)
Zdaniem wielu autorw, nauka znalaza si wspczenie w stanie kryzysu. Jego przejawy mona zaobserwowa na rnych paszczyznach, od merytorycznej do organizacyjno-politycznej. Niektrzy, jak John Horgan, pisz nawet o kocu nauki, ktra jakoby wyczerpaa ju swj potencja rozwojowy i poznawczy. Jednoczenie nauka postrzegana jest jako jedno z podstawowych rde osigni cywilizacyjnych naszych czasw, bez ktrego globalny postp cywilizacyjny jest w zasadzie niemoliwy. Warto pamita, e koniec wielkich odkry naukowych wieszczono ju wiele razy, a jak pokazay dzieje, przepowiednie te si nie sprawdziy.
Dzisiejsza nauka w duej mierze uksztatowana zostaa w epoce Owiecenia. Wtedy to spektakularne osignicia nauk cisych, gwnie fizyki, sprzyjay powstaniu przekonania, e najwaniejsz, najbardziej efektywn metod poznawania wiata jest naukowy racjonalizm. Owieceniowy program poznawczy kad nacisk przede wszystkim, jeli nie wycznie, na poznawanie natury i sposobu funkcjonowania wszechwiata. Podstaw poznawania i rozumienia wiata materialnego, czyli postpu nauki i wiedzy, miaa by metoda empiryczna, sprawdzajca si niemal modelowo w obrbie fizyki.
Podejcie takie sprawdzao si przez dwa, a nawet trzy stulecia. Wiedzy naukowej przybywao, dokonywano nowych wanych odkry, za ktrymi szy z kolei nowe wynalazki techniczne, stanowice element rozwoju, ktry to rozwj Toffler nazywa przejciem od spoeczestwa pierwszej do spoeczestwa drugiej fali. Jedno i drugie, to znaczy rozwj wiedzy i idcy z nim w parze postp cywilizacyjny przyczyniay si do zmiany szeroko rozumianej kondycji ludzkiego ycia. W duej mierze dziki nauce ludzko zyskaa, gwnie w XX stuleciu, niespotykane wczeniej w dziejach moliwoci sprawcze, gwnie w odniesieniu do wiata materialnego.
Temu spektakularnemu postpowi i sukcesom poznawczym nie towarzyszy rwnolegy postp na drodze do cywilizowania ludzkoci. Tymczasem w obliczu dostpnej dzi potgi materialnej, zdolnej m.in. zniszczy nie tylko ludzko, ale take w ogle ycie na Ziemi, poszukiwanie „globalnej mdroci”, wedle okrelenia Nicholasa Maxwella, staje si nie intelektualnym luksusem, lecz yciow koniecznoci. Wiadomo, e nie da si jej osign za jednym zamachem. Chodzi o stae denie, ktre nazwa mona postpem spoecznym, w kierunku mdrzejszego wiata. Zgodnie z programem mylicieli owieceniowych, prowadzi do tego owiecenie wanie, czyli upowszechnianie w spoeczestwie racjonalizmu, w szerokim znaczeniu, czemu niewtpliwie towarzyszy powinno upowszechnianie osigni myli naukowej, stanowicej m.in. wzorzec racjonalnej metodologii czynienia postpu.
Inspirowane myl owieceniow programy postpu spoecznego powstay na podstawie zaoenia, i metoda przynoszca rezultaty w nauce zadziaa tak samo w innych dziedzinach ludzkiej aktywnoci, w szczeglnoci na niwie organizacji spoeczestwa. Historia przynosi niejeden przykad zastosowania owych pomysw w praktyce. Racjonalistyczne teorie spoeczne przetwarzane byy w ideologie i przekuwane w czyn. Zastosowana w odniesieniu do organizmw spoecznych „metoda empiryczna” przyniosa niemaej czci ludzkoci mier i cierpienie. A przecie, jak zauwaa Maxwell, sposoby rozwizywania problemw w naukach przyrodniczych nie musz si da zastosowa do rozwizywania problemw spoecznych. Ponadto, cile biorc - pisze Maxwell - w myli owieceniowej chodzio nie o bezporednie zastosowanie metodologii wywodzcej si z nauk cisych do rozwizywania aktualnych problemw spoecznych, lecz w naukach spoecznych. Istotna rnica.
Racjonalne mylenie niewtpliwie ley u rde nauki. Jednake w trakcie rozwoju ludzkiej myli, od czasw staroytnych do wspczesnoci, take to pojcie zmieniao swj zakres znaczeniowy. Racjonalno pojmowana jest tu jako pewien „metaparadygmat”, sposb mylenia o wiecie - poznawania (zarwno naukowego, jak pozanaukowego), rozumienia i dziaania. Racjonalizm Arystotelesa rni si od racjonalizmu Kartezjusza czy Woltera, a ten od racjonalizmu wspczesnego. V. Cernik, J. Vicenik i E. Visnowski pisz, i wspczesny kryzys cywilizacyjny, w tym kryzys nauki, ma rdo wanie w zmianie typu racjonalnoci. Autorzy ci wyrniaj historyczne trzy rodzaje racjonalizmu, w nawizaniu do trzech „fal cywilizacyjnych” A. Tofflera.
Racjonalizm staroytny, arystotelesowski, zwizany z tofflerowsk pierwsz fal rozwoju spoecznego, skupiony jest wok filozoficznej kategorii jakoci, oparty na logice przedmiotu i jego cech oraz sylogizmach. Teorie w ramach tego typu racjonalizmu budowane byy na podstawie analiz klasyfikacyjnych, idealizacji i abstrakcji, indukcji i dedukcji sylogistycznej. Warto te pamita, e w myli staroytnej odrniono take wiedz teoretyczn od praktycznej.
Racjonalizm nowoytny, zwany kartezjaskim, rozwin si dziki dwm rewolucjom naukowym, zwizanym z nowymi paradygmatami, ktre wywodz si z dzie Kopernika i Darwina. W ramach tego racjonalizmu nowoczesnego wiat „widziany” jest za pomoc znacznie bogatszej siatki poj filozoficznych i naukowych, skoncentrowanych wok kategorii iloci. Zestaw narzdzi teoretycznych obejmuje nowoytn logik formaln i matematyk. Na tej podstawie powstaj metodologie abstrakcji i idealizacji, analizy relacyjnej i przyczynowo-skutkowej, zaawansowanej dedukcji formalnej, a take aksjomatyczne i hipotetyczno-dedukcyjne teorie naukowe. Racjonalizm nowoytny wci jest dominujc form mylenia, zgodn z potrzebami cywilizacji przemysowej - tofflerowskiej drugiej fali.
Wszelako ju przed stu laty zauway mona byo przejawy ogranicze tej nowoytnej, owieceniowej u rde formy racjonalizmu. Przeom XIX i XX stulecia przynis bowiem istotne wyomy w paradygmacie mylenia, opartym na newtonowskiej, deterministycznej wizji wiata materialnego i zachodzcych w nim procesw. Aparat intelektualny oferowany przez racjonalizm nowoytny nie bardzo radzi sobie z rozumieniem zjawisk wewntrznej dynamiki i rozwoju ukadw fizycznych, materialnych, a take systemw spoecznych. Stosowany do naukowej analizy niektrych zjawisk, prowadzi do nierozwizywalnych antynomii midzy ujciem indywidualistycznym a holistycznym, indukcyjnym a dedukcyjnym, czy - w ramach fizyki - kategorii „dualizmu natury” obiektw fizycznych. Std prby poszukiwania nowych kierunkw mylenia, rwnie w interpretacji wynikw naukowych, rozcigajce si pomidzy deniem do maksymalnego obiektywizmu z jednej strony, a skrajnym subiektywizmem z drugiej.
Potrzeba nowego racjonalizmu zrodzia si m.in. wraz z now, nieklasyczn nauk, z odkrytymi w niej dualistycznymi, korpuskularno-falowymi waciwociami obiektw materialnych, zasad nieoznaczonoci czy - na przeciwlegym kracu skali wielkoci - opartymi na oglnej teorii wzgldnoci modelami kosmologicznymi wszechwiata skoczonego, acz nieograniczonego i ewoluujcego. W fizyce einsteinowskiej zarwno materia, jak oddziaywania nie mog si rozchodzi z prdkoci wiksz od prdkoci wiata, tym bardziej wic z prdkoci nieskoczon, jak w tradycyjnym ujciu newtonowskim.
Cernik, Vicenik i Visnowski okrelaj nowy, wci tworzcy si „metaparadygmat” racjonalistyczny, jako oparty na filozoficznych i naukowych kategoriach zwizanych z takimi kluczowymi pojciami, jak: oddziaywania, dialektyczna opozycja i dziaanie. Jest w nim take cilejsze rozrnienie midzy logicznymi formami rozumowania a kategorialnymi formami wiedzy, procedury analizy i syntezy, abstrakcji i konkretyzacji oraz indukcji i dedukcji. Hipotetyczno-dedukcyjna metoda konstruowania teorii naukowych zostaa poczona z now ontologi wewntrznej dynamiki systemw. Lepiej pojmowana jest te rnica midzy „rozumiejc” a „racjonaln” czci ludzkiego mylenia.
W ramach tego nowego, nieklasycznego racjonalizmu, obiekty obserwacji czy badania ujmowane s caociowo, w kontekcie, przede wszystkim ludzkim i spoecznym. Podmiot poznajcy traktowany jest jako samowiadoma istota ludzka, ktrej jedn z istotnych cech jest zdolno do tworzenia wartoci. Takie podejcie pozwala na pokonanie niektrych klasycznych dychotomii, np. midzy wiedz a wartociowaniem czy midzy racjonalizmem a moralnoci. W oglnoci, istotnym elementem nowego racjonalizmu ma by uwzgldnianie kontekstu spoecznego, a w tej perspektywie - przejcie od filozofii czowieka-konsumenta do filozofii czowieka-istoty twrczej. Ten nowy „metaparadygmat” jest zgodny z potrzebami cywilizacji tofflerowskiej trzeciej fali.
Przedstawiony wyej obraz nowej racjonalnoci w ujciu sowackich filozofw jest prb podsumowania pewnych tendencji obserwowanych we wspczesnym myleniu. Wspbrzmi przy tym z filozoficznymi postulatami wspomnianego wczeniej Maxwella, ktry pisze, e racjonalizm odziedziczony po Owieceniu, czyli nowoytny, przestaje wystarcza, jeli myle szerzej - nie tylko o samej nauce, ale o jakim postpie na drodze do wikszego ucywilizowania ludzkoci. Podstawowym celem docieka akademickich staje si dzi - pisze Maxwell - popieranie rozwoju mdroci, pojmowanej jako zdolno do rozumienia tego, co w yciu wartociowe.
Dziaalno akademicka, powicona doskonaleniu wiedzy, zrozumienia i technicznego know-how, jest jednym z przyczynkw do tego rozwoju mdroci. Jednake, zwraca uwag Maxwell, problemy yciowe, odpowied na pytanie „jak y”, s waniejsze i bardziej podstawowe ni problemy samego zdobywania wiedzy. Jednoczenie trudno si spodziewa w tej dziedzinie postpu rwnie szybkiego i spektakularnego, jakiego wiadkami bylimy w dziedzinie nauki w ostatnich kilkudziesiciu latach. Ludzka bowiem motywacja do osigania mdroci nie jest tak silna, jak denie naukowcw do poznawania i powikszania zasobu wiedzy.
Powikszanie i rozwijanie globalnej mdroci drog wskazywan przez nauk, z jej metodologi, wydaje si by jedn z najbardziej skutecznych metod postpowania. Jednym z warunkw zblienia celw nauki z oglnoludzkimi jest oparcie nauki na nowym metaparadygmacie - nowym racjonalizmie. W efekcie powinno to przynie podniesienie poziomu ucywilizowania ludzkoci w kadym wymiarze. Kryzys nauki, o ktrym wspomniano na pocztku, jest w tej perspektywie jedynie kryzysem sposobu jej uprawiania na sposb owieceniowy, nie przystajcy do warunkw wspczesnego wiata i dzisiejszej globalnej cywilizacji.