)
Wysze wyksztacenie - pisa w 1990 roku legendarny Clark Kerr, emerytowany prezydent Uniwersytetu Kalifornijskiego i wiatowy autorytet w dziedzinie edukacji - winno sprosta wyzwaniom globalnej konkurencji, przed jakimi stoi nasz kraj. Nasz system przyciga wicej talentw z szerszych obszarw spoeczestwa anieli jakikolwiek z naszych rywali; dostarczamy te najlepszego treningu na najwyszych poziomach osigni intelektualnych i badawczych na caym wiecie. Poprawa wyszego wyksztacenia winna zmierza ku oglnej poprawie i ulepszeniu stanu naszego. Twierdzenie to daje wyraz przekonaniu, i istnieje cisy zwizek pomidzy jakoci narodowego systemu wyszego wyksztacenia (zapewnianego kompleksowo przez polityk pastwa, administracji terytorialnej i aktorw niepastwowych) a jakoci spoeczestwa. Innymi sowy, dobre i nowoczesne spoeczestwo zaley od jakoci wyszego wyksztacenia, jakie zapewnia ono swoim obywatelom.
Dodatkowo, z bada i analiz politycznych prowadzonych w kocu ubiegego stulecia wynika jasno, i wysze wyksztacenie jest t dziedzin ycia spoecznego, ktra wyjtkowo szybko reaguje na przemiany demograficzne oraz na zmieniajce si agendy polityczne. Zwikszajce si zapotrzebowanie na wysze wyksztacenie w zaawansowanych pastwach wiata wynikao w minionych latach z szeregu nowych jakociowo procesw: ze wzrostu naturalnego (roczniki wyu demograficznego, tzw. baby-boom), ze wzrostu imigracyjnego, ze zmian w polityce spoecznej i ustawodawstwa gwarantujcego bezpatne lub czciowo bezpatne studia dla wybranych grup obywateli (np. dla onierzy powracajcych ze suby wojennej lub kobiet samotnie wychowujcych dzieci), ze wzrastajcego spoecznego poziomu wymaga kwalifikacji i ze zmiany modelu aspiracji kulturowych w spoeczestwie oraz z szybko postpujcej pluralizacji i dywersyfikacji systemu szkolnictwa wyszego, ktry dostosowywa swoje instytucje do zmieniajcej si struktury spoecznej.
Zjawisko i procesy akredytacji uniwersyteckiej, zwaszcza w USA, naley w tym kontekcie rozpatrywa jako denie do instytucjonalnego zapewnienia standaryzowanej jakoci ksztacenia i jako prb dostarczenia uniwersalnego instrumentu, pozwalajcego z jednej strony na zestrojenie indywidualnych potrzeb edukacyjnych z moliwociami rynkowymi, a z drugiej strony na demokratyzacj procesu ksztacenia. We wspczesnej Ameryce, gdzie istnieje wielo form organizacyjnych wyszego wyksztacenia, rozmaito sposobw finansowania studiw oraz rnice w wysokoci kosztw pobieranych przez uczelnie i faktycznie ponoszonych przez studenta, a take gdzie istnieje wynikajca z ducha przedsibiorczoci kapitalistycznej swoboda zakadania i prowadzenia instytucji edukacyjnych, w tym take instytucji na poziomie policealnym, akredytacja jest instrumentem nalecym do sfery przezroczystoci (transparency) ycia publicznego, ktry pozwala podmiotowi spoecznemu, to znaczy studentowi i jego rodzinie, na podejmowanie rynkowo racjonalnych decyzji oraz na egzekwowanie praw obywatelskich w zakresie dostpu do wyszego wyksztacenia. Akredytacja pozwala take podmiotowi edukacyjnemu, to znaczy uczelni, na budowanie zaufania spoecznego nie dziki metodom marketingowym, ale dziki zespoowi kryteriw etycznych, merytorycznych i jakociowych.
Edukacja, zwaszcza w zakresie ksztacenia policealnego, na poziomie cyklu pierwszego (bakaarza), drugiego (magistra) i trzeciego (doktorat lub tytu zawodowy), nie jest dziedzin przemysu, ale strategiczn dziedzin ycia publicznego i dlatego przezroczysto kryteriw, wedug ktrych s zorganizowane dostarczajce jej instytucje, ma kluczowe znaczenie dla pastwa i dla obywatela.
Poniewa instytucje wyszego wyksztacenia, to znaczy kolegia (colleges), uniwersytety (universities), szkoy zawodowe (professional schools), szkoy studiw zaawansowanych (graduate schools) i szkoy specjalistyczne (specialised schools), s przede wszystkim organizacjami dostarczajcymi usug spoecznych odpowiadajcych obywatelskim aspiracjom narodu i cywilizacyjnym aspiracjom pastwa, przeto problemy funkcjonowania tych uczelni podlegaj tym samym prawidom, ktrym podlegaj wszystkie organizacje dziaajce w spoeczestwie. S to: wymogi stabilnoci, integracji, trwaoci, przewidywalnoci, podzielania oczekiwa i znacze reprezentowanych przez organizacj. Aby tym wymogom sprosta, wysze uczelnie stoj przed problemem instytucjonalnej legitymizacji, rozumianej jako zbudowanie uoglnionego przekonania, e podejmowane przez te instytucje dziaania s podane, waciwe, i korzystne w ramach szerszego ukadu norm, wartoci, wierze i definicji obowizujcego w danym spoeczestwie. W systemie liberalnego kapitalizmu, gdzie demokracja rozumiana jest pragmatycznie, jako moliwo rwnego dostpu do dbr spoecznie podanych, instytucje wyszego wyksztacenia staraj si zrealizowa szereg niezalenych wzajemnie, a niekiedy konfliktowo usytuowanych de. S to denia do odpowiedzialnoci (accountability), autonomii, samorzdnoci i legitymizacji. Akredytacja jest elementem samoregulacyjnej praktyki i etyki zawodowej, ktra zaporednicza dziaanie w kierunku rwnoczesnej realizacji tych wszystkich wymogw.
Ju w 1905 roku Uniwersytet Berliski skierowa list do American Association of Universities (AAU), bdcej najstarsz amerykask instytucj zrzeszajc dobrowolnie najlepsze uniwersytety. W licie tym wadze uniwersyteckie z Berlina wzywaj amerykaskie towarzystwo akademickie, by dostarczyo list uczelni odpowiadajcych europejskim kryteriom w celu umoliwienia uznawania dyplomw amerykaskich w Niemczech. Lista taka zostaa sporzdzona dopiero po 9 latach i bya publikowana systematycznie do roku 1948.
Rwnie w 1905 roku Komisja Carnegie (Carnegie Commission for the Advancement of Teaching - CCAT) rozpocza starania o uruchomienie profesorskich funduszy emerytalnych. W obliczu wieloci instytucji edukacyjnych, ktre przynajmniej zewntrznie przybieray form kolegiw i uniwersytetw, zachodzia potrzeba wyselekcjonowania takich, ktre s prawdziwie akademickie.
Poczwszy od roku 1882, a do 1963, systematycznej oceny jakoci i struktury wyszych uczelni dokonywao te stowarzyszenie kobiet uniwersyteckich (American Association of University Women - AAUW). Celem tych bada byo okrelenie uprawnie do czonkostwa w stowarzyszeniu.
W 1885 roku powstaa najstarsza regionalna organizacja akredytacyjna - Zrzeszenie Kolegiw i Szk rednich Nowej Anglii (New England Association of Colleges and Secondary Schools - NEACSS). W dwa lata pniej, w roku 1887, powstao Zrzeszenie Szk Stanw rodkowych (Middle States Association of Colleges and Schools - MSACS), a w 1895 Zrzeszenie Kolegiw Pnocno-Centralnych (North Central Association of Colleges and Schools - NCAS). W roku 1917 powstao podobne stowarzyszenie na Pnocnym Zachodzie, a w 1962 identyczne zrzeszenie na Zachodnim Wybrzeu.
Proces oceny i akredytacji instytucji wyszego wyksztacenia w USA ksztatowa si zatem w kolejnych stadiach, ktre obejmoway nastpujce potrzeby:
Wszystkie te procesy obejmoway instytucje edukacyjne jako cao, a nie dotyczyy wydziaw, szk (w onie uczelni, np. szk sztuk wyzwolonych lub szk nauki i sztuki - s to dwa typowe czynniki skadowe kadego wielkiego uniwersytetu). Nie dotyczyy one rwnie tzw. akredytacji specjalizacyjnych i profesjonalnych, ktre - podejmowane niezalenie od 1904 roku - miay gwnie na celu kontrol wyksztacenia w szkoach medycznych. Tak wic trzeba rozrni instytucj akredytacji uczelni od rankingu poszczeglnych wydziaw tej uczelni.
Akredytacja jest elementem zdobywania legitymizacji pragmatycznej i moralnej w rodowisku regionalnym i narodowym, odpowiada na zwerbalizowan i zoon potrzeb realizacji jednego z fundamentalnych praw obywatelskich i cywilizacyjnych. Jej celem jest jakociowa i kompleksowa walidacja instytucji edukacyjnej oraz analiza uczciwoci i rzetelnoci jej dziaania. Ranking poszczeglnych kierunkw jest natomiast elementem konkurencyjnej czy kompetytywnej oceny obsady profesorskiej w poszczeglnych wydziaach, a zatem ma charakter relatywny w stosunku do pozycji innych, podobnych wydziaw czy kierunkw ksztacenia. Mona zaryzykowa hipotez, i akredytacja jest elementem systemowej uczciwoci i szczeroci obietnic w zakresie obywatelskiego prawa do edukacji, podczas gdy ranking jest elementem rynkowej nawigacji pozwalajcej studentom zorientowa si w najbardziej odpowiadajcych ich moliwociom kierunkach ksztacenia.
Regionalna akredytacja uczelni wyszych jest take elementem demokracji lokalnej, albowiem pozwala na kontrol jakoci i realizacj indywidualnych praw obywatelskich w zakresie wyksztacenia wyszego, bez udziau centralnych organw administracji pastwowej czy stanowej.
Jednake wielo orodkw akredytacji regionalnej spowodowaa przypuszczalny i faktyczny stan rozbienoci w zakresie tolerowanych odchyle od oglnych standardw edukacyjnych. W roku 1918 powstao Narodowe Zrzeszenie Edukacyjne (American Council on Education - ACE), ktre zaczo interesowa si ustaleniem porwnywalnych standardw oceny pomidzy regionalnymi instytucjami akredytacyjnymi. I chocia stowarzyszenie to nigdy nie stao si samoistn instytucj akredytacyjn, to poczwszy od 1921 roku rozpoczo publikacj wytycznych co do kierunkw oceny jakoci ksztacenia. W latach 30. ubiegego stulecia akredytacja staa si ju regularn praktyk wyszych uczelni, ktrej poddaway si one dobrowolnie, bez oporw i napi, i ktrej wrcz zaczynay systematycznie oczekiwa w celu utrzymania si w rodowisku. W 1949 roku powstaa Narodowa Komisja Akredytacyjna (National Commission on Accrediting - NCA), zmierzajca do dalszego ujednolicenia systemw oceny jakoci.
Kolejne zmiany w amerykaskim systemie akredytacji szk wyszych wynikay jednake nie tyle z wewntrznej artykulacji takich potrzeb przez rodowiska uczelniane, ale z dwch innych, zewntrznych czynnikw. Po pierwsze, wynikay one ze zmian w zakresie polityki spoecznej pastwa (dziaalno legislacyjna Kongresu USA), ktra stworzya jakociowo nowy i ilociowo rozszerzony system potrzeb obywatelskich. Po wtre, byy one kombinowanym rezultatem zmian kulturowych i spoecznych zwizanych z demokratyzacj wyksztacenia, a wic z populistycznym naciskiem szerokich mas spoecznych na zrnicowanie instytucji edukacyjnych i dostosowanie ich do moliwoci intelektualnych i finansowych szerokiej rzeszy obywateli wczeniej nie stanowicej konstytuanty dla narodowych systemw edukacyjnych. Wizao si to z wymuszaniem na szkoach wyszych zmian w zakresie curriculum oraz z rynkowo warunkowanymi prbami samych uczelni, aby zwikszy zakres niszy rynkowej, w jakiej te uczelnie operuj i aby zwikszy zyskowno (w przypadku szk prywatnych) lub zmniejszy koszta operacyjne (w przypadku szk publicznych) zwizane z realizacj obywatelskiego prawa do ksztacenia.
Zasadnicze zmiany w amerykaskim szkolnictwie wyszym nastpiy kolejno w latach 1944, 1952 i 1965. W obliczu silnych naciskw na rynek zatrudnienia i zwikszenia skali konkurencyjnoci midzynarodowej, rzd USA podj szereg dziaa legislacyjnych o nowatorskim charakterze. Pierwszym z nich bya tzw. ustawa pomocy weteranom wojennym (Veterans Re-adjustment Assistance Act, 22 czerwca 1944), ktra miaa na celu dostarczenie nowych kwalifikacji i zwikszenie zatrudnialnoci onierzy powracajcych do ycia cywilnego ze suby czynnej. Wystarczy powiedzie, e w cigu siedmiu lat ok. 8 milionw weteranw uzyskao wiadczenia edukacyjne, z czego ok. 2,3 mln uczszczao do szk wyszych, 3,5 mln ukoczyo szkoy rednie, a 3,4 mln uzyskao kwalifikacje w czasie pracy zawodowej. Do roku 1951 ustawa ta kosztowaa pastwo amerykaskie w przyblieniu 14 miliardw dolarw.
Moc tej ustawy rzd federalny postanowi pokrywa podstawowe koszta uzyskiwania kwalifikacji zawodowych (obecnie ustawa gwarantuje 60 procent pokrycia kosztw przez okres 10 lat po zakoczeniu suby). Patno odbywaa si na podstawie ustalenia uprawnie indywidualnych, a jej form byy bezporednie przelewy gotwkowe na rzecz szk wyszych (odpowiednik vouchera edukacyjnego).
Aby zapewni rzetelno realizacji ustawy, rzd federalny postanowi oprze si na wynikach procesu akredytacyjnego, to znaczy wypaty dokonywane byy jedynie na rzecz tych publicznych szk wyszych, ktre posiaday wan akredytacj. W 1952 roku kolejna ustawa rozszerzya zakres wiadcze federalnych take na szkoy prywatne. W 1965 roku kolejna ustawa federalna dodatkowo zobowizywaa Ministerstwo Edukacji (Department of Education) do udzielania bezporednich wiadcze poyczkowych na rzecz indywidualnych studentw podejmujcych studia w nowego rodzaju szkoach wyszych o profilu zawodowym (community colleges, technical institutes, state polytechnics).
W ten sposb dziaalno ustawodawcza parlamentu amerykaskiego rozszerzya zakres osb aspirujcych do wyszego wyksztacenia (usuwajc wczeniej moderujc czy mitygujc rol czynnikw majtkowych i statusowych). Ponadto, wprowadzajc uniwersalne i bezporednie wypaty czy dopaty do czesnego w stosunku do osb korzystajcych z dobrodziejstwa ustawy „GI-Bill”, rzd federalny zapewni stay dopyw funduszw do wyszych szk publicznych i prywatnych, faktycznie zrwnujc te dwa rodzaje szkolnictwa wobec prawa. W kocu, wprowadzajc nowe, bardziej dostpne rodzaje wyksztacenia policealnego, a zwaszcza dwu- i czteroletnie studia w szkoach regionalnych (community colleges), rzd federalny stymulowa raptowny liczebny wzrost i jakociowe zrnicowanie zarwno infrastruktury szk wyszych, jak te kadry dydaktycznej i populacji studentw.
W roku 1992, w obliczu pluralizmu instytucji i metod akredytacyjnych oraz niskiej efektywnoci spat poyczek edukacyjnych, rzd federalny uchwali poprawk do ustawy o szkolnictwie wyszym, wedug ktrej zarzdy stanowe s odpowiedzialne za okrelanie uprawnie studenckich do pomocy finansowej i do korzystania z dobrodziejstw wczeniejszych ustaw o wiadczeniach gwarantowanych przez pastwo. Regionalna akredytacja utracia swoje znaczenie w okrelaniu uprawnie instytucjonalnych do otrzymywania funduszy pastwowych. Rozdzia szsty poprawki do ustawy (Title VI) zawiera dodatkowo list dwunastu kryteriw akredytacyjnych, z ktrych najwaniejsze byy kwalifikacje kadry dydaktycznej (faculty credentials), akademicki status programw nauczania (curricular offerings) oraz efektywno uzyskiwania zatrudnienia przez absolwentw (graduate job placement).
Zmiany programowe w amerykaskim szkolnictwie wyszym miay charakter fal o zmiennych kierunkach, przy tym czsto pniejsze modyfikacje programowe niweloway efekty zmian wczeniejszych.
Amerykaski system szkolnictwa wyszego ustanowiony zosta przy zaoeniu, i instytucje edukacyjne peni rol powierniczo-opiekucz (custodial), gdy „przechowuj one modzie w odpowiednim spoecznie miejscu do czasu, a spoeczestwo bdzie gotowe na jej przyjcie”. Szkoa wysza widziana jest take jako „sito, poprzez ktre poszczeglne jednostki s tak dobierane, by uzyskay bardziej zaawansowane jakociowo wyksztacenie niezbdne do zajmowania bardziej odpowiedzialnych spoecznie stanowisk”. Innymi sowy, wyksztacenie wysze jest systemem „selekcji talentw, w wyrany sposb zaporedniczajc pniejsze szanse i wybory edukacyjne”. Dodatkowo, wyksztacenie wysze ma dostarcza modym ludziom „instrumentw jzykowych, metaforyki, aluzji i retoryki niezbdnej w codziennym dyskursie uniwersyteckim”. Wyksztacenie to moe by te interpretowane jako „waciwy kontekst spoeczny, w ktrym modzi ludzie maj szanse rozwin spjn tosamo jako efekt interakcji rodowiskowych”. (Mayhew, Lewis B. et als., The Quest for Quality. The Challenge for Undergraduate education in the 1990s. Oxford: Jossey-Bass Publishers. zob. str. 45).
Caociowe traktowanie wyszego wyksztacenia jako instytucji spoecznego powiernictwa i szlifu talentw doprowadzio w latach 1930-45 do uksztatowania si wymogw programowych nie na zasadzie minimum kursowego, ale na zasadzie spenienia maksimum cywilizacyjnych kryteriw dobrej edukacji. W Uniwersytecie Columbia John Erskine stworzy cykl programowy, zwany „wielkie dziea zachodniej cywilizacji” (the great books of Western Civilization), dostarczajcy studentom wielostronnego wyksztacenia kulturowego. Podobnie St. Johns College w Annapolis uruchomi obowizkowy dwuletni program wielkich dzie kultury Zachodu (program ten istnieje do dzisiaj). W Wisconsin-Madison stworzono eksperymentalny dwuletni program, w trakcie ktrego studenci zapoznawali si z kultur Grecji od czasw Peryklesa. W innych szkoach wyszych istniaa instytucja doradcy akademickiego i kady student musia uzyska kompletn aprobat doboru kursw.
Bronisaw Misztal, socjolog, wykada w Katolickim Uniwersytecie Ameryki w Waszyngtonie, Katolickim Uniwersytecie Sacro Cuore w Mediolanie, w Centrum Europejskim UW oraz w Wyszej Szkole Finansw i Zarzdzania w Biaymstoku.
Cz druga tego artykuu, w ktrej autor zajmuje si kolejnymi zmianami w szkolnictwie wyszym USA w okresie powojennym, ukae si w nastpnym numerze „FA”.