Zasłużyć na stanowisko

W dawnych wiekach rządzili uniwersytetem profesorowie - rektor czy senat był tylko ich reprezentacją, a o administracji jako władzy nikt nawet nie pomyślał. Tytuł profesora nabrał wagi dopiero w formule instytucjonalnej - w czasach korporacyjnych dominowało tytułowanie doktorem (jeszcze niedawno pisano od dużej litery), a profesor oznaczał funkcję nauczycielską. Było to jednak nauczanie niezwykłe - profesjonalne właśnie. Profesor był - zgodnie z etymologią - wyznawcą wiary, miał poczucie misji, nosił się godnie i takim był postrzegany.

Profesorów dzielono na nadzwyczajnych i zwyczajnych. Ci drudzy - jak wyjaśniał Tadeusz Czeżowski (1946) - byli profesorami działów nauki podstawowych i niezbędnych w całości nauczania, profesorowie nadzwyczajni reprezentowali specjalne działy nauk, nieobowiązkowe dla uzyskania dyplomu uniwersyteckiego. W XIX wieku było to już jedynie „rozróżnienie hierarchiczne”. Z natury łączono profesurę z konkretną uczelnią - nie można było być profesorem w kraju czy też w instytucie. W XIX wieku pełna stabilizacja następowała po trzech latach - w ciągu tego okresu profesorowie mogą być pozbawieni swego stanowiska, jeżeli czy to przez wykonywanie swego zawodu, czy też w ogóle przez swoje zachowanie się nie odpowiedzieli pokładanym w nich nadziejom (pismo gabinetowe z 1826).

Zgromadzenie profesorskie danego fakultetu było „władzą bezpośrednio nim kierującą” - „pierwszą instancją” władzy uniwersyteckiej (ustawa 1871). Władza organizacyjna grona profesorów uzupełniana była „panowaniem na katedrze”. Ustawa o szkołach akademickich z 1933 roku nadal gwarantowała, że każdy profesor i docent ma prawo podawania i oświetlania z katedry sposobem naukowym według swego naukowego przekonania zagadnień, wchodzących w zakres tej gałęzi wiedzy, której jest przedstawicielem. Posiada on też swobodę wyboru metody wykładów i ćwiczeń.

Grono profesorów nie było w XIX w. liczne: w roku akademickim 1870/71 zatrudniano ich w uniwersytecie krakowskim ogółem 41, a w lwowskim - 27. Jednak uwzględniając liczbę ówczesnych studentów - odpowiednio 563 i 994 - okazuje się, że była to liczba relatywnie odpowiednia do potrzeb.

Więzi w takim gronie były ścisłe i osobiste, każdy znał każdego. Zachowywano jednak dystans, co wynikało z kultury osobistej i sposobu funkcjonowania. Zdarzały się niedoskonałości. Franciszek Kasparek zauważał (1881), że grono profesorów musi mieć prawo czynienia wniosków na posady profesorskie, jednak ostateczne prawo decyzji ma najwyższa władza edukacyjna państwa, bo w gronach profesorskich łatwo mogą osobiste i koteryjne względy zamącać widok na dobro instytucyi. Udoskonalona procedura doboru profesorów (ustawa o szkołach akademickich z 1933) przewidywała, że przed obsadzeniem katedry rada wydziałowa przeprowadza ankietę, a mianowicie zwraca się do wszystkich profesorów zwyczajnych i nadzwyczajnych, wykładających dany przedmiot we wszystkich szkołach akademickich, z żądaniem nadesłania opinji, jakich kandydatów uznać należy za najodpowiedniejszych. Wyniki tej ankiety oceniała specjalna komisja, a rada przedstawiała kandydata ministrowi po uzyskaniu opinii senatu. Z kolei minister przedstawiał kandydata Prezydentowi RP. Sięgano po kandydatów sprawdzonych w czasie asystentury, a następnie docentury. Liczyły się kwalifikacje naukowe, ale i moralne. Taki bowiem podwójny wymiar miała praca - i osobowość - profesora. Jak pisał Czeżowski, profesorowie zażywają poszanowania, jakie spływa na nich z tytułu zajmowanego urzędu, ale przede wszystkim, jak zawsze w życiu, muszą sobie zasłużyć własnym postępowaniem na owe stanowisko w opinii uniwersyteckiej. Była to więc - i powinna być - bardziej godność niż stanowisko, tytuł noszony z honorem, postawa i odpowiedni charakter, postępowanie zgodne z normami, także zwyczajowej natury, wysoka kultura osobista oraz odpowiedni do tytułu zasób wiedzy i umiejętności.