)
Krzysztof Pawowski jest niewtpliwie jedn z najbardziej znaczcych dla edukacji wyszej w Polsce postaci. Jego rola w przeksztacaniu systemu tej edukacji, jego sukces w budowaniu nowych instytucji, w szczeglnoci za wyjtkowa pozycja utworzonej i kierowanej przez niego Wyszej Szkoy Biznesu - National Louis University w Nowym Sczu, s powszechnie znane. Od dawna te s mi znane jego pogldy na system szkolnictwa wyszego w Polsce i przekonanie o koniecznoci dalszej transformacji struktury organizacyjnej i sposobu finansowania szk wyszych w naszym kraju. Z zainteresowaniem zatem signam po najnowsz ksik Krzysztofa Pawowskiego Spoeczestwo wiedzy - szansa dla Polski (Wyd. Znak, Krakw 2004). Ksika ta jest zbiorem analiz, ocen i autorskich propozycji rozwiza problemw edukacji wyszej (i bada naukowych) na trzech poziomach: europejskim, polskim i lokalnym, nowosdeckim. W tym ostatnim przypadku autor przedstawi histori pewnego pomysu edukacyjnego i tego, jak Wysz Szko Biznesu - NLU w Nowym Sczu budowa.
Dla mnie najciekawsz czci ksiki jest ta, w ktrej Krzysztof Pawowski dyskutuje problemy systemowe uniwersytetw europejskich w kontekcie ich konkurencji z uniwersytetami amerykaskimi, a take na tle propozycji Komisji Europejskiej majcych na celu t konkurencyjno zwikszy. Autor jest bardzo krytyczny zarwno w stosunku do aktualnego stanu systemu, czy raczej systemw europejskich, jak i proponowanych przez Komisj regulacji w celu poprawy tego stanu.
Autor ksiki wskazuje wyranie, e aby sprosta wyzwaniom, jakie niesie powstawanie nowego - prawdziwie, jak pisze, europejskiego - rynku pracy, globalizacja oferty edukacji wyszej, a take cigle wystpujcy brain-drain z Europy, konieczna jest zmiana organizacji szkolnictwa wyszego oraz zarzdzania tym szkolnictwem zarwno na poziomie pastw czonkowskich, jak i caej Unii Europejskiej. Wedug autora, nie wystarczy tylko zwikszenie nakadw na szkolnictwo wysze ani te prby harmonizacji systemw narodowych - zbyt daleko idce regulacje i ujednolicenie mog prowadzi do zaniku konkurencji wynikajcej m.in. z rnorodnoci. Ograniczenie konkurencji, stanowicej znaczcy element doskonalenia systemu edukacji, moe by efektem propozycji Komisji Europejskiej zapewnienia wszystkim uczestnikom systemu wystarczajcych i stabilnych rodkw na funkcjonowanie. Wedug autora, jest to objaw przesocjalizowania europejskich systemw spoecznych, prowadzcego do spadku indywidualnej aktywnoci i kreatywnoci. Krzysztof Pawowski apeluje o rozwizania i mechanizmy wyrywajce Europ z jej „gnunoci” i w dalszej czci ksiki zgasza swoje propozycje. Zgadzam si z krytycyzmem autora wobec aktualnej sytuacji europejskiego szkolnictwa wyszego i jestem pena uznania dla otwartego sposobu wyraania pogldw na ten temat.
Krzysztof Pawowski dokonuje analizy przemian uwarunkowa, w jakich funkcjonuj uniwersytety europejskie, i pokazuje, e (z czym zgadza si wikszo rodowiska akademickiego w Europie) konieczne jest wyartykuowanie nowej wizji uniwersytetu, rnej od klasycznej humboldtowskiej. Nie ma jednak w rodowisku zgody co do kierunku zmian.
)
Zdarzyo mi si ostatnio uczestniczy w dyskusji w gronie przedstawicieli uniwersytetw z kilku krajw europejskich na temat studiw doktoranckich, a w tym - na temat szczegowego problemu: jak to jest moliwe, e w USA i Wielkiej Brytanii, (czyli w systemie anglosaskim) dopuszczalne jest robienie doktoratu (czy zapisanie si na studia doktoranckie) ju po uzyskaniu pierwszego stopnia (licencjata, bakaarza), a w Europie wymagane jest magisterium. Po duszej wymianie zda uznano, e waciwie trzyletnie studia pierwszego stopnia w Wielkiej Brytanii odpowiadaj czterem latom studiw (czyli prawie magisterium) na kontynencie. Nikt jednak nie stara si wyjani, dlaczego tak si dzieje, dlaczego system anglosaski jest bardziej efektywny.
Krzysztof Pawowski wskazuje kierunki zmian niezbdnych do osignicia tej efektywnoci. Za wzorzec rozwiza przyjmuje amerykaski system uniwersytecki. Wane czynniki, jakie wymienia, to: rozszerzenie zwizkw z otoczeniem uniwersytetw, ograniczenie penego finansowania studiw z budetu pastwa, zwikszenie mobilnoci kadry, zmiana sposobu zarzdzania uczelniami, a take jakie „spoecznie uzasadnione” (to moje okrelenie) ograniczenie bezwarunkowej autonomii uniwersytetu. Jest te gorcym zwolennikiem tworzenia uniwersytetw „for profit”.
Prawdopodobnie najbardziej kontrowersyjne s tu: propozycja wprowadzenia odpatnoci za studia oraz krytyka samorzdu profesorskiego” jako sposobu zarzdzania uczelni. W tym pierwszym przypadku - aczkolwiek opowiadam si za systemem odpatnoci za studia - wtpliwe wydaje mi si uzasadnienie autora na temat ograniczenia demokratycznego (tzn. nieodpatnego) dostpu do studiw. Chocia jest to system „rozrzutny”, nie musi si wiza z obnieniem jakoci ksztacenia - a nawet ci, ktrzy uciekaj na studia przed bezrobociem, maj szanse wyj z nich jako jednostki wartociowsze ekonomicznie i spoecznie. Co do samorzdu profesorskiego - pozwalam sobie zauway, e wiat rozwija si take przez cieranie si interesw grupowych i nie jestem przekonana, e w przypadku uniwersytetu te interesy musz koniecznie przynie negatywne skutki. Zbyt uproszczony wydaje mi si pogld, e wystarczy w miejsce tego samorzdu profesorskiego wprowadzi menedera, aby podnie standardy funkcjonowania i zarzdzania uniwersytetem, ktry (z wielu powodw) rni si od organizacji gospodarczej.
Krzysztof Pawowski pisze, z czym trudno si nie zgodzi, e europejskie szkolnictwo wysze tkwi w podwjnej puapce nieodpatnego ksztacenia i penego finansowania ze rodkw budetowych. Puapka ta utrudnia zmiany i ogranicza moliwoci osignicia akademickiej doskonaoci. Autor postuluje stworzenie warunkw do powstania silnego sektora uczelni prywatnych (w celu zwikszenia konkurencji pomidzy uczelniami) oraz koncentracj rodkw publicznych na wybranej grupie najlepszych uczelni (i porzucenie, jak to nazywa, „rozsmarowywania publicznych pienidzy pomidzy wszystkie jednostki edukacyjne i badawcze”). Te postulaty oraz pi tez „politycznych” w sprawie rozwoju i konkurencji daj mu punkt wyjcia do zaproponowania trzech moliwych drg rozwoju europejskiego systemu edukacji wyszej: stopniowych zmian, skoku do przodu poprzez zastosowanie nowych rozwiza oraz przeniesienia dowiadcze amerykaskich do Europy.
Szczeglnej uwadze Czytelnika polecam drug z wymienionych propozycji. Przedstawiona w ksice, w peni autorska koncepcja jest modelem, w ktrym klarownie zaprezentowana zostaa rola wielu aktorw dziaajcych w systemie edukacji wyszej (pastwo, studenci, samorzdy lokalne, inni interesariusze), i w ktrym jako ksztacenia (oceniana poprzez akredytacje), konkurencja, oczekiwania spoeczne, rynek pracy, finansowanie zostay ujte w jedn spjn cao. Oby taki model da si zbudowa w rzeczywistoci!
Myl przewodni rozwaa Krzysztofa Pawowskiego o uniwersytecie europejskim jest przekonanie, e edukacja wysza stanowi zasadniczy motor rozwoju Europy. To samo przekonanie przywieca jego dyskusji „cudu edukacyjnego” w Polsce. W tej dyskusji rwnie wskazuje sabo polskiej rzeczywistoci systemu ksztacenia wyszego (w istocie niewiele rnicej si od europejskiej - moe poza charakterystycznym dla Polski „konfliktem” pomidzy pastwowym i niepastwowym segmentem systemu) oraz proponuje analogiczne zmiany organizacji i, przede wszystkim, sposobu finansowania edukacji wyszej i bada. Podobaj mi si te propozycje, chocia mam kilka wtpliwoci.
Dotyczy to, na przykad, gorcej ostatnio dyskusji na temat habilitacji i tytuu profesora, w ktrej Krzysztof Pawowski wypowiada si zdecydowanie za zniesieniem obu. Mj pogld nie jest tak zdecydowany. Tytu profesora podoba mi si (sama mam zaszczyt go mie), chocia, by moe, nie powinien by bezwzgldnie wymagany do osignicia stabilnej pozycji w uczelni, a raczej mie charakter honorowy. Co do habilitacji to, z jednej strony, zgadzam si, e wymg uzyskiwania tego stopnia tylko w ograniczonym zakresie (albo i wcale) przeciwdziaa bylejakoci. Z drugiej strony, zniesienie habilitacji nie gwarantuje skrcenia etapw kariery akademickiej. Wbrew powszechnemu przekonaniu, habilitacja w rnej postaci - niekoniecznie jako drugi stopie naukowy, ale jako potwierdzenie wysokich kwalifikacji akademickich - wystpuje w wielu krajach Europy: w Niemczech, Austrii, Francji, Hiszpanii, D.Sc. w Wielkiej Brytanii (no tak, ale zgodzilimy si, e europejski system jest mao efektywny). W tych krajach jednak - i tak mogoby by w Polsce - habilitacja nie jest bezwzgldnym warunkiem zdobywania kolejnych szczebli w uniwersytecie.
Ocena stanu bada naukowych w Polsce i interesujca propozycja zmian ich finansowania nie budzi adnych wtpliwoci - o pewnych rozwizaniach mwi si w rodowisku od dawna, chocia w przedstawionej w ksice koncepcji jest znaczcy autorski komponent. Chc natomiast krytycznie odnie si do dwch wtkw. Po pierwsze, nie mog zgodzi si z tak jednoznacznie negatywn opini na temat ustawy o finansowaniu nauki z 1991 r. W moim przekonaniu, ustawa ta w pocztkowym okresie zaowocowaa rwnie radykalnymi i pozytywnymi zmianami, jak ustawa o szkolnictwie wyszym. Przede wszystkim, wprowadzia kryteria jakociowe i konkurencj w ubieganiu si o rodki publiczne na badania, daa moliwo prowadzenia bada niezalenych od biurokracji, otwieraa przestrze do czenia rodkw budetowych z finansowaniem bada przez przedsibiorstwa etc. Podobnie jak w przypadku ustawy o szkolnicwie wyszym, ustawa o finansowaniu nauki powinna by zmieniona, gdy rzeczywisto zmienia si niewyobraalnie dynamicznie. Niestety, zmiany poszy w kierunku centralizacji decyzji finansowych w rkach ministra nauki i to nie wry dobrze badaniom. Dodam te, e wspomniana ustawa w adnym stopniu nie ograniczaa wadz pastwowych w budowaniu polityki i strategii w dziedzinie B+R.
Druga uwaga dotyczy opisu zalenoci pomidzy nakadami na B+R i poziomem rozwoju, z ktrego wynika, e poziom rozwoju zaley silnie - i to wykadniczo - od wysokoci nakadw na badania. Wszystkim badaczom ta teza si bardzo podoba, ale nigdy taka relacja nie zostaa dowiedziona. Wiadomo natomiast, e olbrzymi rol „poredniczc” odgrywaj tu rozwizania strukturalne i instytucjonalne. A z rysunku 6. mona te wywnioskowa, e odwrotnie - nakady na badania s tym wysze, im wyszy jest poziom dobrobytu (wyraony w PKB na gow).
W ostatniej czci ksiki Krzysztof Pawowski opisuje swoje dowiadczenia zwizane z tworzeniem, a potem budow prestiu swojej Wyszej Szkoy Biznesu - NLU w Nowym Sczu. Snuje te refleksje na temat rde i uwarunkowa sukcesu dobrego ksztacenia, wizji dobrej uczelni. Ciesz si, e akredytacja przyznana przez SEM FORUM kierunkom zarzdzanie i marketing (pierwsza w historii akredytacji w Polsce!), wymieniona zostaa jako jedna z cegieek tej budowli.
Polecam gorco t ksik o naprawie systemu edukacji wyszej, w ktrej (niezalenie od poziomu: europejskiego czy lokalnego) chodzi o to, aby uczyni z uniwersytetu rzeczywisty i zasadniczy czynnik rozwoju gospodarczego i spoecznego, i o to, aby kada zotwka inwestowana w ksztacenie dawaa kolejnym pokoleniom coraz lepsze warunki ycia i rozumienia wiata. Warto rozmawia o tym, jak taka naprawa ma wyglda i czego po niej oczekujemy.
Prof. dr hab. Janina Jwiak, ekonomistka, przewodniczca Stowarzyszenia Edukacji Menederskiej FORUM, przewodniczca Kapituy Nagrody Gospodarczej Prezydenta RP, w latach 1993-99 rektor Szkoy Gwnej Handlowej w Warszawie.
Artyku ukaza si w padziernikowym dodatku „Nowego ycia Gospodarczego” - „Edukacja dla Przyszoci”.