Ochrona różnorodności

Od kilku lat różnorodność kulturowa czy kulturalna jest przedmiotem debat i zainteresowania różnych organizacji regionalnych i międzynarodowych. W wyniku przyjęcia w roku 2001 „Powszechnej Deklaracji UNESCO” dotyczącej różnorodności kulturalnej postawiono sobie zadanie opracowania konwencji - międzynarodowego instrumentu normatywnego, którego celem byłoby stworzenie ram ochrony i wspierania różnorodności kultur. Konwencji takiej jeszcze nie ma, ale powinna być zaprezentowana na Konferencji Generalnej UNESCO jesienią roku 2005. Nad tym dokumentem prawnym pracuje Komisja Europejska, która ma ważną rolę w przygotowaniu Konferencji Generalnej UNESCO. W dniach 3-5 czerwca 2004 roku w Warszawie odbył się z inicjatywy Polskiego i Francuskiego Komitetu do spraw UNESCO Europejski Kongres Różnorodności Kulturalnej. W ramach trzech „okrągłych stołów” dyskutowano problematykę ochrony różnorodności treści kulturalnych i twórczości artystycznej w przyszłej konwencji, która mogłaby służyć pokonywaniu trudności wiążących się z przemianami tożsamości kulturalnej jednostek, społeczności i narodów. W kongresie wzięło udział wielu gości zagranicznych oraz przedstawiciele polskich środowisk zainteresowanych tą problematyką. Miałem okazję uczestniczyć w „okrągłym stole”, którego tematem była „Twórczość, kreatywność, status artysty i jego zobowiązania w stosunku do dobra publicznego”. Różnorodność kulturalna w rozumieniu twórców

Zakres pojęciowy tego terminu jest szeroki, samo pojęcie kultury nie da się zdefiniować jednym zdaniem, nie mówiąc już o określeniu jej różnorodności. O kulturze można mówić w różnych aspektach, podobnie o różnorodności kulturalnej w ramach określonej kultury i o różnych kulturach. Dla twórców, autorów, kompozytorów różnorodność kulturalna jest warunkiem koniecznym do tego, żeby istnieć - inaczej mówiąc, różnorodność kulturalna to „być albo nie być” ludzi sztuki. Dla nas, twórców różnorodność kulturalna ujawnia się z jednej strony poprzez możliwość uprawiania twórczości i działalności artystycznej zgodnie z własnymi zainteresowaniami i uzdolnieniami, z drugiej strony różnorodność kulturalna to prawo do indywidualnej wypowiedzi artystycznej, do jej rozpowszechniania, to również prawo społeczeństwa do korzystania z twórczości artystycznej. Dzięki różnorodności kulturalnej ujawniają się więc prawa człowieka do uprawiania twórczości i prawa udziału społeczeństw w życiu kulturalnym.

Interesuje nas jedno i drugie. Jesteśmy twórcami, a jednocześnie pragniemy mieć udział w życiu kulturalnym społeczeństw w kraju i na świecie. Wobec zagrożeń globalistycznych szczególną troską powinniśmy otoczyć to, co nazywamy różnorodnością kulturalną i tworzyć warunki do jej rozwoju i ochrony. Po to, żeby mogła istnieć różnorodność kulturowa w skali światowej, muszą istnieć warunki do istnienia różnorodności kulturalnej w sensie regionalnym i krajowym. Dla nas, Polaków, jest to szczególnie aktualne teraz, po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej.

Żeby można było osiągnąć warunki sprzyjające różnorodności kulturalnej, muszą istnieć okoliczności sprzyjające szeroko rozumianemu rozwojowi twórczości artystycznej w ogóle. Nie ulega wątpliwości, że twórczość artystyczna i intelektualna stanowi poważny obszar różnorodności kulturalnej w jej złożonym charakterze. Co zrobić, żeby twórczość artystyczna i intelektualna mogła się rozwijać? Jakie warunki trzeba spełnić, żeby to było możliwe? Warunki zapewniające rozwój twórczości artystycznej są dość złożone. W pierwszym rzędzie określa je dobrze funkcjonujące prawo autorskie, należyte uznanie praw twórców, dóbr kulturalnych, utworów artystycznych będących nośnikami tożsamości autorskiej za coś więcej niż tylko zwyczajne towary konsumpcyjne.

Podstawę prawną ochrony prawa autorskiego w Polsce stanowi ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r. wraz z późniejszymi zmianami. Ustawa ta, mimo pewnych słabości, jest prawem dającym w teorii podstawę do skutecznej ochrony. Czy jednak w praktyce postanowienia ustawy są przestrzegane, dają poczucie stabilności i porządku?

Jeżeli mamy dobre prawo, to dlaczego widzimy tak wiele przykładów okradania twórców, niepłacenia za korzystanie z twórczości intelektualnej, popularnego piractwa, naruszania praw osobistych i majątkowych artystów? Dlaczego w sądach toczą się setki postępowań przeciwko użytkownikom o naruszanie praw autorskich? (Na marginesie warto podkreślić, że sprawy sądowe są bardzo kosztowne i ciągną się latami.) Dlaczego ignoruje się nosicieli praw autorskich i praw pokrewnych w przypadkach korzystania z ich twórczości? Dlaczego dochodzi do rozdźwięku między twórcami, światem polityki i biznesu? Dlaczego często odmawia się prawa do wynagrodzeń uprawnionym, szukając różnych wybiegów prawnych, interpretując na opak prawo autorskie? Wynagrodzenia te w końcu można wyegzekwować w żmudnych procesach sądowych, ale za jaką cenę? Jeżeli się je nawet otrzymuje, to ich wartość jest znacznie ograniczona. Prowadzenie procesów sądowych stanowi ponadto pewne ryzyko, ponieważ znajomość specyfiki prawa autorskiego nie jest silną stroną polskich sądów. Sądy, miast umacniać w orzecznictwie doktrynę prawa autorskiego, wydają wyroki zaskakujące, a nierzadko już na etapie dochodzenia umarzają postępowanie przeciwko użytkownikom z powodu małej szkodliwości czynu. Nasze roszczenia są często małe, ale powszechność łamania prawa jest ogromna, co w konsekwencji prowadzi do wielkich strat. Dla organów dochodzeniowych mała wartość materialna przestępstwa jest dobrym powodem, żeby pozbyć się kłopotu, ale dla nas, autorów, umorzenie sprawy oznacza zachętę do łamania i nieprzestrzegania prawa autorskiego w praktyce.

Czy dążenie do poprawiania prawa autorskiego ma na celu poprawienie kondycji polskiej sztuki i polskich twórców? Dzisiaj twórcy znajdują się w trudnej sytuacji, gdy domagają się pewnych „przywilejów”, odpowiada się im: nic z tego, ponieważ jest gospodarka rynkowa, ale z drugiej strony łamie się fundamentalne zasady gospodarki rynkowej, ingerując w sferę stosunków cywilnoprawnych i praw podmiotowych obywateli. Znane są inicjatywy ustawodawcze, w których dochodziło do chęci ograniczenia i limitowania „odgórnie” wysokości wynagrodzeń za wykorzystywanie twórczości artystycznej w nadaniach. Znany jest słynny paragraf 20c w mocno skompromitowanym projekcie ustawy o radiofonii i telewizji. Projektodawcy chcieli wprowadzić limit opłat dla wszystkich uprawnionych z tytułu praw autorskich za nadania. Ten przykład był jawnym działaniem administracji dyskryminującym twórców jako obywateli, pozbawiając ich możliwości swobody zawierania umów w stosunkach cywilnoprawnych, co jest sprzeczne z europejską tradycją pojmowania prawa autorskiego. Wspominam o tym dlatego, że ta inicjatywa regulacji wynagrodzeń autorskich odżywa w wypowiedziach niektórych polityków i nie jest wykluczone, że znów wróci, tym razem już do ustawy o prawach autorskich i prawach pokrewnych.

Poważny problem wiążący się z praktyką stosowania prawa autorskiego to rola organizacji zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i stosunek do nich administracji, prasy i użytkowników świata polityki i biznesu. Skąd bierze się niechęć użytkowników do tych organizacji? Dlaczego nie są lubiane? Dlaczego dotychczasowe projekty nowelizacji ustawy o prawie autorskim zawierały coraz więcej przepisów, z których jasno wynikała chęć ubezwłasnowolnienia tych organizacji, które dla autorów, artystów wykonawców i twórców są niezbędne i stanowią, poza drogą sądową, jedyny oręż w walce o przestrzeganie i egzekwowanie prawa autorskiego? Czy powody nieprzestrzegania praw autorskich wynikają z małej świadomości prawa autorskiego w społeczeństwie? A może z nadmiernej chęci zysku tych, którzy korzystają z twórczości artystycznej? Być może z obu tych powodów.

Czy twórcy, nie zgadzając się na korzystanie z ich twórczości niezgodnie z prawem, prezentują postawę aspołeczną? Czy dobro publiczne wymaga od twórców złożenia na ołtarzu ofiarnym ich twórczości intelektualnej bez wynagrodzenia, chociażby nawet w najbardziej szczytnym celu? (casus akcji reklamowej na rzecz Unii). Każde z tych pytań mogłoby być tematem osobnych rozważań.

Co zrobić, żeby twórczość artystyczna i intelektualna mogła się w Polsce rozwijać? Co zrobić, żeby różnorodność kulturalna nie była tylko efektownym teoretycznym założeniem rozwoju kultury?

Po to, żeby twórczość artystyczna mogła się rozwijać, autorzy muszą mieć warunki do uprawiania twórczości. Tak się składa, że po to, by utwór zaistniał „na rynku”, trzeba stworzyć warunki sprzyjające powstaniu: kompozycji, obrazu, dzieła literackiego czy audiowizualnego itp. Ale to jest dopiero początek. Aby utwór zaistniał w świadomości społecznej, trzeba go społeczeństwu udostępnić - ktoś musi go wydać, nadać, wyprodukować, zrealizować i wypromować. Jeśli nie będzie takich możliwości, utwór nie zaistnieje, mimo iż zgodnie z teorią prawa autorskiego utwór istnieje od chwili ustalenia.

Konkludując, nie wystarczy mieć talent, trzeba mieć warunki materialne, finansowe do realizacji pomysłów autorskich. Czy polski twórca, autor, kompozytor ma możliwości zaistnienia w świadomości społecznej bez pomocy osób trzecich? Rozwój nowych technologii stwarza ogromne możliwości eksploatacji utworów, ale czy ten fakt jest pomocny w przebiciu się autora do społeczeństwa z jego utworem? Pozornie tak, praktycznie nie. Im większa oferta, większy wybór, tym mniejsze szanse przebicia się.

Żeby utwór zaistniał, trzeba go promować. Kto ma to robić? Państwo? Minister kultury? A może telewizja publiczna? Radio publiczne? Czy polityka kulturalna powinna być zbiorem dobrze brzmiących efektownych deklaracji, od czasu do czasu stosowanym instrumentem politycznym, czy konkretnym sposobem wspomagania i działania na rzecz szeroko pojmowanej kultury i ludzi sztuki? W nowych warunkach ekonomicznych oczekuje się od nas większego osobistego udziału - w sensie finansowym - w poczynaniach artystycznych. Stajemy się producentami naszych przedsięwzięć i słusznie, ale jednocześnie wydawcy nie ponosząc wielkiego ryzyka finansowego nie angażują się zbyt mocno w promocję i dystrybucję autorów - producentów. Biorąc pod uwagą np. proporcje podziału zysków pomiędzy wydawcami i autorami, ci pierwsi zapewniają sobie wielokrotność tego, co oferują twórcom z tytułu praw autorskich, wykonawczych czy producenckich.

Czas na pytanie: czy twórczość artystyczna powinna być przedmiotem szczególnej troski ze strony państwa i czy istnieje konieczność polityki kulturalnej w tym względzie?

Biorąc pod uwagę fakt, że ludzie obdarzeni talentem twórczym, zdolnościami artystycznymi, stanowią nikły procent populacji, nie powinniśmy mieć wątpliwości, że twórczość artystyczna winna być przedmiotem szczególnej troski ze strony państwa, nie należy marnować talentu i zdolności artystycznych. Twórca, szczególnie początkujący, nie jest w stanie bez pomocy materialnej, technologicznej przebić się ze swoim utworem do społeczeństwa bez kogoś drugiego. Najogólniej można go nazwać mecenasem, sponsorem, dobrym duchem. Kto może nim być? Każdy, kto ma możliwości finansowe, kto chce wesprzeć twórców, kto chce coś zyskać i przy okazji zaistnieć, a może i zarobić. Ale zysk nie jest zawsze gwarantowany, można również stracić. Z tym że strata finansowa wcale nie oznacza, że nie zyskuje tego, co w kategoriach prestiżowych jest często ważniejsze od zysku finansowego. Ponieważ zysk nie jest gwarantowany, chętnych do sponsorowania nie ma wielu. Twórcy generalnie borykają się z ogromnymi trudnościami. Najczęściej są pozostawieni sami sobie. Ci, którzy znajdują wspomagających, to artyści o wielkich nazwiskach, pozostali mają raczej „pod górkę”. W historii cywilizacji było wielu mecenasów i pamięć o nich została tylko dlatego, że byli mecenasami. W Polsce dziś nie jest łatwo o mecenasa, a samo państwo też w coraz mniejszym stopniu chce nim być.

I znów pytanie: czy nasze państwo ma warunki ku temu, by być mecenasem? W odczuciu państwa są ważniejsze dziedziny życia niż kultura. Nie będę ich wymieniał. Wystarczy otworzyć pierwszą z brzegu gazetę lub obejrzeć wiadomości telewizyjne. Państwo, jeśli nie może wspomagać bezpośrednio kultury w tym stopniu, jak to jest potrzebne - chociaż jest to zadanie opłacalne w aspekcie historycznym - może i powinno zadbać o dobre prawo autorskie i o skuteczne jego egzekwowanie. Dobra praktyka stosowania prawa autorskiego, zgodnie z teoretycznymi zapisami w ustawie, godziwe wynagradzanie w praktyce autorów za korzystanie z twórczości artystycznej (a nie tylko deklarowanie godziwego wynagradzania w teorii), skutecznie działające sądy, piętnowanie złodziejstwa twórczości intelektualnej, umacnianie, a nie ubezwłasnowolnianie organizacji zbiorowego zarządzania - oto zadania, które państwo powinno stymulować i wypełniać.

Proszę pamiętać, że dobrze funkcjonujące prawo autorskie, zapewniające wynagradzanie autorów w postaci tantiem za korzystanie z twórczości artystycznej, jest finansowaniem kultury spoza sfery budżetowej, ponieważ tantiemy pochodzą od użytkowników. W interesie państwa powinno więc być, żeby twórcy dobrze zarabiali. Dobrze zarabiający twórcy odprowadzą z tych wynagrodzeń podatki do budżetu państwa. Jeżeli te wynagrodzenia będą mierne, to również podatki będą małe. Twórca, który jest godziwie wynagradzany, może poświęcić się tworzeniu, jeżeli tak nie jest, wyciąga rękę po stypendium, dotacje, nie gardzi jakąkolwiek pomocą albo zmienia zawód, ponieważ musi z czegoś żyć. Jest znaną prawdą, że ochrona twórczości intelektualnej, walka z piractwem w każdej postaci, nie tylko fonograficznym, ale również w mediach, zapewnienie twórcom wynagrodzenia jest jednym ze skutecznych sposobów stymulowania twórczości artystycznej. Takie powinny być założenia polityki kulturalnej państwa, jeżeli dąży ono do rozwoju kultury i jej różnorodności.

Inicjatywy dotyczące ochrony i promocji różnorodności kulturalnej mogą budzić nadzieje na znalezienie pewnej równowagi pomiędzy sztuką-twórczością i biznesem, systemem wartości duchowych i ekonomicznych. Z uznaniem należy przyjąć Powszechną Deklarację UNESCO, podjętą w Paryżu w 2001 r., dotyczącą różnorodności kulturalnej, jak również decyzje Parlamentu Europejskiego ze stycznia tego roku, dotyczące ochrony i promocji różnorodności kulturalnej. Parlament Europejski przyjął raport pani Chista Prets i podkreślił, że produkty kultury nie mogą być traktowane jako zwykłe przedmioty handlowe. Jasnym jest, że sztuka ma podwójny charakter, przede wszystkim duchowy, a w drugiej kolejności ekonomiczny, nie może więc o wszystkim decydować rynek. Również we wstępnych sformułowaniach projektu konwencji o różnorodności kulturalnej w art. 2 godne podkreślenia jest „że poza celami konsumpcyjnymi, dobra i usługi kulturalne odzwierciedlają unikatowy charakter duchowy, intelektualny i emocjonalny, system wartości, tradycji i wierzeń narodowych i grup społecznych”. Warto by postawić na pierwszym miejscu „unikatowy charakter, duchowy intelektualny itp”, a w dalszej kolejności „funkcje konsumpcyjne”.

Prof. Henryk Kuźniak, kompozytor muzyki do ponad 150 filmów kinowych, telewizyjnych i seriali. Profesor zwyczajny w PWSFTviT w Łodzi. Przedstawiciel uczelni artystycznych w Radzie Głównej Szkolnictwa Wyższego. Z-ca przewodniczącego Stowarzyszenia Autorów ZAIKS.

Tekst przygotowany na Kongres Różnorodności Kulturowej, organizowany w Warszawie 3-5 czerwca 2004.