)
Okrelenie „standardy ksztacenia” moe si kojarzy ze standaryzacj, a wic ujednolicaniem czy normalizowaniem procesu ksztacenia. Jednak naprawd haso to oznacza zesp regu, na podstawie ktrych przygotowywane s szczegowe programy studiw. Bdziemy kierowa si t zasad przygotowujc drug edycj standardw.
W rodowisku akademickim od lat toczy si dyskusja wok potrzeby istnienia standardw ksztacenia. Aby odpowiedzie na pytanie, czy s one niezbdne w edukacji wyszej, warto rozejrze si i sprawdzi, jak s regulowane inne dziedziny naszej dziaalnoci. Stwierdzamy wwczas, e regulacje wystpuj, i to czsto, w znacznie szerszym zakresie ni w szkolnictwie wyszym. Jaki zasig winny obj regulacje, zaley od wielu czynnikw, a przede wszystkim tradycji, uwarunkowa spoecznych, zasad, wedug ktrych funkcjonuj inne sfery pastwa czy wiksze wsplnoty. Szkolnictwo, w tym wysze - w odrnieniu od innych dziedzin naszej dziaalnoci - nie jest objte cisymi regulacjami unijnymi, co oznacza, e poszczeglne kraje czonkowskie mog organizowa je wedug ustalonych indywidualnie regu. Trudno byoby oczekiwa integracji kontynentu europejskiego, gdyby dziedzina ksztacenia bya zdezintegrowana. Dlatego podjto energiczne dziaania wspierajce tworzenie europejskiej przestrzeni edukacyjnej poprzez harmonizacj edukacji w krajach czonkowskich Unii Europejskiej. Wyrazem integracji jest Deklaracja Boloska, ktr podpisao 40 krajw, w tym te kraje nie nalece do Unii. Deklaracja Boloska to te zesp regu ksztacenia, ktre kraje-sygnatariusze zobowizay si wprowadzi i przestrzega na swoich terytoriach. Idee Deklaracji Boloskiej s aktualnie wkomponowywane w przygotowywan u nas ustaw „Prawo o szkolnictwie wyszym”. Musz te uwzgldnia je nowe standardy ksztacenia.
Kolejny czynnik warunkujcy form standardw ksztacenia wynika z oglnych zasad funkcjonowania prawa w Polsce. Ot s one takie, e organa pastwowe mog dziaa tylko w zakresie okrelonym w ustawach lub wynikajcym z odpowiednich aktw wykonawczych, natomiast uczelnie maj swobod w ustalaniu regu funkcjonowania w sferach nie regulowanych ustawowo. Wbrew pozorom, autonomia naszych szk wyszych jest znaczna, gdy porwna j z innymi polami naszej dziaalnoci. Jest te znaczna, gdy porwna j z autonomi uczelni innych pastw europejskich. Autonomia ta dotyczy m.in. moliwoci formuowania wasnych programw nauczania dziki okrelonym przez ministra standardom ksztacenia. Wreszcie, zasig regulacji pastwowych jest uwarunkowany tradycj. W naszej tradycji formowanej w ostatnich dziesicioleciach przewaay regulacje pastwowe, a w szcztkowej formie obowizyway zasady inne, na przykad zwyczajowe. Ten model w znacznym stopniu przetrwa do dzi. Podejmowane z trudem wysiki zmierzajce do uksztatowania niepisanych zasad funkcjonowania rnych orbit naszej dziaalnoci czsto nie s wieczone sukcesem wobec oglnych tendencji zaniku takich zasad.
Racjonalne podejcie do standardw ksztacenia wymaga odniesienia si do przeszoci i t poniej scharakteryzuj. W okresie midzywojennym obowizyway dwie „ustawy o szkoach akademickich” - z 13 lipca 1920 (DzU nr 72 poz. 494 z 1920) oraz z 15 marca 1933 (DzU nr 29 poz. 247 z 1933) - ktre wymagay, aby programy wykadw byy przedkadane przez senaty uczelni do zatwierdzenia ministrowi wyzna religijnych i owiecenia publicznego. Warto odnotowa, e w obu ustawach wymienione s nazwy szk akademickich - w pierwszej 10, a w drugiej 13 szk.
„Dekret o organizacji nauki i szkolnictwa wyszego” z 28 padziernika 1947 (DzU nr 66 poz. 145 z 1947) regulowa funkcjonowanie szkolnictwa wyszego tu po zakoczeniu wojny. Zapisane jest w nim, e szczegowe programy nauczania zatwierdza senat po zasigniciu opinii rad wydziau. Jednak programy te musiay by przygotowane na podstawie rozporzdzenia ministra owiaty, zawierajcego szczegowe przepisy normujce program oraz porzdek studiw i egzaminw w szkoach wyszych.
Pierwsza powojenna „ustawa o szkolnictwie wyszym i pracownikach nauki” pochodzi z 15 grudnia 1951 (DzU nr 45 poz. 205 z 1956). Wedug niej, plany studiw, ramowe programy i regulaminy ustala minister na podstawie wniosku lub po zasigniciu opinii Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego, a na ich podstawie rady wydziau formuoway szczegowe plany, programy i regulaminy studiw. „Ustawa o szkolnictwie wyszym” z 5 listopada 1958 (DzU nr 32 poz. 191 z 1973) dawaa ministrowi nauki, szkolnictwa wyszego i techniki prawo do ustalania ramowych planw, programw nauczania i regulaminw studiw, a dziekanowi wydziau - do opracowywania szczegowych programw nauczania (naley nadmieni, e dziekan by, zgodnie z ustaw, powoywany przez rektora, za zgod ministra, a rektor - przez odpowiedniego ministra).
Kolejna ustawa z 4 maja 1982 (DzU nr 42 poz. 201 z 1985) wprowadzaa pojcie kierunku studiw. Odpowiednie jej zapisy mwi, e ksztacenie w szkoach wyszych prowadzone jest w ramach kierunkw studiw, ktre odpowiadaj dziedzinom nauki, sztuki oraz specjalnociom naukowym, artystycznym i zawodowym. Nazwy kierunkw okrela minister edukacji narodowej po zasigniciu opinii Rady Gwnej Nauki i Szkolnictwa Wyszego. Co si tyczy szczegowych planw studiw i programw nauczania oraz wychowania, to byy one opracowywane przez uczelnie, na podstawie ustalonych przez ministra zasad opracowywania planw studiw i ramowych programw nauczania, a nastpnie przesyane przez rektora ministrowi edukacji do zatwierdzenia.
Obowizujca ustawa o szkolnictwie wyszym z 12 wrzenia 1990 (DzU nr 65 poz. 385 z 1990) okrela, e nauczanie w uczelniach odbywa si w ramach kierunkw studiw. Zgodnie z wersj oryginaln tej ustawy, Rada Gwna Szkolnictwa Wyszego okrela - na wniosek ministra lub z wasnej inicjatywy - warunki, jakim powinna odpowiada uczelnia, aby utworzy i prowadzi kierunek studiw, minimalne wymagania programowe na poszczeglnych kierunkach oraz nazwy tych kierunkw. Po nowelizacji ostatniej ustawy w 2001 roku (DzU nr 85 poz. 942 z 2001) ostatnie kompetencje zostay przekazane ministrowi odpowiedzialnemu za sprawy szkolnictwa wyszego. To minister okrela rozporzdzeniem nazwy kierunkw studiw oraz standardy nauczania na poszczeglnych kierunkach i poziomach ksztacenia, uwzgldniajc sylwetk absolwenta oraz ramowe treci nauczania z przedmiotw oglnych, podstawowych i kierunkowych. Obowizujce zapisy ustawy umoliwiaj uczelniom opracowywanie wasnych planw i programw nauczania, ktre s przedstawiane ministrowi tylko wtedy, gdy pochodz z uczelni mniejszych (niezatrudniajcych na podstawie mianowania co najmniej 60 nauczycieli akademickich posiadajcych tytu naukowy i nieposiadajcych wicej ni poowy jednostek uprawnionych do nadawania stopnia doktora habilitowanego). Ustawa o wyszych szkoach zawodowych z 26 czerwca 1997 (DzU nr 96 poz. 590 z 1997) umoliwiaa ksztacenie w ramach kierunkw studiw lub kierunkw i specjalnoci zawodowych, jednak po ukazaniu si rozporzdzenia ministra edukacji narodowej i sportu z 12 lutego 2003 (DzU nr 34 poz. 285 z 2003) wszystkie specjalnoci zawodowe zostay przypisane kierunkom regulowanym ustaw o szkolnictwie wyszym.
Projekt ustawy „Prawo o szkolnictwie wyszym”, rozpatrywany aktualnie w Sejmie, definiuje kierunek studiw jako wyodrbnione pole ksztacenia, a ministrowi waciwemu do spraw szkolnictwa wyszego daje prawo okrelania w rozporzdzeniach nazw kierunkw studiw prowadzonych w trybie jednostopniowym, dwustopniowym, wzgldnie jednolitych studiw magisterskich oraz standardy ksztacenia na poszczeglnych kierunkach i formach studiw oraz poziomach ksztacenia, uwzgldniajce sylwetk absolwenta oraz ramowe treci ksztacenia i wymiar praktyk. Obowizkiem rektora uczelni ma by przekazywanie ministrowi uchwa senatu w sprawach planw studiw i programw nauczania oraz planw i programw nauczania na studiach doktoranckich.
Potrzeba nowelizacji standardw ksztacenia (w obowizujcej ustawie: standardw nauczania) bya przesank do podjcia przez Rad Gwn szerokiej dyskusji z udziaem rodowisk akademickich i naukowych. Jej efektem jest uchwaa nr 120/2004 (dostpna na stronie internetowej Rady Gwnej pod adresem: www.rgsw. edu.pl oraz w wersji z wprowadzonymi uwagami ministra edukacji na stronie internetowej MENiS pod adresem www.menis.gov.pl), ktra przedstawia koncepcje ustanawiania kierunkw studiw oraz nowelizacji standardw nauczania. W uchwale tej okrelenia regulowane ustawowo zaczerpnite zostay z obowizujcej ustawy o szkolnictwie wyszym. Konstrukcja nowych standardw jest jednak taka, e w przypadku uchwalenia nowej ustawy „Prawo o szkolnictwie wyszym” okrelenia regulowane zostan zastpione aktualnymi, z zachowaniem podstawowej formy i treci odpowiednich zapisw.
Uchwaa precyzuje pojcie kierunku studiw jako wyodrbnionego obrbu ksztacenia o wasnej, wyrazistej tosamoci naukowej lub artystycznej. Charakterystyka kierunku powinna okrela cele edukacji (ujte w sylwetce absolwenta) oraz sposoby osigania tych celw (okrelone zakresem wiedzy uznanej za podstawow i kierunkow). Formuujc uchwa, zwrcilimy uwag, e studia mog mie charakter zawodowy bd nie. W pierwszym przypadku winien by uwzgldniony w standardach i programach nauczania odpowiedni wymiar zaj o profilu zawodowym oraz praktyki zawodowej. Studia na kierunkach umoliwiajcych nadanie tytuu zawodowego inyniera, winny by prowadzone w szkoach wyszych dysponujcych odpowiednim zapleczem technologicznym, a zajcia praktyczne (laboratoryjne), wraz z charakterystyk i minimalnym wymiarem godzin, winny si rwnie znale w grupie przedmiotw podstawowych i kierunkowych. Studia wysze pierwszego stopnia, realizowane jako licencjackie bd inynierskie, winny umoliwia kontynuowanie edukacji na poziomie magisterskim na tym samym lub innym kierunku studiw.
Rada postuluje, aby w przypadku kontynuacji studiw na kierunku innym ni kierunek ukoczonych studiw pierwszego stopnia, wymagane byo zaliczenie nie mniej ni 60 procent przedmiotw podstawowych i kierunkowych okrelonych w standardach nauczania pierwszego stopnia ksztacenia na kierunku, na ktrym podejmowane s studia magisterskie. Przedmioty te wskazywaby dziekan lub osoba odpowiedzialna za ksztacenie na danym kierunku na podstawie zasad ustanowionych przez rady odpowiednich jednostek. Przewidziana jest te moliwo uzupenienia rnic wynikajcych z porwnania standardw nauczania (do 60 procent) w przypadku niespenienia powyszego wymogu. Wyodrbnienie nowego kierunku studiw winno nastpowa w sytuacji jasno okrelonej potrzeby, wynikajcej z rozwoju bada naukowych albo zmian zachodzcych w sferze spoecznej, gospodarczej i na rynku pracy. Ustanowienie nowego kierunku studiw moe nastpi po okreleniu standardw nauczania, zawierajcych nie mniej ni 30 procent przedmiotw podstawowych i kierunkowych (ramowych treci nauczania) niepokrywajcych si ze standardami nauczania obowizujcymi na ktrymkolwiek z dotychczas istniejcych kierunkw studiw. Umieszczenie nazwy kierunku w wykazie ministerialnym moe mie miejsce, gdy przynajmniej dwie uczelnie wyraaj wol ksztacenia na nowym kierunku.
Uchwaa Rady precyzuje dalej elementy skadowe standardw nauczania oraz charakteryzuje sposb ich przygotowywania i wdraania. Standardy winny zawiera: ogln charakterystyk kierunkw studiw, sylwetk absolwenta, minimum programowe ksztacenia na danym kierunku, charakterystyk praktyk zawodowych i inne niezbdne informacje. Jest wane, aby w przypadku kierunkw, na ktrych ksztacenie przewidziane jest na pierwszym i drugim stopniu, wszystkie elementy standardw nauczania byy okrelone do kadego stopnia studiw oraz studiw o charakterze zawodowym i niezawodowym w jednym wsplnym dokumencie. Oglna charakterystyka kierunku powinna okrela - na kadym stopniu - czas trwania studiw, minimaln ogln liczb godzin zaj, ogln liczb punktw ECTS oraz tytu zawodowy nadawany po ukoczeniu danego kierunku i stopnia ksztacenia. W sylwetce absolwenta winno zosta okrelone przygotowanie (zawodowe) uzyskiwane w wyniku ukoczenia studiw, w szczeglnoci skadajce si na nie kompetencje i sprawnoci oraz zapewniajcy je sposb ksztacenia. Sylwetka absolwenta studiw magisterskich powinna nadto charakteryzowa przygotowanie do twrczej pracy. Sylwetka absolwenta winna te precyzowa przygotowanie do zawodu lub odwoywa si do regulacji prawnych okrelajcych prawo do wykonywania zawodu.
Minimum programowe ksztacenia powinno obejmowa obligatoryjny zestaw przedmiotw wchodzcych do ustalonych przez uczelnie programw nauczania na danym kierunku studiw. Przedmioty lub grupy przedmiotw wskazane w minimum programowym powinny stanowi 40 procent oglnej liczby godzin zaj lub punktw ECTS, cznie dla obydwu stopni studiw. To ustalenie nie dotyczy kierunkw, w przypadku ktrych obowizuj inne regulacje zwizane z prawem do wykonywania zawodu, m.in. medycznych.
Zdefiniowane powyej minimum programowe ksztacenia powinno obejmowa przedmioty oglne, podobne na wszystkich kierunkach studiw, oraz podstawowe i kierunkowe - waciwe dla danego kierunku studiw. Charakterystyka ramowych treci nauczania przedmiotw podstawowych i kierunkowych powinna zawiera ustalenia na temat efektw ksztacenia. Rada uwaa, e formuujc programy nauczania uczelnie mog uzupenia obligatoryjne (40 procent) minimum programowe o 30 procent przedmiotw uznanych za obowizkowe w danej jednostce. Pozostae 30 procent przedmiotw student mgby wybiera na podstawie zasad ustalonych przez rad wydziau lub rad jednostki prowadzcej kierunek studiw.
Grupa przedmiotw oglnych obejmuje: jzyk nowoytny, technologi informacyjn, wychowanie fizyczne, wzgldnie inne przedmioty, niebdce podstawowymi i kierunkowymi na danym kierunku. Standardy nauczania powinny okrela niezbdny poziom znajomoci jzyka nowoytnego (wedug zasad przyznawania certyfikatw jzykowych obowizujcych w UE) oraz technologii informacyjnej, wzgldnie przewidywa odpowiedni liczb godzin zaj, ktre winna zapewni uczelnia (120 godzin w przypadku jzyka oraz 30 godzin technologii informacyjnej). Znajomo jzyka oraz technologii informacyjnej upowania do uzyskania odpowiedniej do posiadanego poziomu wiedzy i umiejtnoci liczby punktw ECTS. Standardy mog ponadto przewidywa zajcia z jzyka specjalistycznego. Zajcia z wychowania fizycznego powinny by realizowane zgodnie z „ustaw o kulturze fizycznej” z 18 stycznia 1996 (DzU nr 81 poz. 883 z 1996). Odpowiedni zapis tej ustawy brzmi: „szkoy wysze dziaajce w systemie dziennym obowizane s do prowadzenia zaj z wychowania fizycznego”.
Przedmioty podstawowe, zgodnie ze znowelizowan formu standardw, s obligatoryjne i definiuj podstaw wiedzy danego kierunku oraz nabytych przez studenta umiejtnoci. Wszystkie przedmioty tej grupy powinny zosta nazwane, ich wymiary godzinowe lub punktowe okrelone, a ramowe treci nauczania scharakteryzowane. Ramowe treci nauczania przedmiotw podstawowych powinny zosta zapisane w sposb hasowy, pokazujcy zakres programowy danego przedmiotu, jednoczenie umoliwiajcy dostosowanie programu do zmieniajcej si wiedzy z tego przedmiotu.
Moliwe s dwie opcje okrelania przedmiotw kierunkowych: w formie listy z podanym wymiarem godzinowym lub punktowym oraz ramowymi treciami nauczania, wzgldnie blokw przedmiotw - poprzez wymienienie wchodzcych do nich przedmiotw, podanie liczby godzin lub punktw ECTS caego bloku albo hasowe okrelenie ramowych treci nauczania. Minimum programowe ksztacenia moe zawiera zarwno wskazane przedmioty kierunkowe, jak i bloki przedmiotw. Moe przewidywa wybr przedmiotw kierunkowych z listy, wybr przedmiotw w obrbie bloku lub wybr blokw. Wybr moe by dokonywany przez uczelni lub moe by pozostawiony studentowi.
Charakterystyka praktyk zawodowych, stanowicych wany element procesu ksztacenia w przypadku studiw o charakterze zawodowym, powinna odwoywa si do stosownych przepisw regulujcych uzyskiwanie uprawnie zawodowych (FEANI - w przypadku studiw inynierskich, rozporzdze ministra - w przypadku ksztacenia nauczycieli itd.) albo okrela ogln liczb godzin lub czas trwania praktyk, a take ich zakres tematyczny stosownie do specyfiki kierunku studiw.
Projekty nowych standardw nauczania bd przygotowywane przez ekspertw powoywanych przez ministra edukacji, wzgldnie rodowiska akademickie ksztacce na okrelonych kierunkach studiw. Projekty te bd nastpnie analizowane przez Rad Gwn i konsultowane ze rodowiskami akademickimi, a w niektrych przypadkach - z instytucjami naukowymi, organizacjami pracodawcw i innymi. Po przyjciu przez Rad, standardy nauczania bd przedstawiane ministrowi w celu ogoszenia w formie odpowiedniego rozporzdzenia.
Znowelizowane standardy bd znacznie prostsze ni obecnie obowizujce i dostosowane do oczekiwa rodowisk akademickich, sfer spoecznych i gospodarczych. Okrel ramy niezbdne do formuowania szczegowych programw studiw, w ktrych wszystkie elementy standardw bd mogy by uzupeniane przez uczelnie. Standardy poprawi przejrzysto systemu szkolnictwa wyszego, zapewni wysok jako ksztacenia i uatwi ocen tej jakoci zarwno Pastwowej Komisji Akredytacyjnej, jak i rodowiskowym komisjom akredytacyjnym. Standardy zapobiegn obnianiu poziomu ksztacenia oraz uatwi eliminacj wypacze. Wreszcie, po przetumaczeniu na jzyk angielski, stan si one wizytwk polskiego szkolnictwa wyszego.
Sukces zostanie osignity, jeli w przygotowanie standardw wczy si cae rodowisko akademickie. Pragn zaprosi uczelnie do wsppracy. ywi te nadziej, e w przygotowanie standardw wcz si organizacje naukowe, gospodarcze i spoeczne, ich bowiem opinie bd wanym elementem wprowadzania nowoczesnych regu ksztacenia.
Przygotowujc fragment opracowania dotyczcego kierunkw studiw i standardw nauczania, zaczerpnem wiele sformuowa z uchway nr 120/2004 Rady Gwnej. Tekst tej uchway w znacznej mierze zosta zredagowany przez Barbar Tuchask i Tadeusza Sawka, czonkw Rady Gwnej. Pragn Im i pozostaym Koleankom i Kolegom z Rady serdecznie podzikowa za nieoceniony wkad w powstanie dokumentu. Pragn rwnie podzikowa przewodniczcym konferencji rektorw, uczelniom, a take wielu osobom za nadesane uwagi oraz za zaprezentowanie opinii na dwch rozszerzonych posiedzeniach plenarnych Rady Gwnej. Wszystkie zostay uwanie przez Rad zanalizowane i wykorzystane w trakcie formuowania tekstu uchway. Bya to owocna wsppraca, bez ktrej Rada nie mogaby efektywnie dziaa na rzecz rodowiska akademickiego.
Prof. dr hab. Jerzy Baejowski, chemik, peni funkcj przewodniczcego Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego.