Polscy naukowcy idą pod strzechy

Ubolewanie nad skromnymi środkami, jakimi dysponuje polska nauka Anno Domini 2004, nie zdominowało tegorocznego Dnia Nauki. Organizatorzy i patroni imprezy starali się w jasnym świetle przedstawić osiągnięcia rodzimych ośrodków badawczych i zgodnie z formułą Festiwalu Nauki zaszczepić pęd do wiedzy wśród zwykłych zjadaczy chleba.

Nie trzeba było nawet wychodzić z domu - przez cały dzień telewizja publiczna relacjonowała przebieg imprez zorganizowanych pod szyldem Dnia Nauki w kilkunastu ośrodkach naukowych. O II Dniu Nauki - Polska 2004 informowała prasa, Internet dał możliwość kontaktu z autorytetami wielu dziedzin. Otwarto specjalne fora i czaty, na których można było zadawać pytania, spierać się i dyskutować. Fakt, że zainteresowanie internautów było minimalne, przemawia raczej za ich ignorancją niż nietrafnością pomysłu. Poza tym mieszkańcy większych miast mogli uczestniczyć w imprezach organizowanych przez uczelnie i ośrodki badawcze.

- Społeczeństwo ma wrażenie, że środowisko naukowe jest skostniałe, mało aktywne, że liczy na pieniądze bez większego zaangażowania - mówił dziennikarz w telewizyjnym wywiadzie z prof. Michałem Kleiberem, ministrem nauki i informatyzacji. Tego dnia polscy naukowcy mieli pokazać, że nie cierpią na brak inwencji, a środki, którymi dysponują, wykorzystują dla dobra tegoż społeczeństwa.

Mogliśmy zatem zobaczyć, w jakich ośrodkach naukowych owoce projektów badawczych mają szansę na szybkie wykorzystanie w medycynie czy przemyśle. Kto miał powody do dumy?

Badacze z zespołu zajmującego się fizyką medyczną w Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu są autorami nowatorskiej w skali światowej konstrukcji tomografu optycznego. Jego działanie wykorzystuje właściwości światła, które może dokonywać pomiarów z niewiarygodną precyzją. Wiązka światła skierowana na oko prześwietla wszystkie jego warstwy, następnie komputer dokonuje zapisu obrazu i daje możliwość wnikliwej analizy.

Jako pierwsi tomograf skonstruowali w 1991 r. Amerykanie. Niestety, pomiary wykonywane za jego pomocą trwały zbyt długo. W 2002 r. toruńscy naukowcy opracowali nową metodę - uzyskali obraz 100 razy szybciej za pomocą 100 razy słabszej wiązki światła.

- Tomograf ma zastosowanie przede wszystkim w diagnostyce wad oraz schorzeń oczu - mówi prof. Andrzej Kowalczyk, pod którego kierunkiem prowadzono badania. - Jest również bardzo pomocny w leczeniu, gdyż daje możliwość dokładnego śledzenia jego kolejnych etapów.

Atutem tomografu jest jego szybkość, dokładność oraz bezbolesne i bezdotykowe działanie. Maciej Wojtkowski, student, który w ogromnej mierze przyczynił się do powstania tomografu, prowadzi dziś badania w prestiżowym Massachusetts Institute of Technology. Marzeniem prof. Kowalczyka jest przekazanie mu kiedyś pałeczki w rodzimej uczelni.

Wkrótce lekarze będą mogli cieszyć się owocami pracy zespołu z Instytutu Protez Serca Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu. W jednostce tej powstał bowiem trzeci na świecie prototyp robota kardiochirurgicznego. Prowadzenie operacji na sercu dzięki jego użyciu wyeliminuje konieczność otwierania klatki piersiowej, a to z kolei skróci czas rekonwalescencji. Naukowcy w Zabrza prowadzą dziś eksperymentalne operacje w warunkach laboratoryjnych. Na razie polski Robin Heart, bo tak nazywa się robota, pracuje na styropianowych modelach, na wiosnę powinien wziąć udział w eksperymencie na zwierzęciu. Prawdopodobnie przy stole operacyjnym stanie za 3 lata.

Z kardiologią jest też związane inne osiągnięcie polskich naukowców. Chodzi o sztuczne serce, które powstaje w Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii. Dziś w pięciu polskich klinikach pracują urządzenia do wspomagania serca przez okres od kilku dni do kilkunastu tygodni. To rodzime konstrukcje, które nie ustępują stosowanym na Zachodzie urządzeniom amerykańskim i niemieckim.

Prof. Zbigniew Religa, dyrektor Kliniki Instytutu Kardiologii w Warszawie, zapewnia, że zastosowanie takich sztucznych komór, które dają sercu czas na odpoczynek, może spowodować pełną regenerację narządu, jego całkowite wyzdrowienie. Przed prof. Religą i jego współpracownikami stoi teraz nowe wyzwanie - budowa protezy serca, która będzie mogła zostać implantowana. W Pracowni Sztucznego Serca Instytutu Protez Serca Fundacji Rozwoju Kardiochirurgii jest już prototyp elektrohydraulicznej implantowanej pompy wspomagania serca, teraz rozpoczną się prace nad wdrożeniem projektu. Problemem są pieniądze, w zebraniu których ma pomóc społeczna kampania.

W Dniu Nauki o swych sukcesach mówili też łodzianie. Naukowcy z Politechniki Łódzkiej mogą się pochwalić osiągnięciami w dziedzinie architektury tekstyliów. Dzięki ich inwencji powstały krosna umożliwiające tkanie tzw. tkanin gazejskich, o dużych prześwitach. Ruch posuwisto-zwrotny elementów urządzeń tkackich został zastąpiony ruchem obrotowym. Zmiana w konstrukcji umożliwia szybszą i wydajniejszą pracę tych maszyn, a tkaniny uzyskiwane w ten sposób mają bardzo szerokie zastosowanie. Cennym osiągnięciem łódzkich naukowców jest również opracowanie procesu wytwarzania włókien z pochodnej chityny. Wśród zastosowań materiałów projektowanych przez polskich naukowców są opatrunki, protezy naczyń krwionośnych, wyroby włókiennicze o przestrzennej strukturze wykorzystywane w zaawansowanych technologiach (np. w budowie samolotów) czy materiały odporne na środki chemiczne.

Podczas Dnia Nauki sporo miejsca poświęcono diagnostyce w onkologii. Prof. Leszek Jeromin, kierownik Kliniki Urologii Uniwersytetu Medycznego w Łodzi, przedstawił wyniki badań zespołu Centrum Diagnostyki i Terapii Laserowej Politechniki Łódzkiej. Badania te rokują wielkie nadzieje w leczeniu onkologicznym. Łódzcy specjaliści wykorzystują światło laserowe w niszczeniu komórek nowotworowych. Oto, jak w wielkim skrócie wygląda zabieg. Najpierw urolodzy wpuszczają do pęcherza moczowego związek chemiczny zwany fotouczulaczem, który łączy się z komórkami nowotworowymi. Po dwóch godzinach wprowadzane jest tam światło lasera penetrujące każdy zakamarek narządu. W wyniku reakcji fotochemicznej pod wpływem światła fotouczulacz zaczyna świecić na czerwono.

- Zabieg ten pozwala na bardzo dokładne zobrazowanie zakresu zmian nowotworowych - zapewnia prof. Leszek Jeromin. Dodaje, że w 2002 r., po zastosowaniu na umierającym pacjencie nowego fotouczulacza, chorego udało się przywrócić do zdrowia.

W Centrum Diagnostyki i Terapii Laserowej lasery wykorzystywane są w diagnostyce oraz terapii różnych chorób. Rehabilitacja laserowa sprawdza się w przypadku zmian reumatoidalnych stawów, zmian zwyrodnieniowych i powypadkowych kończyn i kręgosłupa, migreny, blizn. Światło laserowe ma też szerokie zastosowanie w dermatologii, chirurgii i stomatologii.

Jak zwiększyć trwałość narzędzi do obróbki metali lub drewna? Jak poprawić parametry narzędzi chirurgicznych? Odpowiedź na to pytanie dali podczas obchodów Dnia Nauki naukowcy z Instytutu Inżynierii Materiałowej Politechniki Łódzkiej. W jednostce tej opracowano metodę uzyskiwania warstw nanodiamentowych. Dziś pokrywa się nimi eksperymentalnie narzędzia chirurgiczne, elementy stosowane przez ortopedów - protezy stawu biodrowego, a także części sztucznych zastawek serca. W trakcie badań okazało się, że diament nanokrystaliczny nie jest, jak zwykły diament, neutralny biologicznie. Takie było założenie, gdy projektowano użycie warstw nanodiamentowych w protezach - chodziło o to, by nie wchodziły one w żadne reakcje. Jednak diament nanokrystaliczny jest bioaktywny i reaguje z wolnym rodnikami. Podczas tych reakcji zachowuje się podobnie jak witamina C, która zmniejsza ilość szkodliwych dla organizmu wolnych rodników. Stąd nadzieja, że nanodiament będzie mógł być wykorzystany jako lekarstwo.

Podczas Dnia Nauki naukowcom nieraz zdarzyło się napomknąć o brakach finansowych, o wiążącej się z tym konieczności wyboru skromniejszych projektów badawczych. Minister Kleiber uspokajał. W bezwzględnych kwotach wydatki na naukę w naszym kraju wcale nie maleją - mówił podczas rozmowy z dziennikarzem w telewizyjnej „trójce”. Wyjaśniał, że spadek procentowego udziału tych wydatków w Produkcie Krajowym Brutto niczego nie oznacza, bo PKB z roku na rok rośnie. Prof. Kleiber przekonywał również, że sposób wydawania środków, który ze względu na fatalną strukturę polskiej nauki kulał po transformacji ustrojowej, teraz jest znacznie lepszy. - Wiemy, jak selekcjonować najlepszych, jak ustalać najważniejsze obszary w polskiej nauce - zapewniał minister. - U decydentów rośnie świadomość roli nauki w rozwoju kraju.

Prof. Jan Woleński, prorektor Politechniki Warszawskiej, mówił o problemie wykorzystania rodzimych ośrodków rozwojowych, które po sprywatyzowaniu wielu przedsiębiorstw zostały z boku, nikomu niepotrzebne, bardzo często skazane na unicestwienie. Podkreślił, że o efektach inwestowania w naukę można mówić w długiej perspektywie.

W zaprezentowaniu szerokiej publiczności efektów pracy polskich naukowców jak zwykle nieoceniony okazał się Wiktor Niedzicki. Dzięki jego wysiłkowi mogliśmy obejrzeć kilkanaście reportaży, które w przystępny sposób omawiały skomplikowane problemy naukowe. Te krótkie, lecz bogate w treść programy pojawiały się na antenie pierwszego programu TVP, za każdym razem sygnalizowane charakterystyczną czołówką. Program II postawił na rozmowy z naukowcami. Gośćmi Agaty Młynarskiej było w sobotę 18 września kilkanaście osób. Dziennikarka rozprawiała z nimi głównie na temat wykorzystania osiągnięć naukowych na gruncie praktycznym. I w tym przypadku udało się zainteresować hermetyczną wiedzą nawet laika, który dotąd nie zetknął się z omawianymi problemami.

Z kolei telewizyjna „trójka” skupiła się na publicystyce. Dziennikarze wraz z zaproszonymi gośćmi (była wśród nich prof. Magdalena Fikus, współorganizatorka imprezy) poszukiwali odpowiedzi na pytania dotyczące kondycji polskiej nauki, środków potrzebnych na jej finansowanie, w swych rozmowach dotykali też kwestii popularyzacji wiedzy. Obrana formuła sprawdziła się - propozycje TV były urozmaicone i ciekawe, a polscy naukowcy mogli liczyć na swoistą reklamę.