)
Rozwj nauki zaley nie od polityki Unii Europejskiej, ale od polityki poszczeglnych pastw czonkowskich. W Polsce, w cigu ostatnich 15 lat polityka pastwa wobec nauki przechodzia rne koleje. Wprawdzie wszystkie ekipy rzdowe nieodmiennie powtarzaj, e nauka i szkolnictwo wysze s dla nich priorytetem, za sowami najczciej nie id jednak czyny. Mamy w tym wypadku do czynienia ze swoistym paradoksem: rodowisko akademickie byo promotorem wielu historycznych zmian w Polsce, mimo to przychodzi mu sono paci zmniejszaniem nakadw budetowych na nauk i szkolnictwo wysze. W rezultacie nasza nauka jest podtrzymywana przy yciu, ale bez wielkich szans rozwoju. A przecie nikogo nie naley przekonywa, e to wanie wiat akademicki, polscy uczeni, absolwenci polskich uczelni mog i powinni sta si si napdow dla naszej gospodarki narodowej.
Jeli w polskim szkolnictwie wyszym zachodz korzystne zmiany, powane problemy rodz si w sektorze nauki. Tu od lat rodowisko akademickie bije na alarm. Kiedy u progu lat 90. wczesny wicepremier i minister finansw o poow obcina nakady na nauk, z ust wczesnego premiera syszelimy, e rozwj nauki jest dla jego rzdu priorytetem. Kiedy w 2002 roku obniono nakady na resort nauki o 20 proc., wczesny premier rwnie mwi, e nauka jest jednym z najwaniejszych priorytetw rzdu. Ostatnio rzd premiera Marka Belki powstrzyma wprawdzie postpujcy proces obniania nakadw na nauk, ale jak bdzie za rok? Tego nikt nie wie. Dzi nauka polska wegetuje. Filadelfijski Instytut Informacji Naukowej opracowa ostatnio ranking krajw uwzgldniajcy liczb publikacji w renomowanych czasopismach naukowych. Polska znalaza si w nim na 20. miejscu w wiecie! Daleko za Finlandi, Irlandi czy Hiszpani. Ale take - za Czechami. Nakady na badania naukowe w Polsce - w przeliczeniu na jednego badacza - s bowiem cztery razy nisze ni w krajach „starej” UE, a trzy razy nisze ni w Czechach!
W cigu 15 lat transformacji ustrojowej w Polsce popeniono wiele bdw, ktrych, niestety, nie da si ju naprawi. Jednym z nich bya rezygnacja z zapisw o koniecznoci zachowania istniejcych przy przedsibiorstwach komrek badawczo-rozwojowych. Dla zachowania spokoju spoecznego wszdzie zadbano o ochron socjaln pracownikw prywatyzowanych przedsibiorstw. Nie pomylano jednak o tym, aby ochroni albo rozwin przy nich zaplecze naukowo-badawcze. Rezultaty takiej polityki s widoczne goym okiem.
Mona nad tym stanem ubolewa. Mona take cieszy si, e do Polski sprowadzane s nowe technologie z zagranicy. Rzecz w tym jednak, eby nie marginalizowa naszego rodowiska naukowego. Posiadamy bowiem znaczcy potencja naukowy, ktrego nie wolno trwoni. Dzi w jednostkach badawczo-rozwojowych (JBR) pracuje ok. 11,5 tys. uczonych. W placwkach Polskiej Akademii Nauk - ok. 4,5 tys., w uczelniach na stanowiskach naukowo-dydaktycznych i naukowo-badawczych - ok. 75 tys. pracownikw. Owszem, nie wszyscy zaliczaj si do orw. S wrd nich take przedstawiciele mniej szlachetnych gatunkw ptakw. Ale pamitajmy, e kadego roku z uczelni akademickich wychodzi 4-5 tys. nowych doktorw, e dzi na studiach doktoranckich w Polsce mamy ponad 30 tys. suchaczy. Tego potencjau nie wolno zmarnowa. Nie wolno dalej prowadzi polityki oszczdzania w sektorze, ktry winien i moe sta si nasz wizytwk.
W tzw. Strategii Lizboskiej, przyjtej do realizacji przez wadze UE, przewiduje si, e do 2010 roku rednie nakady na rozwj bada w krajach Unii wynosi bd ok. 3 proc. PKB. Przed nami droga daleka, skoro dzi nakady budetowe na nauk wynosz zaledwie 0,33 proc. PKB. Czy mamy szans dojcia do tego celu? Moe kiedy rzeczywicie tak bdzie. Na razie musimy walczy o przetrwanie, o to, by przekazywane systematycznie z budetu pastwa olbrzymie pienidze na podtrzymywanie przy yciu deficytowych kolosw pastwowych (jak choby PKP) mona byo wykorzysta bardziej racjonalnie - wanie na rozwj bada naukowych. rodowisko akademickie nie traci nadziei. W przeciwnym razie przyjdzie nam szuka miejsca w tzw. Trzecim wiecie.
Wan spraw nie tylko dla rodowiska akademickiego, ale dla caego kraju, jest status moralny tego rodowiska. W ostatnim roku wiele mwiono i pisano na ten temat. Dziki uchwaom senatw poszczeglnych uczelni udao si w pewnej mierze uregulowa sytuacj nauczycieli akademickich podejmujcych dodatkowe zatrudnienie poza macierzyst uczelni. Ostateczne uregulowania winna przynie nowa ustawa, nad ktr pracuje parlament. Na niewiele zdadz si jednak nawet najlepsze prawne regulacje, jeli w samym rodowisku nie pojawi si ruch odnowy.
W cigu przeszo dziewiciu stuleci swego istnienia uniwersytety europejskie wypracoway zesp niepisanych praw, ktre skaday si na to, co nazywamy etosem wiata akademickiego. Take w naszej, polskiej tradycji etos akademicki zawsze wiele znaczy. By swoistym kierunkowskazem moralnym, w trudnych czasach wprowadzajcym waciwy porzdek etyczny nie tylko w rodowisku akademickim, ale i w caym spoeczestwie. Niestety, wolny rynek i idce wraz z nim rozlunienie norm etycznych doprowadziy do wielu niekorzystnych zmian. Coraz wiksza liczba czonkw naszej akademickiej wsplnoty zapomina o podstawowych prawdach naszego kodeksu moralnego. Nie widzi nic zdronego w dokonywaniu kradziey intelektualnej. Rozgrzesza osoby, ktre w pogoni za sukcesem gotowe s prowadzi eksperymenty i badania z naruszeniem godnoci osoby ludzkiej. Podnosi do rangi idoli osoby, ktre, wiadomie amic kanony etosu uczonego, zdobywaj zudn saw ludzi „nowoczesnych”, traktujcych nauk i edukacj wycznie jako towar „do sprzedania”. Dobrze, e znaczca wikszo naszego rodowiska akademickiego zareagowaa ostro na przejawy tego „nuworyszowskiego” liberalizmu w wiecie akademickim. Ale czy rzeczywicie uda si zachowa etos uniwersytetu w najbliszych dziesicioleciach? Wierz, e tak bdzie. Nie sposb bowiem wyobrazi sobie, by na naszym kontynencie, gdzie powstay pierwsze uniwersytety, gdzie w cigu ponad 900 lat obowizywa etos uniwersytetu, miao doj do penej amnezji moralnej.