O fenomenie radia akademickiego

Filozof Karl R. Popper pisał, że jednym z głównych zadań umysłu ludzkiego jest dokonanie tego, aby świat, w którym żyjemy, był dla nas zrozumiały, i że jest to zarazem naczelnym celem nauki. W dobie rozwijającej się cywilizacji informacyjnej trudno wyobrazić sobie rzeczywistość, nawet codzienną, w której nie zaistniałyby osiągnięcia naukowe będące dowodem na przekraczanie granic możliwości ludzkiego rozumu. Jednak nauka, zwłaszcza na poziomie zaawansowanym, jest tworem hermetycznym, dostępnym wąskiemu gronu specjalistów i musi pojawić się ktoś, kto będzie pełnił rolę „tłumacza”, pośrednika pomiędzy ekspertem a laikiem w danej dziedzinie. Taką rolę może pełnić radio akademickie, którego najważniejszą zaletą jest to, że funkcjonując wewnątrz struktury uczelnianej znajduje się stale w centrum naukowych wydarzeń.

Artykuły prof. Marka Kusia („FA” 1/04) i dr. Konrada T. Lewandowskiego („FA” 5/04) stawiają słuszną diagnozę, że popularyzacja nauki ciągle jest pełna niedociągnięć i nieporozumień. Przyczyną jest niedostateczne rozumienie jej istoty i celu oraz nie zawsze właściwe podejście do zagadnienia. Idzie tutaj zarówno o braki warsztatowe dziennikarzy zajmujących się popularyzacją, jak i traktowanie nauki w mediach jako „produktu”, wobec którego stosuje się taką samą miarę, jak do każdego innego produktu komercyjnego. Wszystkim nam znany jest „newsowy” i „sportowy” obraz nauki, czyhanie na sensację, domaganie się od naukowców kategorycznych rozstrzygnięć, podsycanie przez media atmosfery potępienia lub uwielbienia takich czy innych dokonań nauki przy powierzchownej ich prezentacji. Jak zauważa prof. Kuś, rodzi to nieporozumienia i prowadzi do wytworzenia złych mechanizmów popularyzacji i utrwalania fałszywego obrazu nauki w społeczeństwie. Dodałabym również: do kreowania nieprawdziwego wizerunku naukowca. W budowaniu medialnego obrazu nauki brakuje poczucia, że uprawianie nauki to proces, żmudne wznoszenie, krok po kroku, gmachu ludzkiej wiedzy i dokonań, zmaganie się z „trudami wędrówki”, a nie codzienne trafianie „szóstek”, niczym w grze liczbowej.

Nauce potrzebna jest solidna kampania public relations, szereg zorganizowanych i przemyślanych działań, które - zaspokajając potrzeby poznawcze tych, którzy nauką bezpośrednio się nie zajmują - pozwalałyby właściwie postrzegać fenomen nauki i działalność naukowców. Nikt nie ma wątpliwości, że propagowanie tematów naukowych jest warunkiem sine qua non budowania społeczeństwa demokratycznego, opartego na wiedzy, będącej podstawą najważniejszych procesów cywilizacyjnych współczesnego świata.

Miejsce refleksji

Wypowiedzi obu Autorów, do których nawiązuję, dotyczą w głównej mierze obrazu nauki w prasie oraz - częściowo - w telewizji. Nie można jednak zapominać o radiu, jako tym medium, które również odgrywa niebagatelną rolę w popularyzacji nauki i budowaniu jej właściwego wizerunku.

Zazwyczaj myśli się w tym przypadku o publicznych stacjach radiowych lub rozgłośniach komercyjnych i wskazuje na mankamenty w prezentacji tematów naukowych na radiowej antenie. Mamy jednak w kraju jeszcze osiem rozgłośni radiowych, skupionych wokół ośrodków uczelnianych. Stanowią one zupełnie odmienną jakość od publicznych i komercyjnych stacji radiowych. Są finansowane z budżetu szkół wyższych i nadają program koncentrujący się głównie wokół problemów szkół wyższych i działalności naukowej, kulturalnej i sportowej środowiska akademickiego. Błędne jest przy tym postrzeganie, że radio akademickie jest „robione” wyłącznie przez studentów i dla studentów. Wykorzystanie potencjału intelektualnego pracowników naukowych czyni z akademickiej anteny najwłaściwsze miejsce prezentacji zagadnień nauki i budowania jej prawdziwego wizerunku. Przede wszystkim na antenie tego radia powinno być miejsce na „refleksję nad popularyzacją przedmiotu i wyników badań”, nad której brakiem słusznie ubolewa dr Lewandowski, a co więcej - bez obaw o skrótowość przekazu.

Specyfika i charakter akademickich programów radiowych jest taka, że nie mogą one ulegać kaprysom rynku ze szkodą dla ich poziomu, co jednak nie znaczy, że powinna panować zasada: wszystko ujdzie, wszystko może być wyemitowane bez względu na jakość. Na pierwszym planie pojawia się tu audycja radiowa na wysokim akademickim poziomie, a nie reklamy, pomiędzy które „wciska się” program. Słowo ma tutaj swoją wagę, nie ma miejsca na realizowaną w komercyjnych mediach zasadę: powiedzieć cokolwiek i jakkolwiek. Zajmując się elitarnymi nawet tematami, należy jednocześnie szukać sposobów „przebijania się” z nimi do słuchaczy. Ogólnie rzecz biorąc, akademicka antena powinna stać się ośrodkiem „podnoszenia poprzeczki”, miejscem, gdzie wyjątkowo dba się o formę i treść programu.

Trzeba zatem zbudować w radiofonii akademickiej jednolity model promowania nauki, a ciągłość takiego przedsięwzięcia byłaby i zasadą, i sensem istnienia rozgłośni uczelnianych. Dla radia akademickiego w takim kształcie popularyzowanie nauki jawi się jako jedna z najważniejszych funkcji. Stałość i ciągłość tych działań to gwarancja, że nie będzie dochodziło do jednorazowych „spektakli” i przypadkowego upowszechniania jedynie sensacyjnych, szczególnie medialnych tematów naukowych, jak to ma miejsce w środkach przekazu o innym charakterze. Prof. Kuś zauważa, iż wiadomości z dziedziny nauki przegrywają w mediach często z wieloma trywialnymi informacjami. Akademickie stacje radiowe, z racji ich specyfiki, biorą na siebie niedoceniane często zadanie uwrażliwiania słuchaczy na tematy naukowe, rozbudzania ich ciekawości świata i właściwego jej ukierunkowania. Nie sensacja naukowa staje się „motorem napędowym” działania radia uczelnianego, albowiem główną ideą jest tutaj promowanie twórczego i refleksyjnego przeżywania świata.

Zabawa i misja

Dr Lewandowski stwierdza w swojej wypowiedzi, iż popularyzacja nauki w swej istocie jest „intrygującą zabawą”. Całkowicie się z tym zgadzam, choć to tylko jedna strona medalu. Z punktu widzenia osoby, która (oprócz pracy naukowo-dydaktycznej w uczelni) zajmuje się w radiu akademickim popularyzacją nauki, ośmielam się twierdzić, że jest to przede wszystkim ciężka i odpowiedzialna praca, by nie powiedzieć - misja, której celem nadrzędnym jest ustawiczne dbanie o prezentowanie prawdziwego wizerunku nauki. Znane mi są opisane w esejach obu Autorów realia i pułapki popularyzacji; istotnie, ta działalność nierzadko jest drogą pod prąd. Wystrzeganie się owych pułapek i poławianie pereł wśród wszechobecnego medialnego szumu to zadanie trudne i żmudne. Nie może być jednak inaczej, jako że cel, jaki winien stawiać sobie popularyzator nauki, jest taki sam, jaki przyświeca uczonemu: dotarcie do prawdy. Podążanie tą drogą nigdy nie było i nie jest sprawą łatwą. Ma to, rzecz jasna, swoje określone, etyczne i warsztatowe konsekwencje dla dziennikarza zajmującego się popularyzacją nauki.

Kilka słów jeszcze w kwestii „fałszywego obrazu nauki”, rysującego się za przyczyną naukowców nie umiejących ciekawie i zrozumiale wypowiadać się o swojej pracy. To doświadczenie również jest i moim udziałem. To prawda, że proszeni o wypowiedź dla mediów ludzie nauki stają często przed trudnym zadaniem przełożenia specjalistycznego, hermetycznego języka nauki na język potoczny, aby wszystko było zrozumiałe dla laików w danej dziedzinie. To zadanie nie zawsze się udaje, ale nie sądzę, żeby było to wyłącznie „winą” zaproszonej do rozmowy osoby. Dziennikarz musi stać się na tyle wnikliwym interlokutorem, umiejącym nawiązać kontakt myślowy, by pozwolić rozmówcy na wykroczenie poza wypracowane przez niego schematy wypowiedzi. Idealna sytuacja to taka, gdy goście podczas udzielonego wywiadu nabierają innego, niejako „świeższego” spojrzenia na swoją dziedzinę wiedzy, penetrowaną od lat. Zaczynają postrzegać znane sobie zagadnienia z innej perspektywy i dokonują jakby na nowo ich odkrycia, co inspiruje ich do refleksji i głębszych przemyśleń. Jedną z recept na sukces na tym polu jest, jak sądzę, solidne przygotowanie się dziennikarza do rozmowy w celu nabycia umiejętności swobodnego poruszania się w temacie. Nie po to, by stać się ekspertem, dorównującym rozmówcy, ale - tylko i aż - aby móc postawić właściwe pytanie we właściwym momencie. W tej kwestii rozmówca musi obdarzyć dziennikarza pełnym zaufaniem. Zamiast irytować się jego ignorancją i nieporadnością, może spokojnie skupić się na zagadnieniach, które porusza. W ten sposób może przekazać słuchaczom cały swój entuzjazm i fascynację wybraną dziedziną wiedzy. Wszak „nauka powstaje w rozmowie”, jak ujął to Werner Heisenberg.

Pozostaje zatem mieć nadzieję, iż wraz z rozwojem radiofonii akademickiej popularyzacja nauki będzie podążać we właściwym kierunku.

Dr Joanna Kapica-Curzytek, pracownik Studium Nauki Języków Obcych Uniwersytetu Zielonogórskiego, prowadzi na antenie Akademickiego Radia Index przy UZ audycje popularnonaukową „Salon Naukowy Indexu”.