)
ycie czowieka pene jest paradoksw. Z pewnoci za jeden z nich naley uzna to, e indywidualizm, wolno jednostki, jej podmiotowo, stay si moliwe dopiero w spoeczestwie... masowym. Jednak to nie do koca prawda. Wystarczy pj do bankomatu po gotwk, zrobi zakupy za pomoc karty kredytowej, uruchomi komputer i przekona si, e tacy wolni wcale nie jestemy. Bo za kadym razem trzeba poda swj kod dostpu, zoy podpis i zrzec si tej quasi-wolnoci na rzecz systemu. Tym samym zostawi w nim trway lad, przez co moemy by bez przerwy kontrolowani. Jestemy wic naraz i wolni, i zniewoleni.
Ta schizofrenia - i to te paradoks - jest po czci efektem ewolucji. Doszlimy do momentu, w ktrym nasze ycie wyznaczaj liczba i zasig powiza w globalnej sieci. Nie wierzycie? Zapytajcie przypadkow osob o to, co jest dzi niezbdne przy szukaniu pracy. Z prawdopodobiestwem graniczcym z pewnoci mona zaoy, e bez wahania wymieni koneksje. A gdyby napotkanym przechodniem by Edwin Bendyk, dziennikarz i publicysta „Polityki”, odparby: usytuowanie w sieci. Nie przejmujcie si, wprawdzie troch inaczej brzmi, ale to samo. Na szczcie i niestety zarazem, znajomoci to tylko jeden aspekt, bdcy elementem caego systemu. Oprcz tego s jeszcze przypadkowe spotkania, wizy krwi, przyja, wsplna wiara, rywalizacja, wrogo, wymiana i wsppraca gospodarcza, a nawet wspzawodnictwo militarne. Bendyk susznie zauwaa, e w takiej pajczynie trudno o wskazanie konkretnego centrum decyzyjnego. Jego rol peni wzy sieci i kady z nas jest w dodatku jednym z nich. Na takim te schemacie buduje struktur swojej ksiki. Siedemnacie esejw-wzw, poprzedzonych troch przydugim prologiem, pokazuje drog od zarania spoeczestwa sieciowego a po... koniec czowieka?
Tak, yjemy w wiecie opltanym gst pajczyn. Internet wprawdzie pomg jej w znaczcy sposb si rozrosn, ale nie by czynnikiem sprawczym. Powstaa ju wieki temu, gdy Kolumb, Magellan zaczli swoimi statkami czy odlege czci wiata niewidzialnymi, ale jake silnymi nimi. Dzisiejsze spoeczestwo sieciowe, m.in. dziki SMS-om, jest tylko wysz form tamtego wiata. Nie byoby nas 6 miliardw, gdyby nie bezlik pocze, przepyww i wymian ywnoci, energii, technologii, pienidzy skadajcych si na wspczesn wiatow sie - konstatuje Bendyk. I jeszcze jedno. Sia tych ukadw nie pynie wcale z samej struktury systemu, z tego, w jakim kto znajduje si miejscu w hierarchii. Jak doskonale pokazaa afera Rywina, prawdziwa potga tkwi w aktach komunikacji midzy uczestnikami ycia publicznego, podczas ktrych ludzie dochodz do porozumienia, wymieniaj dobra i idee, prbuj wywrze wpyw na adwersarza i go zdominowa. Nasze podobiestwo do Neo, jednego z bohaterw Matrixa, jest zaskakujce. Pracujemy dla Systemu, budujemy go, jestemy na jego usugach, by w gruncie rzeczy kontestowa nie tyle nasz w nim obecno, co sam System, a nawet dziaa na jego szkod.
Autor wiadomie nawizuje do kinowego hitu. W moim przekonaniu, dla niego Matrix jest systemem w miar prostym, podzielonym na to, co realne i wirtualne, w ktrym kady znajduje swoje miejsce i rol. Przeciwstawia mu jednak o wiele bliszy rzeczywistoci wiat skomplikowanych powiza, zapltany w pajczyn ukadw, zalenoci. Odnale si w tym labiryncie jest niezwykle trudno. Jedyne pocieszenie w tym, e spoeczestwo i jego instytucje, z pastwem na czele, istniej tylko tak dugo, jak dugo s postrzegane jako caoci. Gdy wraenie to sabnie, konstrukcja sypie si jak domek z kart. Tak stao si z imperium sowieckim, Afganistanem czy ostatnio z Irakiem. Tylko czy to moe by pocieszenie?
(karma)
Edwin Bendyk, Antymatrix. Czowiek w labiryncie sieci, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004.
)
Gdy miaem pitnacie lat, zamierzaem zosta archeologiem. Znakomicie pamitam spotkanie w „Jwiczwce”, podczas ktrego Jan Gurba stara si uwiadomi mi, co mnie czeka, jeli wybior t profesj. Nie uwierzyem mu i archeologiem nie zostaem. Nadal jednak z zainteresowaniem ledz poczynania archeologw. Maj szczcie, bo w przeciwiestwie do innych dyscyplin badawczych niemal kada ich praca przynosi odkrycie.
Z zainteresowaniem signem po ksik o do rozbudowanym, barokowym tytule. Autor najbardziej sensacyjnych odkry archeologicznych na wschodzie Polski opisuje badania „od kuchni”. Ju pocztek jest niezy. Przyjazd do Hrubieszowa i nocleg u wojskowych. Pierwszego dnia z rana gowy okazay si by jeszcze bardziej kwadratowe. Na szczcie, na wybranym do eksploracji polu dostrzegem w brudzie wyszczerzony ku mnie grzebie z III wieku. Autor podsumowuje: w pierwszych minutach dokonalimy jednego z najwspanialszych odkry dla polskiej archeologii.
Andrzej Kokowski zgrabnie przedstawia histori bada i odkry w Masomczu. Najpierw tylko domostwa, osada. Po pierwszych zachwytach, przestao to by satysfakcjonujce, a szef bada nadal nie wiedzia, z kim ma do czynienia. Po paru latach para badaczy, ktra lubia oddala si od reszty grupy, by w spokoju prowadzi „prace”, przybiega w ostatnich promieniach dnia do bazy niezwykle podniecona. Natrafiono na pierwszy grb. Podniecenie udzielio si wszystkim czonkom ekipy. Kokowski konkluduje: to bya pierwsza z kilkunastu para, ktra narodzia si pod moj szczliw rk; podczas bada w Masomczu, ma si rozumie.
Potem badania ruszyy ca par. Nieznane wczeniej formy pochwku, coraz cenniejsze znaleziska - najpierw szklane paciorki (to we wspomnianym pierwszym grobie), potem zapinka w ksztacie kaczki (miaa swj niebagatelny udzia w promowaniu bada, jako emblemat wydrukowany na podstawce do piwa) i w kocu... zoto! Aby nie budzi niepotrzebnych sensacji w okolicy, zwaszcza nie kusi zodziei, a jako zaspokoi ciekawo wiejskich dzieci, ktre nieustannie towarzyszyy archeologom, wymylono nazw francuski brz, ktry byszczy bardziej.
Autor wiele - wikszo (!), bo to przecie Rzecz o przyjani - miejsca powica ciepym relacjom towarzyskim z lokalnym rodowiskiem. Aby mechanizmy dobrze dziaay, wymagay smarowania, do czego suyy „zy czarnoziemu”, ktre w miar wzrostu znaczenia i sawy odkry w Kotlinie Hrubieszowskiej zyskay nazw „synnej Masomckiej” - bezakcyzowej, na co dzie sucej take jako „zmikczacz do kiebasy”. Nieraz w opowieci natrafiamy na takie sytuacje: pki co cukier chodzi jak naley, albo o jednej z kierowniczek wykopalisk, ktrej czsto trafiaa si szalona jazda rowerem do Czerniszyna, w trakcie pracy oczywicie, bo chopakom zabrako na wieczr wdecznoci.
Jan Gurba, ktrego wspomniaem na pocztku, mia swj udzia w rozsawieniu masomckich bada. Kokowski wspomina, e to on zwrci mu uwag na to, e o pracach, ich wynikach trzeba mwi i pokazywa je - mwic krtko: popularyzowa, promowa! Wtedy w „Jwiczwce” nie bardzo uwierzyem prof. Gurbie (wwczas doktorowi), e archeologia to nie tylko kopanie, ale przede wszystkim - czy mg to mwi serio!? - alkohol i uganianie si za wiejskimi dziewczynami. Moe gdyby ta ksika ukazaa si ju wtedy, bybym dzi archeologiem...
Piotr Kieraciski
Andrzej Kokowski, Rzecz o przyjani, czyli wier wieku z archeologi w Masomczu (tylko dla dorosych), Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skodowskiej, Lublin 2004.
)
Praca modej pani archeolog - stypendystki Ryszarda Kapuciskiego - uczonej, a zarazem publicystki, wcza si w nurt bada nad kultur prowadzonych przez pryzmat ycia codziennego oraz stosunkw panujcych midzy ludmi. Jest to nowe podejcie badaczy, ktrzy wychodzc poza wielk histori i kultur szukaj prawdy o czasie minionym. Szukaj jej na ulicach, w domach, a take, jak dowodzi ksika Krzemiskiej - w alkowach. Publikacja dowodzi, i taki sposb poznawania historii moe by fascynujcy, a przyjemno pynca z lektury nie kci si z fachowoci i rzetelnoci badawcz.
Zaoeniem pracy jest przedstawienie sfery uczu staroytnych Egipcjan, odtworzenie charakteru czcych ich zwizkw. Autorka postanowia odda prawd o mioci rodzicielskiej i maeskiej, legalnej i zakazanej, boskiej i plugawej. Zwaywszy na ubstwo zachowanych dokumentw, jak i pewn powcigliwo staroytnych w mwieniu o sprawach osobistych, zadanie, ktrego podja si autorka, nie byo atwe, wysza jednak z trudnoci obronn rk.
Ksika posiada uporzdkowany i logiczny ukad. Skada si z omiu rozdziaw, poruszajcych odrbne aspekty mioci staroytnych. Na przykad w czci zatytuowanej Kogo kochali Egipcjanie? poznajemy rozleg panoram stosunkw midzyludzkich. Sowo „mio” jest pretekstem do snucia wywodw na temat ycia w rodzinie, relacji midzy kobietami i mczyznami, podejcia do osb starszych, zwierzchnikw, a nawet bogw. Obok spostrzee na temat codziennej egzystencji Egipcjan otrzymujemy gar ciekawostek, ktre urozmaicaj lektur i czyni j pasjonujc.
Kolejne rozdziay, zawierajce analiz motywu mioci w pieniach i innych tekstach, przynosz jeszcze wicej ciekawych spostrzee. Na podstawie tekstw rdowych Krzemiska pisze o podejciu Egipcjan do kobiet, pokazuje, jakie obowizki mieli przedstawiciele obu pci. Ciekawe okazuj si spostrzeenia na temat traktowania zdrady i stosunkw pozamaeskich.
Szczeglnie interesujca wydaje si analiza symboli mioci dokonana przez autork. Uderza pomysowo i delikatno Egipcjan w mwieniu o mioci i seksie. Bogactwo symboli obnaa wspczesn trywialno, z jak czsto mwi si o sferze uczu. Rodz si pytania: Czy nasze spoeczestwo jest istotnie bardziej zaawansowane cywilizacyjnie? Czy to nie my jestemy wikszymi barbarzycami?
Krzemiska nie zaniedbuje jake ciekawego (zwaszcza dla kobiet) tematu toalety, jakiej poddawali si kochankowie przed schadzk. Dowiadujemy si, e Egipcjanie zwracali ogromn uwag na wygld zewntrzny. Dbali o swe ciaa, lubili pikne ubrania, ktre oprcz ochrony i okrycia stanowiy wany sygna o pozycji spoecznej waciciela. Okazuje si rwnie, e makija oczu, tak charakterystyczny dla staroytnych mieszkacw doliny Nilu, nie wynika wycznie z chci upikszenia. W trudnym klimacie Egipcjanie chronili swj wzrok przed chorobami spowodowanymi mocnym promieniowaniem sonecznym nakadajc na oczy rne maci i lecznicze specyfiki.
Podobnych ciekawostek jest w ksice mnstwo. Jak wida, mio moe by arcyciekawym tematem, nie ograniczajcym si jedynie do poetyckich westchnie. Warto sign po t ksik. Dodatkowym atutem jest staranne wydanie i adekwatne do tematu, ciekawe ilustracje.
Beata Maj
Agnieszka Krzemiska, Mio w staroytnym Egipcie, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004, seria: Rodowody Cywilizacji.
)
Moja lektura ksiki zasadniczo zaley od trzech czynnikw: potrzeby, przygotowania i nastroju. Wiem, e niestosownie jest ujawnia czynnik emocjonalny przy omawianiu dziea, ale tak ju jest i chyba autora powinien cieszy fakt, i pobudza mnie nie tylko do refleksji, ale i odczucia. Nazwisko i prace Doroty Heck nie s mi obce, zatem z przyjemnoci signam po jej najnowsz ksik. Przyjemno do szybko przerodzia si w zakopotanie. Lektur bowiem rozpoczam od odautorskiego sowa wstpnego: Wymarzony adresat tej ksiki - to czowiek mody, przekorny i dysponujcy wolnym czasem (czy istniej takie osoby? czy modo i czas na lektury nadobowizkowe nie wykluczaj si wzajemnie? czy buntownicy lcz w bibliotekach?). Na szczcie w zakoczeniu autorka podkrelia: Nie prbuj dyktowa swoich preferencji. Na szczcie, gdy nie byoby mi dane tej ksiki przeczyta. Nie jestem projektowanym przez autork odbiorc, ale chciaabym przedstawi t ksik na forum szerszym i podzieli si refleksj zrodzon po jej odczytaniu.
Cao skada si z dziewiciu (ostatni nazwany jest apendyksem), samodzielnych artykuw, co daje czytelnikowi du swobod w poznaniu zagadnie prezentowanych przez autork (wikszo z nich bya ju wczeniej drukowana lub stanowi zmienion form wygoszonych wykadw). Wszystkie one odnosz si do zasadniczego problemu, jakim jest najnowsza metodologia bada teoretycznoliterackich. Heck pokazuje bowiem nie tyle dzieo, ile moliwoci jego odczytania we wspczesnym wiecie. Autorka przedstawia m.im.: relacj pomidzy literatur a prawd, etyzm w badaniach literackich, pojcie historycyzmu - a zatem najistotniejsze zagadnienia dla teoretyka zajmujcego si literatur XX (i chyba ju XXI) w. Swobodnie opisuje i charakteryzuje stanowiska poszczeglnych badaczy i szk. Przywoane metodologie nie s zawieszone w bycie i niebycie uniwersyteckich dysput. Heck przekada teori na praktyk. Egzemplifikacja jest sposobem na „oswojenie” modego odbiorcy z omawianymi zagadnieniami. Kilka artykuw autorka powicia prezentacji twrczoci poszczeglnych pisarzy-mylicieli (Witkacy, Parnicki, Vincenz, Eliot, Lichaczow). Intryguje przede wszystkim metod opisu zalen od przyjtej przez autork perspektywy. Uwaam za wietny artyku o Witkacym i jego zwizku z czasopismem Jerzego Brauna „Zet” (a wszystko to opatrzone zostao pytaniem: czy Witkacy by konserwatyst?; prawda, e to inspirujce, zwaszcza w konfrontacji z przyjtym sposobem przedstawiania autora Nienasycenia?), jak i szkic rozpatrujcy zbieno myli Vincenza i Eliota, ktra staa si punktem wyjcia do samodzielnych uwag autorki.
Dorota Heck daa czytelnikowi do rki ksik wan i potrzebn. Sama okrelia si mianem intruza, ktry sporzdzi dziennik swojej podry po - miao dodam - labiryncie wspczesnych myli oraz pogldw. Czy autorka pokonaa Minotaura? Chyba nie, bo nie byo to jej celem. Dya do opisu i uwiadomienia. Czy osignie zamiar? O to naley spyta zbuntowanego mola ksikowego. I ycz autorce ze szczerego serca - bo Itinerariusz bardzo mi si spodoba - aby mody buntownik wada nie tylko jzykiem angielskim, ale by by obyty rwnie z terminologi naukow w szerokim znaczeniu tego sowa. Bo aby pozna, trzeba zrozumie. Aby zrozumie, trzeba pozna.
Monika Szabowska
Dorota Heck, Itinerariusz intruza. Od Witkacego do postmoderny a la polonaise, Wydawnictwo GAJT, Wrocaw 2004.
)
Peter Vardy w swojej ksice Krtko o filozofii Boga pisze, e argumenty za istnieniem Boga wynikaj z zaoe, ktre osoby wierzce przyjmuj, a niewierzce odrzucaj. Ale nie tylko midzy wierzcymi i niewierzcymi tocz si dyskusje. Wiele pogldw dotyczy samej istoty Boga. Pojawiaj si dwa pytania: co to znaczy, e Bg istnieje oraz co sprawia, e zdanie Bg istnieje jest prawdziwe? Kategoria prawdy jest bardzo wana w pojmowaniu Boga. Autor omawia wic dwie podstawowe teorie prawdy i jako kontekst filozoficzny dyskusji na temat Boga przedstawia pogldy Platona i Arystotelesa, ktre wywary wpyw na Ojcw Kocioa.
Vardy uwaa, e do rozwaa o istocie Boga potrzebne jest zrozumienie samego sensu sowa Bg. Tego wyjanienia brakuje wikszoci prac filozoficznych i teologicznych. Rne modele Boga s zalene od dwch stanowisk wobec wiary: realizmu i antyrealizmu (czce si take z pojciem prawdy). Realistami s ci, ktrzy twierdz, e sowo „Bg” odnosi si do prostej, ponadczasowej substancji lub Boga odwiecznego i cierpicego. W ujciu antyrealistycznym Bg istnieje w obrbie formy ycia spoecznoci ludzi wierzcych. Modele Boga wpywaj m.in. na pojcie Jego wszechmocy. Wedug realistw, Bg moe uczyni wszystko, co jest absolutnie moliwe albo te posiada wszelkie z punktu widzenia logiki wadze. Zgodnie z koncepcj antyrealistyczn, moc waciwa jest kademu z nas, jeli tylko powicimy si innym.
Autor nie chce dawa „waciwej” odpowiedzi na pytania o istot Boga. Chce pomc w zastanowieniu si nad sensem jego istnienia. I rzeczywicie stroni od bezporednich wskazwek. Jedynie sposb argumentowania moe zdradza pogldy autora. Zwraca jednak uwag na to, e zazwyczaj wszyscy uznaj tylko swoje przekonania za suszne. Kada grupa religijna sdzi, e tylko ona jest w posiadaniu prawdy. Moim zdaniem, wojny religijne s na to najlepszym dowodem. Ale i filozofowie, i teolodzy zastrzegaj sobie patent na prawd. Tymczasem kady realista filozoficzny powinien przyj, e moe si myli. Inaczej jest w przypadku antyrealistw - ich definicja gosi, e prawda jest suszna w obrbie danej formy ycia.
Trudno jednak zdoby dowody, dlaczego Bg powinien by pojmowany tak, a nie inaczej. Ludzie niechtnie mwi o swoich dowiadczeniach religijnych. Obawiaj si omieszenia i drwin. Autor, za Caroline Franks Davies, wymienia kilka rodzajw prb podwaenia dowiadczenia religijnego: 1) zwizane z opisem, czyli wskazujce na sprzecznoci w koncepcji Boga, 2) zwizane z podmiotem, czyli podwaeniem wiarygodnoci osoby majcej dowiadczenie religijne, 3) zwizane z przedmiotem dowiadczenia i jego nieprawdopodobiestwem itp.
Ksika przedstawia gwne cechy kluczowych dyskusji na temat rzeczywistoci Boga i tego, jak naley Go rozumie. Prosty i precyzyjny opis poparty ciekawymi przykadami pomaga zrozumie tre nie tylko teologom i filozofom. Podsumowania rozdziaw porzdkuj wiedz czytelnika. Vardy doda te pytania pod rozdziaami, ktre przypominaj podrcznikowe repetytoria. S nieraz bardziej sprawdzeniem wiedzy ni, zgodnie z nagwkiem, „do rozwaenia”. Ale czsto pomagaj przenie si z paszczyzny rozwaa teoretycznych do przemylenia wasnej wiary i sformuowania swojej koncepcji Boga. Modele Boga prowokuj take pytania, ktre brzmi do zabawnie: Jeli Bg wie, e jutro na niadanie bdziesz jad patki kukurydziane, czy masz wolno wybrania zamiast tego grzanki?
Magorzata Paweczyk
Peter Vardy, Krtko o filozofii Boga, tum. Beata Majczyna, Wydawnictwo WAM, Krakw 2004, seria: Krtko o..