Przyjaciel nauk z Bazylei

Jan Osmolski Renesansowy mecenas nauki i sztuki, alchemik, matematyk, bibliofil, przyjaciel literatów (m.in. Jana Kochanowskiego, Mikołaja Reja), uczonych.

Jan Osmolski (Osmólski lub Osmolicki) herbu Bończa wywodził się z rodu „lubelskiej ziemi starodawnego i znacznego”, którego siedziba znajdowała się w Osmolicach. Już we wczesnej młodości - pisał w 1577 r. bazylejski uczony Jan Mikołaj Stupanus - przemierzając różne kraje, ozdobił swój umysł znajomością języków i szlachetnością nauk, zwłaszcza matematyki. Staranne wykształcenie zapewnił mu ojciec Jakub Osmolski, sprawujący na dworze królowej Bony wiele ważnych urzędów administracyjnych i gospodarczych. Piętnastoletni Jan wyruszył z Osmolic na studia do Wiednia, potem Lipska.

Szlak dalszych podróży wiódł prawdopodobnie przez Szwajcarię, Włochy i Francję.

Po powrocie do kraju zajął się rodzinnym majątkiem, który znacznie pomnożył (wprowadził w nim wiele innowacji gospodarczych). Rozwijał także swe zainteresowania naukowe. Pasjonowała go m.in. matematyka i botanika. Zgromadził pokaźny księgozbiór, którego część przechowywana jest dzisiaj w Bibliotece Wyższego Metropolitalnego Seminarium Duchownego w Lublinie. Przy zamku w Osmolicach założył wirydarz opisany przez nieznanego autora w wierszu Na ogródek Jana Osmolskiego (incipit: W ogródku piękne zioła a woniejące sadzą). Nawiązał także kontakty z elitą intelektualną Rzeczypospolitej. Przyjaźnił się z Mikołajem Rejem, który uwiecznił go w swym Źwierzyńcu, podkreślając śniadą, południową karnację (Chociaż to czarny Greczek, lecz nie barzo brudzi, / Bo na wszech cnych postępkach podobień do ludzi. / A kiedy głębiej doźrzysz poczciwych cnót jego, / Najdziesz więcej białego zawżdy niż czarnego).

Dwór w Osmolicach

Zbierał utwory Jana Kochanowskiego. Do dzisiaj zachowała się tzw. sylwa Osmolskiego (zbiory Biblioteki Narodowej w Warszawie), zawierająca m.in. trzy wczesne elegie łacińskie Kochanowskiego. Osmolski utrzymywał także znajomość z Erazmem

Otwinowskim i Andrzejem Trzecieskim. Należał do zwolenników ruchu reformacyjnego: uczestniczył w synodzie kalwińskim w Bychawie 24 kwietnia 1560, dwa lata później objął funkcję świeckiego seniora dystryktu lubelskiego. Do polityki, której był uważnym obserwatorem, wkroczył czynnie dość późno. Posłował kilka razy na Sejm, w 1567 został szafarzem poboru województwa lubelskiego. Jednakże, gdy na króla Polski wybrano Stefana Batorego, którego kandydaturze wcześniej na zjazdach szlachty ostro się przeciwstawiał, rozdrażniony politycznymi sporami postanowił Osmolski udać się na emigrację. Do podjęcia decyzji o wyjeździe skłoniły go też konflikty z żoną, Anną z Czyżkowskich, którą posądzał o niewierność.

Zabrawszy ze sobą ok. 80 tys. talarów, osiadł latem 1576 w Bazylei, gdzie zakupił położony w centrum wygodny dom z winnicą, przy którym założył wirydarz (uważał go za „znakomity środek na samotność i smutek”) i zajął się studiami, „którymi niegdyś swój umysł uszlachetniał”. Dość szybko wszedł w środowisko humanistów skupionych wokół Uniwersytetu Bazylejskiego, dla których prowadził w swoim domu salon literacko-naukowy. Gościł też wielu studiujących wówczas w tym „uczonym mieście” Polaków. W lutym 1579 Osmolski wrócił na krótko do Polski, aby dopilnować pozostawionego majątku. W podróży odwiedził Fryburg, Norymbergę oraz Pragę, gdzie nawiązał kontakt z dworem cesarza Rudolfa II. Z Osmolic korespondował z europejskimi przyjaciółmi, relacjonując im przebieg wojny polsko-moskiewskiej. Zajął się też ściągnięciem długu od Andrzeja Firleja, dawnego studenta bazylejskiego, który pożyczył pieniądze od profesora T. Zwingera. Do Bazylei powrócił w towarzystwie siostrzeńców Piotra i Jana Gorajskich, aby ich zapisać na uniwersytet. W swych podlubelskich posiadłościach Osmolski zjawił się znów w 1585. W drodze powrotnej do Bazylei zatrzymał się w Norymberdze.

Pobyt, planowany początkowo jako krótki, przedłużył się do pięciu lat. Osmolski poważnie chorował, a potem postanowił zostać asystentem znanego wówczas alchemika Aleksandra Setona. Gdy mistrz przeniósł się do Gdańska, Osmolski myślał początkowo o powrocie do ukochanej Bazylei, skąd dochodziły go wieści o niegospodarności zarządcy jego majątku. Przeczuwając swój koniec (był już schorowany, liczył blisko 80 lat), postanowił wcześniej po raz ostatni odwiedzić rodzinne strony, w których zniecierpliwieni jego długowiecznością spadkobiercy oglądali się „za wschodzącym, a nie zachodzącym słońcem” (jak pisał w jednym z listów). Zmarł bezpotomnie podczas porządkowania swych spraw spadkowych w Osmolicach zimą 1593/94.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną