Samodzielny pracownik naukowy

W minionym piętnastoleciu źle uposażona kadra akademicka podjęła dodatkowe zatrudnienie w uczelniach niepaństwowych i komercyjnych strukturach edukacyjnych uczelni państwowych. Nauczyciele akademiccy zwiększyli wydajność pracy do dwóch, trzech, a niekiedy nawet kilkunastu etatów, wyrażonych odpowiednią wielokrotnością wykonywanego pensum dydaktycznego. Wieloetatowość dotknęła szczególnie mocno samodzielnych pracowników naukowych, doktorów habilitowanych i profesorów zwyczajnych. Burzliwy rozwój szkolnictwa wyższego i wymuszenie zatrudnienia samodzielnych pracowników naukowych formalnymi warunkami prowadzenia kierunków studiów w nowych uczelniach, spowodowały w pierwszym okresie wykorzystanie wszystkich rezerw, zatrudnienie w uczelniach pracowników naukowych resortowych instytutów naukowo-badawczych i placówek PAN, a później - wielokrotne zatrudnienie tych samych osób. Po wieloletniej przerwie pracę podjęli powtórnie zasłużeni emeryci.

Pomimo karykaturalnej sytuacji, nie zmieniono w Polsce polityki w zakresie awansu i ścieżki kariery zawodowej nauczycieli akademickich. Monopolistyczna pozycja samodzielnych pracowników naukowych na rynku edukacyjnym jest dla nich zbyt cenna i atrakcyjna, aby sami z niej zrezygnowali. Łatwo było i jest zachować tę pozycję, jeśli reprezentanci tej samej grupy ustalają prawa i reguły gry rynkowej, korzystają z przywilejów i uprzywilejowanej pozycji, a równocześnie stoją na straży stanowionego przez siebie prawa.

Do dziś zachowuje się feudalna struktura kadr nauczycieli akademickich, blokująca rozwój młodych pokoleń polskich naukowców i dzieląca środowisko na suzerenów i wasali. W publicznych debatach można posługiwać się przykładami nędznych zarobków nauczycieli akademickich, w rzeczywistości przykładami uposażeń wasali, adiunktów i asystentów. Tymczasem samodzielni pracownicy naukowi, szczególnie ci reprezentujący rynkowe dziedziny nauki, osiągają dziś najwyższe w Polsce zarobki, konsumując lwią część dochodów uczelni niepaństwowych i skomercjalizowanych struktur uczelni państwowych.

Epoka archaicznych stosunków w środowisku akademickim powoli dobiega końca. Feudalny ustrój środowiska nauczycieli akademickich wszedł w fazę kryzysu w momencie uzyskania w 2001 r. uprawnień do doktoryzowania przez pierwszą niepaństwową uczelnię wyższą.

Alarm ogłoszony przez monopolistyczną grupę suzerenów spowodował ustawienie wielu zapór i barier przed dalszymi wnioskami o uprawnienia do doktoryzowania składanymi przez uczelnie niepaństwowe. Do obszaru, w którym możliwe jest kształcenie kadr akademickich i wpływanie na jej rozwój, przedostało się tylko pięć uczelni niepaństwowych. Resztę wniosków skutecznie zablokowano.

Kolejne zdarzenia spowodowały znacznie poważniejsze zagrożenia dla feudalnego skansenu. Upomniano się o prawa własności uczelni do opracowań naukowych i edukacyjnego know-how. Od samodzielnych pracowników naukowych zażądano aktywności naukowej w uczelniach stanowiących ich podstawowe miejsce pracy. Rozpoczęła się akredytacja poszczególnych kierunków studiów prowadzona we wszystkich uczelniach. Państwowa Komisja Akredytacyjna rozpoczęła proces oceny jakości kształcenia, jakości działalności dydaktycznej uczelni oraz jakości pracy nauczycieli akademickich.

Zdarzeniem zapowiadającym nadchodzący koniec feudalnego skansenu było wejście Polski do Unii Europejskiej. Teraz musimy już podejmować współpracę i konkurować z uczelniami wyższymi Europy. We wspólnych naukowych i edukacyjnych przedsięwzięciach liczy się wiedza, umiejętności, znajomość języków obcych, a także wiara i konsekwencja w działaniu. Tytuły i stopnie sytuujące naukowca w monopolistycznej pozycji w lokalnym środowisku pozostają bez znaczenia. Dodatkowo z 25-, 30-letnimi nauczycielami akademickimi z Europy Zachodniej suzereni polskiej nauki i edukacji nie zdołają już nawiązać kontaktu. Konieczne są zmiany. Ich zaniechanie pogłębi kryzys kadr akademickich, zagrażający zablokowaniem dalszego rozwoju szkolnictwa wyższego w Polsce.

Wyczerpała się już całkowicie formuła wieloetatowego zatrudnienia samodzielnych pracowników naukowych. Postulowana od dawna jednoetatowość nauczycieli akademickich, wprowadzona bez systemowego rozwiązania całego problemu, spowodować może zamknięcie znaczącej części działających dziś nieźle uczelni. Trudno się z tym pogodzić.

Moim zdaniem, należy poważnie potraktować proces boloński i uznać za słuszny podział kształcenia na poziomie wyższym na trzy stopnie: licencjacki (inżynierski), magisterski i doktorski. Trzeba też jak najszybciej zrezygnować z habilitacji, bo dziś stopień ten tworzy fundament archaicznych, feudalnych zależności w polskiej nauce i edukacji akademickiej. Nic się złego nie stanie, nie obniży się gwałtownie poziom nauki i poziom kształcenia w uczelniach wyższych. Polska młodzież nie jest niedorozwinięta i pomimo skutecznego blokowania dziś jej rozwoju, w najbliższej przyszłości mogą i powinni zostać profesorami najzdolniejsi 30-letni polscy doktorzy, którzy dowiodą swych zdolności i kompetencji zdając stosowne egzaminy konkursowe przed komisjami powołanymi przez władze wyższych uczelni. Może okazać się, że problemy miały charakter sztuczny, wywołany zachowawczymi instynktami środowiska, a zwolnienie blokad rozwoju młodych kadr rozwiąże nękające uczelnie problemy kadrowe w ciągu jednego roku.

Dokona się kolejne przyspieszenie rozwoju szkolnictwa wyższego. Najzdolniejsza polska młodzież pozostanie w kraju. Możliwe będzie podwyższenie konkurencyjności polskiej nauki, a w konsekwencji i polskiej gospodarki, zajmującej dziś zaszczytne sześćdziesiąte miejsce w skali świata.

Konieczne są odważne decyzje, które powinny być zapisane w nowym prawie o szkolnictwie wyższym.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną