugie wynikało z podjętej świadomie decyzji, że trzeba w tej rzeczywistości żyć, wyznaczając sobie granicę dopuszczalnego kompromisu. Dzieci starano się chronić przed rozdarciem między tym, co oficjalne i tym, co w domu, choć i u Jasińskich i u Liberów jasne było „co jest co”. Licealista Antoni garnął się do rozmów o polityce, kiedy do rodziców przychodzili: Witold Kula, profesor UW, Paweł Hertz, eseista i krytyk, Zbigniew Bieńkowski, humanista-polityk albo mistrzowie jego ojca: Tadeusz Kotarbiński czy Julian Krzyżanowski.

NarastaŁo, wciągnęło

Młode pokolenie pozostało wierne humanistyce. Synowi profesora Libery trochę niewygodnie było iść na ten sam wydział, jednak pragnienie studiowania literatury zwyciężyło. Zrobił to w roku 1967. Okres studiów podzielił mu się na rok pierwszy, kiedy narastał ferment intelektualnego protestu przeciwko postępującemu ograniczaniu przez władze swobód szczególnie drogich inteligentom, kiedy uniwersytet buzował nieustającą dyskusją i rozmaitymi manifestacjami przywiązania do owych swobód, a potem lata „nędzne”, gdy, po wydarzeniach marcowych, sporo ciekawych ludzi z uniwersytetu odeszło. Elżbieta Jasińska, zdawszy maturę w 1971 roku, najpierw skończyła Wyższe Studium Języków Obcych, potem anglistykę. I jej pozostał w pamięci czas „nieciekawy, przedłużenie szkoły”.

Kiedy oboje mówili mi o swoich szkołach, musiałam zapytać o tę z powieści, gdyż jej obraz odbiega znacznie zarówno od mojego własnego doświadczenia, jak od wszelkich świadectw spisanych i przekazanych ustnie. Tytułowa Madame uczyła młodych ludzi bardzo rozbudzonych intelektualnie, biegle mówiących po francusku, sympatycznie przemądrzałych, z ambicjami artystycznymi na wysokim poziomie i w świetnym stylu. Najwięcej rysów tej wyjątkowej szkoły zaczerpnął autor z opowiadań swojej matki o Liceum im. Narcyzy Żmichowskiej, skąd codziennie wracała „uskrzydlona”. Jest też w literackim obrazie sporo autopsji. W jego szkole ambitni, wyrastający ponad przeciętność uczniowie (należał do nich) nadawali ton. Pani Elżbieta dostrzega w powieści męża niektóre cechy znane z wielu szkół, przypisując to „prądom duchowym i umysłowym krążącym w tych środowiskach młodzieży, gdzie ludziom na czymś zależało”.

Poznali się „w ruchu presolidarnościowym”, czyli KOR-owskim. Jedno lepiej pamięta spotkanie w domu Jana Józefa Lipskiego, drugie u Haliny Mikołajskiej. Wcześniej Antoni był (nieformalnie) sekretarzem Jerzego Andrzejewskiego, pomagał w redagowaniu powieści-portretu Polski Ludowej Miazga, później Odezwy do robotników. Podpisywał skargi i protesty. Zaczęły się zatrzymania, przesłuchania, rewizje... Wciągnęło. Oczywiste było i zgodne z nastawieniem domu rodzinnego, że jeśli się żyje ideami, a to było oczywiste zawsze, trzeba działać na rzecz idei. Elżbietę, jak sama mówi, „zrewoltowały” wydarzenia 1976 roku w Radomiu i Ursusie, zwłaszcza brutalne ich stłumienie i opluwanie uczestników przez oficjalną propagandę. To ostatecznie przesądziło o jej akcesie do ruchu, do którego dochodziła wcześniej „torem KIK-owskim”, jeżdżąc na obozy Klubu, gdzie jednym z wychowawców był Henryk Wujec.

„jest jakiś mus”

Dzieci moich gospodarzy, Jan i Anna, pewnie pójdą ich śladem. Ciągle widzą oboje rodziców pracujących w domu: piszących, czytających, wertujących notatki, porównujących teksty itp. Do zatrudnień teatralnych, które stanowią ważną część życia Antoniego Libery, włączył syna najdosłowniej, powierzając dziesięciolatkowi rolę chłopca w przetłumaczonej przez siebie sztuce Czekając na Godota. Spektakl idzie długo, bohater jest teraz młodzieńcem szesnastoletnim, zna na pamięć cały tekst. Samuel Beckett pisał swój dramat wtedy, gdy Antoni Libera miał przyjść na świat, a pierwszym przedstawieniem, jakie mój rozmówca w życiu zobaczył (1957), było... Czekając na Godota. Wobec tak wyraźnych znaków poczuł się zobowiązany do zajmowania się Beckettem, co czyni od dawna gorliwie i konsekwentnie.

Z przekładem Makbeta jest inaczej. Należało się zmierzyć z arcypoetą, jakim był Szekspir i trzeba było spróbować, czy jego wielkie dzieło w ogóle da się przełożyć na nowo. Perspektywa satysfakcji płynącej z powodzenia takiego trudu zajmuje dalekie miejsce pośród motywów, jakie doń skłaniały. Antoni Libera mówi wprost o „poczuciu powołania” do tego, żeby coś ważnego powiedzieć. I mocniej: - Pisanie tylko wtedy ma sens. Jest jakiś mus.

Po sukcesie Madame, która rozeszła się w pięćdziesięciu tysiącach egzemplarzy, autorowi złożono propozycję napisania dalszego ciągu, wabiąc obietnicą dużego od razu nakładu z astronomiczną zaliczką i łapiąc za słowa wypowiedziane przezeń żartobliwie na którymś ze spotkań autorskich, że już ma wymyślony ciąg dalszy. Nie zrobi tego na pewno. Wyjaśnia: - W świecie współczesnym pisanie może być normalnym zawodem, ale to nie ma nic wspólnego ze Sztuką - powstaje sztuka użytkowa, produkt. Antoni Libera chce uprawiać Sztukę. W domu nauczył się odróżniać ją od produktów, cenić najwyżej i lubić najbardziej. Myślę, że oboje z żoną przekażą to dalej.

Tekst powstał na podstawie audycji Rody uczone, nadanej w Programie BIS Polskiego Radia S.A. w styczniu 2003 r.